PH¹M V¡N THANH, TRÞNH V¡N NH¢N

§Êt lµ s¶n phÈm cña c¸c qu¸ tr×nh tù nhiªn, lµ kÕt qu¶ cña qu¸ tr×nh vËn ®éng - biÕn c¶i. Thµnh phÇn vËt chÊt cña ®Êt phô thuéc vµo mét sè yÕu tè chÝnh d­íi ®©y:

- Thµnh phÇn th¹ch häc cña ®¸ mÑ: §¸ mÑ thuéc hÖ tÇng Nha Trang vµ c¸c phøc hÖ ®¸ x©m nhËp ®Òu cã hµm l­îng kiÒm (Na₂O+K₂O) t­¬ng ®èi cao. V× thÕ, qu¸ tr×nh phong ho¸ ho¸ häc vµ c¬ häc ®· t¹o ra c¸c s¶n phÈm thø sinh (®Êt vµ vá phong ho¸) cã hµm l­îng kiÒm cao.

- TÝnh ph©n ®íi ®Þa h×nh: TÝnh kh« h¹n

®iÓn h×nh chØ diÔn ra ë møc ®Þa h×nh tõ 100 m trë xuèng, ®Æc biÖt lµ c¸c thung lòng gi÷a nói vµ tr­íc nói, cã ®é cao 20-50 m. Trong ®ai nhiÖt ®íi Èm (tõ 100 m trë lªn) th× c¸c nguyªn tè kiÒm (Na+K) vµ ®Æc biÖt lµ kali khã cã thÓ tån t¹i ë hµm l­îng cao trong ®Êt vµ trong n­íc, do ®Þa h×nh dèc, líp ®Êt máng, th¶m thùc vËt ph¸t triÓn, c­êng ®é trao ®æi n­íc lín,... v× thÕ chóng nhanh chãng bÞ cuèn hót vµo qu¸ tr×nh khuÕch t¸n vµ hÊp phô sinh häc. Bëi vËy, nång ®é soda [(Na+K) HCO₃ + (Na+K)₂ CO₃] chØ cã gi¸ trÞ cao trong m«i tr­êng ®Êt vµ n­íc ë ®ai ®Þa h×nh thÊp (20-50 m).

B¶ng 1. Thµnh phÇn kiÒm trong c¸c tËp mÉu ®Êt chøa soda tù nhiªn

- Nång ®é muèi tan (soda): phô thuéc vµo chiÒu s©u mùc n­íc ngÇm. Mùc n­íc ngÇm s©u 0,1-1,2 m lµ thuËn lîi cho qu¸ tr×nh mao dÉn vµ bèc h¬i bÒ mÆt.

Víi nh÷ng tiÒn ®Ò trªn, ®Êt bÞ soda ho¸ ph©n bè chñ yÕu ë ®ai ®Þa h×nh thÊp, bao gåm c¸c tròng kÝn vµ nöa kÝn cña vµnh ®ai ch©n nói, ®Êt cã nguån gèc s«ng, s«ng - biÓn thuéc c¸c thµnh t¹o Pleistocen (amQ₁² vµ amQ₁^2-3).

I. §ÆC §IÓM §ÞA HO¸ M¤I TR¦êNG §ÊT §íI KH¤ Vµ B¸N KH¤

§Ó nghiªn cøu ®Æc ®iÓm ph©n bè c¸c nguyªn tè vi l­îng còng nh­ c¸c chØ tiªu m«i tr­êng, chóng t«i ®· x¸c ®Þnh c¸c th«ng sè biÕn thiªn hµm l­îng cña chóng trong c¸c ®èi t­îng tù nhiªn. Trong nghiªn cøu m«i tr­êng, tiªu chuÈn hµm l­îng cho phÐp cña nguyªn tè ®­îc dïng ®Ó ®¸nh gi¸ møc ®é thõa hoÆc thiÕu cña nã trong m«i tr­êng. C¸c tiªu chuÈn cho phÐp ®­îc chóng t«i tham kh¶o TCVN 1994-1995, vµ tiªu chuÈn cña Anh, Mü, §øc, vµ Trung Quèc.

C¸c trÇm tÝch nguån gèc s«ng cã diÖn tÝch kh«ng lín, ph©n bè chñ yÕu däc theo c¸c thung lòng s«ng, lµ phÇn ®Êt thÊp, c¸c b·i båi hiÖn ®¹i. Thµnh phÇn c¬ giíi cña ®Êt chñ yÕu lµ ®Êt thÞt, c¸t pha vµ c¸t. §Êt cã ®é pH th­êng gÆp lµ 6,5 (B¶ng 2). Riªng ë vïng Tuy Phong, m«i tr­êng ®Êt cã ®é pH cao h¬n (pH = 6,61). Thµnh phÇn vËt chÊt h÷u c¬ thÊp (0,98%). Tæng NPK t­¬ng ®èi cao (0,69%). Tæng ®é kiÒm cã hµm l­îng trung b×nh kh¸ cao: 7,23 meq/100g, riªng ë Tuy Phong lµ 7,53 vµ còng ë ®©y, tæng muèi

tan cã hµm l­îng gÊp 1,5 lÇn gi¸ trÞ trung b×nh toµn vïng. C¸c nguyªn tè vi l­îng ®Òu n»m trong giíi h¹n cho phÐp; riªng fluor cã hµm l­îng trung b×nh cao h¬n chót Ýt. Cã thÓ ®¸nh gi¸ lµ ®Êt trªn c¸c trÇm tÝch nguån gèc s«ng kh«ng chøa c¸c ®éc tè cã h¹i.

C¸c thµnh t¹o nguån gèc s«ng-biÓn kh¸ phæ biÕn trªn diÖn tÝch nghiªn cøu, t¹o nªn c¸c ®ång b»ng tÝch tô kh¸ réng lín ë Phan Rang, Phan ThiÕt vµ c¸c thung lòng s«ng. Thµnh phÇn c¬ giíi chñ yÕu lµ ®Êt thÞt nhÑ vµ c¸t pha. M«i tr­êng tõ axit yÕu ®Õn trung tÝnh, pH trung b×nh lµ 6,62; riªng ë Tuy Phong kh¸ cao: 7,2. §Êt cã chÊt dinh d­ìng tæng kh¸ cao: 0,74%; vïng Phan Rang tíi 0,91%. L­îng vËt chÊt h÷u c¬ trung b×nh lµ 1,08% (Tuy Phong lµ 1,24%). Tæng ®é kiÒm trung b×nh cao nhÊt trªn diÖn tÝch vïng nghiªn cøu lµ 7,28 meq/100g (Tuy Phong lµ 8,5 meq/100g).

Hµm l­îng c¸c nguyªn tè vi l­îng nh×n chung thÊp h¬n tiªu chuÈn cho phÐp (TCCP). Nh­ng vÉn cã mét sè ®iÓm cã hµm l­îng kh¸ cao cña As: ë Hßn Nh¬n (25 ppm), b¾c B¾c B×nh (29 ppm), t©y b¾c ga S«ng Mao (32 ppm). Zn kh¸ cao ë phÝa ®«ng Diªn Kh¸nh (415 ppm) vµ khu cÇu ®­êng s¾t Phan Rang (520-549 ppm). Ngoµi ra 60% mÉu ë vïng Nha Trang - Cam Ranh vµ Tuy Phong cã hµm l­îng F cao h¬n tiªu chuÈn cho phÐp.

C¸c trÇm tÝch nguån gèc biÓn cã diÖn ph©n bè rÊt réng trong vïng nghiªn cøu, t¹o nªn c¸c ®ång b»ng d¹ng x©m thùc - tÝch tô tr­íc nói tíi c¸c d¶i ®ång b»ng ven biÓn. §Êt phñ trªn c¸c thµnh t¹o ®Þa chÊt nµy cã thµnh phÇn c¬ giíi chñ yÕu lµ ®Êt thÞt nhÑ, c¸t pha vµ c¸t. §é pH trung b×nh lµ 6,67. Trong khi ®ã ë trung t©m ®íi kh« cã ®é pH lín h¬n: Phan Rang 7,17. ChÊt dinh d­ìng tæng thÊp, trung b×nh 0,44%. Tæng ®é kiÒm 6,37 meq/100g(Phan Rang 9,14), Tuy Phong 6,73. Tæng muèi tan 0,26%.

C¸c nguyªn tè vi l­îng cã hµm l­îng trung b×nh thÊp h¬n TCCP, nh­ng ë mét sè n¬i ®· ph¸t hiÖn ®­îc hµm l­îng cao h¬n TCCP cña mét sè nguyªn tè vi l­îng nh­: As (S©n bay Cam Ranh cò 28,9 ppm), Cam T©n (56 ppm), t©y b¾c Hßn Nh¬n (32 ppm), Phan ThiÕt: Ga M­êng M¸n (31,5 ppm), Hång S¬n (35,6 ppm), Hång Liªn (36,2 ppm). §Æc biÖt 15/23 mÉu ë Nha Trang, 4/12 ë Phan Rang, 6/10 ë Tuy Phong cã hµm l­îng F cao h¬n TCCP tõ 1,2 ®Õn 2,5 lÇn vµ ë Cam T©n tíi 4,2 lÇn (850 ppm).

§©y lµ thµnh t¹o ®Þa chÊt kh¸ ®Æc tr­ng cña ®íi kh«; ®ã lµ nh÷ng cån c¸t cã ®é cao kh¸ lín n»m däc theo ®­êng bê biÓn ë vïng B¾c B×nh vµ nam Phan ThiÕt. Thµnh phÇn chñ yÕu lµ c¸t pha sÐt, c¸t h¹t mÞn, cã tæng ®é dinh d­ìng vµ vËt chÊt h÷u c¬ thÊp: 0,17% vµ 0,26%. M«i tr­êng axit nhÑ, tæng ®é kiÒm chØ lµ 3,43 meq/100g.

Hµm l­îng trung b×nh c¸c vi nguyªn tè ®Òu thÊp h¬n TCCP. Nh­ vËy, cã thÓ x¸c ®Þnh lµ ®Êt trªn c¸c trÇm tÝch nguån gèc giã ë ®©y kh¸ s¹ch, kh«ng chøa c¸c chÊt ®éc h¹i tíi m«i tr­êng tù nhiªn.

C¸c ®¸ phun trµo ph©n bè trªn nh÷ng diÖn tÝch réng - hÑp kh¸c nhau r¶i r¸c tõ Nha Trang tíi Hµm T©n. §Êt cã mµu n©u ®á, vµng n©u. Thµnh phÇn c¬ giíi chñ yÕu lµ ®Êt thÞt nhÑ, bét, s¹n. Tæng l­îng dinh d­ìng NPK kh¸ cao, trung b×nh 0,71%. Tæng l­îng chÊt h÷u c¬ 1,14%. §Æc biÖt tæng l­îng kiÒm trung b×nh cao nhÊt trong vïng nghiªn cøu: 8,1 meq/100g. Trong ®ã ®¸ng chó ý lµ ë Nha Trang: 8,34 vµ Tuy Phong: 7,94.

C¸c nguyªn tè vi l­îng ®Òu cã hµm l­îng trong TCCP; mÆc dï vËy, vÉn cã mét sè ®iÓm cã hµm l­îng ®ét biÕn cña As: ®Ìo Rï R×: 32 ppm, Ka Lôc §µi: 28,9 ppm, phÝa t©y Diªn Kh¸nh: 20,7 - 25 ppm. As ®Æc biÖt cao ë vïng Ba Hua (Hµm Phó): 52,5 - 90,9 ppm. Hång Phong: 26,5 ppm; vµ Zn ë nói Tr¶i L¨ng: 808 ppm, Ka Lôc §µi: 736 ppm, nam Diªn Kh¸nh: 760 ppm vµ 10/18 mÉu trªn c¸c ®¸ phun trµo cã hµm l­îng F cao h¬n TCCP vµ ®Æc biÖt mét mÉu ë Hßn S¹n (b¾c thµnh phè Nha Trang) cã hµm l­îng F cao gÊp 3 lÇn TCCP.

Ngoµi ra, Hg còng ®· ph¸t hiÖn ®­îc víi hµm l­îng 3 ppm trong ®Êt ë vïng gÇn lç khoan n­íc kho¸ng Nha MÐ (Liªn H­¬ng).

§Êt trªn c¸c ®¸ magma phun trµo ë mét sè ®Þa ph­¬ng cÇn l­u ý tíi hµm l­îng ®ét biÕn cña As, F vµ cã thÓ c¶ Hg.

C¸c trÇm tÝch lôc nguyªn ph¸t triÓn víi quy m« réng lín lµ c¸c trÇm tÝch Jura hÖ tÇng La Ngµ, tËp trung chñ yÕu ë t©y nam vµ t©y vïng nghiªn cøu.

§Êt mµu n©u ®en, x¸m ®en. Thµnh phÇn c¬ giíi chñ yÕu lµ ®Êt thÞt nhÑ, sÐt pha, c¸t pha. Tæng chÊt dinh d­ìng NPK cao, trung b×nh 1,22%. Tæng l­îng chÊt h÷u c¬ cao nhÊt trong vïng nghiªn cøu: 1,33%. Tæng ®é kiÒm: 6,67 meq/100g. C¸c nguyªn tè vi l­îng cã hµm l­îng cao h¬n TCCP gåm cã As (Nói R· - Ninh H¶i : 24 - 32 ppm, T©y Cam Ranh - Hßn Gißn: 30 - 52 ppm, nói Nhän: 23,2 ppm). ë vïng Nha Trang 80% mÉu ph©n tÝch cã hµm l­îng F v­ît TCCP.

Nh­ vËy ®èi víi ®Êt phñ trªn c¸c trÇm tÝch lôc nguyªn cÇn l­u ý tíi hµm l­îng ®ét biÕn cña As, F ë mét sè ®iÓm, c¸c nguyªn tè kh¸c cã hµm l­îng thÊp h¬n TCCP. §Êt cã tæng l­îng dinh d­ìng cao, thuËn lîi cho ph¸t triÓn n«ng - l©m nghiÖp.

Cã thµnh phÇn c¬ giíi thÞt nhÑ, bét, s¹n. Tæng chÊt dinh d­ìng NPK thÊp: 0,46%. Nh­ng cã tæng l­îng chÊt h÷u c¬ kh¸ cao: 1,25%. Tæng l­îng kiÒm trung b×nh lµ 6,53 ppm trong ®ã ë khu Phan Rang ®¹t tíi 8,44 meq/100g. C¸c nguyªn tè vi l­îng ®¸ng chó ý cã F trung b×nh lµ 229 ppm, trong ®ã Nha Trang tíi 455 ppm (2,2 TCCP). 100% sè mÉu ph©n tÝch cã hµm l­îng F lín h¬n TCCP ë Nha Trang. §Æc biÖt ®ét biÕn tíi 620 - 740 ppm ë VÜnh H¶i, 580 ë Hßn S¹n (Nha Trang). Ngoµi ra As = 31 ppm (1,5 TCCP) ë Hßn S¹n, 25,3 ppm ë ga Cµ N¸. C¸c nguyªn tè vi l­îng kh¸c ®Òu thÊp h¬n TCCP.

B¶ng 2. Thµnh phÇn vËt chÊt cña ®Êt trªn c¸c thµnh t¹o ®Þa chÊt vïng Nha Trang - B×nh ThuËn

Ghi chó: * Hµm l­îng trung b×nh trong 335 mÉu ®Êt trªn diÖn tÝch nghiªn cøu (lµ chØ tiªu ®Ó so s¸nh).

C¸c ®¸ magma phøc hÖ §Þnh Qu¸n chiÕm mét diÖn tÝch réng lín ë trung t©m vµ phÇn t©y diÖn tÝch nghiªn cøu. §Êt cã mµu x¸m n©u, x¸m vµng. Thµnh phÇn c¬ giíi chñ yÕu lµ ®Êt thÞt nhÑ, pha bét, s¹n. Tæng chÊt dinh d­ìng NPK lµ 0,55%, OM: 0,99%. Tæng l­îng kiÒm thÊp: 4,14 meq/100g. C¸c nguyªn tè vi l­îng ®¸ng chó ý lµ 3/5 mÉu ë khu vùc Nha Trang cã F lín h¬n TCCP. As cao ë t©y nam Cam Ranh: 12,6 ppm. Nói C« Nhi (ga M­¬ng M¸n): 48,4 - 237,6 ppm. C¸c nguyªn tè vi l­îng kh¸c ®Òu thÊp h¬n TCCP.

§Æc tr­ng ®Þa ho¸ m«i tr­êng kh« vµ b¸n kh« ®· t¹o nªn nh÷ng vïng dÞ biÕn kiÒm. N­íc kiÒm cã ®é kho¸ng ho¸ cao, d­ thõa mét sè nguyªn tè nh­ Si, F vµ thiÕu hôt Ca. ThiÕu n­íc cho sinh ho¹t vµ t­íi tiªu, t¹o ra vïng ®Êt trèng - ®åi träc chiÕm tû lÖ lín ~30% diÖn tÝch vïng nghiªn cøu. Mét sè ¶nh h­ëng chÝnh vÒ ®Þa ho¸ m«i tr­êng qua c¸c tµi liÖu thu thËp ë Së Khoa häc, C«ng nghÖ vµ M«i tr­êng (vÒ ®¸nh gi¸ hiÖn tr¹ng m«i tr­êng), Së Y tÕ, Së KÕ ho¹ch vµ §Çu t­ (vÒ quy ho¹ch tæng thÓ ph¸t triÓn kinh tÕ - x· héi) vµ nh÷ng quan s¸t cña chóng t«i b­íc ®Çu ®­îc ®¸nh gi¸ nh­ sau:

- N­íc trong thµnh t¹o Holocen (Q₂): F = 0,48-3,75 mg/l (tõ 0,48 ®Õn 3,75 lÇn TCCP).

- N­íc trong thµnh t¹o Pleistocen (Q₁^2-3): F = 0,34-10 mg/l (tõ 0,34 ®Õn 10 lÇn TCCP).

- N­íc trong thµnh t¹o Neogen (N): F = 3,75 mg/l (lín h¬n 3,75 lÇn TCCP).

- N­íc trong thµnh t¹o phun trµo vµ x©m nhËp: F = 1,1-11 mg/l (tõ 1,1 ®Õn 11 lÇn TCCP).

Sù d­ thõa hµm l­îng F lµ t¸c nh©n cña c¸c c¨n bÖnh: ®èm r¨ng, lo·ng x­¬ng vµ trôy cét sèng.

b) Vïng nghiªn cøu thuéc tr­êng ®Þa ho¸ thiÕu calci: hµm l­îng calci trong n­íc vµ trong ®Êt ë vïng trung t©m kh« nãng rÊt thÊp. Tû sè k = Ca/(Na+K) trong ®Êt vµ trong n­íc ë c¸c vïng nghiªn cøu Hµ Néi, §Çm Hång (Tuyªn Quang), Méc Ch©u (S¬n La) vµ VÜnh H¶o - Tuy Phong nh­ sau (B¶ng3):

B¶ng 3. Tû sè Ca/(Na+K) trong ®Êt vµ n­íc ë c¸c vïng nghiªn cøu

a) Ph¸t triÓn c©y trång: Vïng kh« h¹n, thiÕu n­íc, ®Êt bÞ soda ho¸, nhiÔm mÆn, c¸t bay nªn diÖn tÝch ®Êt trèng - ®åi träc cßn qu¸ lín. Tuy vËy, ngµnh n«ng nghiÖp ®Þa ph­¬ng ®· t×m ra hÖ thèng c©y chÞu h¹n vµ ­a kiÒm (c©y ¨n qu¶ vµ c©y che phñ). V­ên c©y cña nhiÒu gia ®×nh ®· ph¸t huy thÕ m¹nh, trong ®ã cã nho, thanh long, ®iÒu, d­a, thuèc l¸,... ®· lµ h­íng ph¸t triÓn cã hiÖu qu¶ cña nhµ n«ng. C¸c loµi c©y che phñ, chÞu h¹n còng ®ang lÊp dÇn nh÷ng vïng ®Êt trèng ë ch©n nói vµ d¶i cån c¸t ven biÓn; ®ã lµ: keo l¸ trµm, xoan chÞu h¹n, keo lai, ®iÒu, phi lao, sao ®en...

b) Ph¸t triÓn ch¨n nu«i: ë vïng ®Êt kh« h¹n khã t×m ra nh÷ng tr¶ng cá xanh. §Êt ®ai bÞ kiÒm ho¸, Ýt ai nghÜ tíi viÖc ph¸t triÓn ngµnh ch¨n nu«i. ThÕ nh­ng ë ngay trung t©m ®íi kh« (vïng VÜnh H¶o - Tuy Phong) víi d©n sè tæng céng 105.000 ng­êi tÝnh chung cho c¶ huyÖn (huyÖn Tuy Phong), nh÷ng ®µn bß, dª vµ cõu ®· ph¸t triÓn tíi 35.000-40.000 con, trong t­¬ng lai cßn t¨ng h¬n n÷a. Lo¹i vËt bèn ch©n nµy rÊt ­a kiÒm, chóng ¨n c©y cá vµ uèng n­íc cã hµm l­îng soda cao tõ 1-3 g/l; cã lÏ n­íc kho¸ng soda ®· gióp chóng sinh tr­ëng tèt.

KÕT LUËN

Trong ®iÒu kiÖn kh« nãng cña khu vùc tõ Nha Trang ®Õn B×nh ThuËn, yÕu tè quyÕt ®Þnh tíi thµnh phÇn vËt chÊt cña ®Êt lµ: ®¸ mÑ giÇu kiÒm ®· t¹o s¶n phÈm thø sinh (®Êt vµ vá phong ho¸) cã hµm l­îng kiÒm cao. TÝnh ph©n ®íi ®Þa h×nh: nång ®é kiÒm (soda) chØ cao trong ®Êt ë ®ai ®Þa h×nh thÊp 20-50 m, ®Æc biÖt lµ ë c¸c thung lòng gi÷a vµ tr­íc nói. Mùc n­íc ngÇm thÊp (0.1-1.2 m) thuËn lîi cho qu¸ tr×nh mao dÉn, bèc h¬i bÒ mÆt t¹o c¸c tÝch tô muèi kiÒm (soda).

KÕt qu¶ nghiªn cøu ®· x¸c ®Þnh hµm l­îng c¸c nguyªn tè vi l­îng trong ®Êt nh×n chung thÊp d­íi tiªu chuÈn cho phÐp, nh­ng ë mét sè khu vùc vÉn tån t¹i hµm l­îng ®¸ng lo ng¹i cña F vµ As.

§Æc tr­ng ®Þa ho¸ m«i tr­êng kh« vµ b¸n kh« ®· t¹o nªn nh÷ng vïng dÞ biÕn kiÒm (®Êt bÞ soda ho¸, muèi ho¸) vµ ®Æc biÖt lµ hiÖn tr¹ng thõa F thiÕu Ca trong ®Êt lµ nguyªn nh©n cña c¸c c¨n bÖnh vÒ r¨ng, x­¬ng kh¸ phæ biÕn ë vïng nghiªn cøu.

Trªn c¬ së kÕt qu¶ nghiªn cøu, b­íc ®Çu ®· ®¸nh gi¸ ®­îc t¸c ®éng cña m«i tr­êng ®Þa ho¸ kh« nãng tíi vËt nu«i, c©y trång vµ søc khoÎ céng ®ång; tõ ®ã cã c¬ së khoa häc

cho nh÷ng ®Ò xuÊt biÖn ph¸p sö dông hîp lý tµi nguyªn ®Êt nh»m ph¸t huy lîi thÕ, h¹n chÕ t¸c ®éng xÊu, gãp phÇn tÝch cùc vµo c«ng t¸c quy ho¹ch vµ ph¸t triÓn bÒn v÷ng tµi nguyªn vµ m«i tr­êng.

V¡N LIÖU

1. Hå V­¬ng BÝnh, Lª V¨n HiÒn, Ph¹m Hïng Thanh, Qu¸ch §øc TÝn, 1996. §íi kh« ThuËn H¶i, mét ®Æc tr­ng c¬ b¶n vÒ ®Þa chÊt, ®Þa ho¸ ë ViÖt Nam cÇn ®­îc ®Çu t­ nghiªn cøu khai th¸c, sö dông. §Þa chÊt vµ Kho¸ng s¶n, 5 : 167-180. Hµ Néi.

2. Ph¹m V¨n An, Hå V­¬ng BÝnh, 1990. §Æc ®iÓm vá phong hãa vïng kh« nãng ThuËn H¶i vµ nguån gèc thµnh t¹o sÐt bentonit kiÒm. KHKT ®Þa chÊt, 1-2 : 72-80. Hµ Néi.

3. Vaish A.K. & Gyani K.C., 1998. Fluorosis – The chronic menace and its remedial measure. A case study from Rajas Than, India. Cogeoenvironment Newsletter, 1998.