L£ DUY B¸CH, NG¤ GIA TH¾NG

Khu vùc §«ng B¾c ViÖt Nam (§BVN) ®Æc tr­ng bëi sù tæ hîp phøc t¹p c¸c cÊu tróc kh¸c kiÓu vµ chñng lo¹i vµ phæ sinh kho¸ng ®a d¹ng. Cho ®Õn thËp kû b¶y m­¬i cña thÕ kû tr­íc khu vùc nµy vÉn ®­îc coi lµ mét tæ phÇn cña nÒn Nam Trung Hoa, ®­îc bao quanh phÝa ®«ng nam bëi ®íi uèn nÕp Paleozoi sím Cathaysia, vµ c¸c lo¹i h×nh kho¸ng s¶n ®· biÕt ®Òu sinh thµnh trong chÕ ®é ®Þa ®éng lùc lôc ®Þa. C¸c thµnh tùu nghiªn cøu míi ®· lµm s¸ng tá vai trß cña c¸c kiÕn sinh TiÒn Cambri vµ Phanerozoi trong viÖc t¹o lËp b×nh ®å cÊu tróc th¹ch quyÓn khu vùc §BVN vµ c¸c tæ hîp kho¸ng s¶n cã liªn quan.

I. §ÆC §IÓM CÊU TRóC KIÕN T¹O §¤NG B¾C VIÖT NAM

C¸c chÕ ®é ®Þa ®éng lùc xuÊt hiÖn trong lÞch sö tiÕn ho¸ tõ TiÒn Cambri sím ®Õn nay cña th¹ch quyÓn §BVN ®· s¶n sinh nhiÒu thÕ hÖ cÊu tróc kiÕn t¹o chñng lo¹i kh¸c nhau. Trªn b×nh ®å cÊu tróc hiÖn ®¹i cña khu vùc ph©n ®Þnh ®­îc c¸c thÕ hÖ cÊu tróc chñ yÕu lµ (h×nh 1): 1 - C¸c cÊu tróc uèn nÕp TiÒn Cambri ; 2 - C¸c cÊu tróc uèn nÕp cã vá lôc ®Þa Paleozoi ; 3 - C¸c cÊu tróc huû ho¹i - chång néi lôc Mesozoi vµ Kainozoi. Mçi thÕ hÖ cÊu tróc l¹i ®­îc ®Æc tr­ng bëi c¸c cÊu tróc c¬ b¶n cã ®Æc thï vÒ vËt chÊt - cÊu tróc, vÞ trÝ kh«ng gian vµ lÞch sö tiÕn ho¸ kh¸c nhau ph¶n ¸nh bèi c¶nh ph©n dÞ ®Þa ®éng lùc

®­¬ng thêi cña th¹ch quyÓn. ViÖc ph©n ®Þnh c¸c cÊu tróc c¬ b¶n ®­îc dùa trªn c¸c kÕt qu¶ ph©n tÝch c¸c tæ hîp th¹ch ®éng lùc (lithodynamic) theo m« h×nh ®Þa ®éng lùc cña c¸c kiÓu chñ yÕu c¸c cÊu tróc kiÕn t¹o cña th¹ch quyÓn trªn c¬ së lý thuyÕt kiÕn t¹o m¶ng (KTM).

Lo¹t cÊu tróc TiÒn Cambri ®Æc tr­ng bëi mãng uèn nÕp h×nh thµnh trong lÞch sö ph¸t triÓn l©u dµi víi c¸c chÕ ®é ®Þa ®éng lùc cña c¸c ®ai ®éng cæ. Trªn b×nh ®å cÊu tróc hiÖn ®¹i cña khu vùc §BVN c¸c cÊu tróc TiÒn Cambri ®­îc ph©n ®Þnh d­íi c¸c tªn cô thÓ lµ S«ng Ch¶y vµ S«ng Hång.

Khèi n©ng S«ng Ch¶y ®ãng vai trß cña mét tiÓu lôc ®Þa trong ®ai ®éng Paleozoi sím ViÖt -Trung (Cathaysia). Mãng uèn nÕp cña khèi nµy chñ yÕu cã tuæi Proterozoi. C¸c tµi liÖu tuæi ®ång vÞ phãng x¹ hiÖn cã cho thÊy kh¶ n¨ng tån t¹i c¸c phøc hÖ biÕn chÊt Paleoproterozoi (2652 - 2050 tr.n.) [10]. CÊu tróc cña khèi nµy ®· tr¶i qua nh÷ng biÕn c¶i s©u s¾c trong biÕn ho¹ Baikali sím (1000 - 650 tr.n.) khi æn ®Þnh ho¸ cÊu tróc ®éng cæ, vµ Caledoni víi sù h×nh thµnh cÊu tróc kiÓu vßm granit - gneis quy m« lín vµo ranh giíi Silur vµ Devon [3, 7, 11].

§íi kh©u S«ng Hång* ®ãng vai trß ®Æc biÖt quan träng trong lÞch sö ph¸t triÓn kiÕn t¹o kh«ng nh÷ng chØ ë ViÖt Nam mµ cßn ë §«ng Nam A nãi chung. C¸c tµi liÖu hiÖn cã ®Òu chøng tá r»ng ®©y lµ mét cÊu tróc kiÕn t¹o tuyÕn tÝnh quy m« lín cña TiÒn Cambri §«ng Nam ¸. Mãng uèn nÕp cña ®íi bao gåm c¸c phøc hÖ biÕn chÊt tuæi Paleoproterozoi, kh«ng lo¹i trõ kh¶ n¨ng cã tuæi khëi sinh cæ h¬n - Archei muén. CÊu tróc néi t¹i cña ®íi rÊt phøc t¹p víi ®Æc tr­ng c¬ b¶n lµ uèn nÕp tuyÕn tÝnh nhiÒu cÊp h¹ng. VÒ thùc chÊt, ®©y lµ mét ®íi kh©u kiÕn t¹o cæ cã lÞch sö ho¹t ®éng l©u dµi (kÓ c¶ trong giai ®o¹n T©n kiÕn t¹o), ®iÒu nµy ®­îc chøng minh bëi lÞch sö ho¹t ®éng biÕn chÊt ®a kú vµ ®Æc tr­ng tæ hîp cÊu tróc kh¸c biÖt so víi c¸c cÊu tróc kÕ cËn [1, 3, 7, 9].

Lo¹t cÊu tróc Phanerozoi bao gåm c¸c thÕ hÖ cÊu tróc uèn nÕp cã vá lôc ®Þa t¹o nªn tõ c¸c cÊu tróc ®¹i d­¬ng thø sinh Paleozoi sím cña ®ai ®éng ViÖt - Trung, vµ c¸c cÊu tróc huû ho¹i - chång néi lôc Mesozoi vµ Kainozoi chñng lo¹i kh¸c nhau n¶y sinh trªn c¬ së cÊu tróc kiÓu lôc ®Þa cã tuæi cè kÕt kh¸c nhau.

ThÕ hÖ cÊu tróc uèn nÕp ®Çu Paleozoi gi÷a (Caledoni) cïng víi c¸c cÊu tróc TiÒn Cambri t¹o nªn bé khung cÊu tróc c¬ b¶n cña miÒn §BVN. C¨n cø vµo c¸c phøc hÖ th¹ch ®éng lùc h×nh thµnh trong c¸c chÕ ®é ®Þa ®éng lùc kh¸c nhau, cã thÓ ph©n chia ®­îc hai nhãm cÊu tróc chñ yÕu : 1 - Nhãm c¸c cÊu tróc uèn nÕp n¶y sinh trªn c¸c cÊu tróc kiÓu ®¹i d­¬ng thø sinh cña miÒn chuyÓn tiÕp gi÷a c¸c ®¹i lôc vµ c¸c ®¹i d­¬ng - hÖ thèng cung ®¶o cæ, c¸c cÊu tróc cô thÓ ®­îc ph©n chia gåm L«-G©m, Phó Ng÷, Duyªn H¶i B¾c Bé ; 2 - Nhãm c¸c cÊu tróc uèn nÕp n¶y sinh trªn c¸c r×a lôc ®Þa bÞ tho¸i ho¸ vµ biÕn c¶i céng øng víi c¸c cÊu tróc kiÓu ®¹i d­¬ng thø sinh võa nªu, thuéc nhãm nµy cã c¸c cÊu tróc Chang Pung, B¾c S¬n vµ H¹ Lang.

CÊu tróc L«-G©m, vÒ thùc chÊt lµ mét cÊu tróc kiÓu biÓn r×a Paleozoi sím. C¸c tµi liÖu hiÖn cã cho thÊy cÊu tróc nµy cã mãng cæ bÞ dËp vì vµ biÕn c¶i m¹nh trong qu¸ tr×nh tho¹t ®Çu lµ rift néi lôc ph©n t¸n vµo cuèi Neoproterozoi vµ sau ®ã lµ ph¸t triÓn kiÓu ®íi ®éng r×a lôc ®Þa kh¸ c¨ng th¼ng trong Cambri vµ ®Çu Ordovic víi sù tham gia cña c¸c vËt liÖu s©u - c¸c tæ phÇn cña hîp t¹o ophiolit (siªu mafic, mafic vµ trÇm tÝch - nguån nói löa ®¹i d­¬ng) [1, 3, 5, 7, 11]. C¸c cÊu tróc sinh nói xuÊt hiÖn vµo cuèi Silur - ®Çu Devon d­íi d¹ng c¸c tròng molas, c¸c chuçi vßm biÕn chÊt nhiÖt vµ granit ho¸ vµ b×nh ®å phèi kh¶m ®Æc tr­ng.

 Trªn b×nh ®å cÊu tróc hiÖn ®¹i cña cÊu tróc L«-G©m ph©n ®Þnh ®­îc mét sè cÊu tróc hîp thµnh cã ®Æc tr­ng riªng t¹o nªn bøc tranh phèi kh¶m cÊu tróc kh¸ ®éc ®¸o. Næi bËt ®Çu tiªn lµ c¸c cÊu tróc m¶nh sãt cña mãng uèn nÕp TiÒn Cambri Lôc Liªu - LËp Th¹ch vµ c¸c cÊu tróc ®o¶n d¹ng vßm granit ho¸ vµ biÕn chÊt ®ång t©m Chiªm Ho¸, Ch¹m Chu, B¾c Môc, cßn ®­îc gäi lµ c¸c vi vßm granit - migmatit [10]. C¸c cÊu tróc võa nªu ®­îc g¾n kÕt bëi c¸c phøc hÖ uèn nÕp cña c¸c cÊu tróc kiÓu ®¹i d­¬ng Paleozoi sím «m quanh tiÓu lôc ®Þa S«ng Ch¶y thêi Êy (Hµ Giang - B¾c Quang, B¾c Hµ - VÜnh Tuy). N»m chång lªn c¸c cÊu tróc võa nªu lµ tròng sinh nói muén Pia Ph­¬ng, n¶y sinh khi x« ®ông c¸c tiÓu lôc ®Þa vµ khÐp kÝn c¸c cÊu tróc ®¹i d­¬ng vµo cuèi Silur - ®Çu Devon. H×nh ¶nh cÊu tróc cña ®íi L« - G©m cïng víi ®Æc ®iÓm thµnh hÖ, bÒ dµy vµ biÕn d¹ng cña c¸c phøc hÖ th¹ch ®éng lùc tr­íc Devon ®­a ®Õn ý t­ëng r»ng, ë ®©y ®· h×nh thµnh mét thÓ cÊu tróc tùa nh­ thµnh t¹o cuéi t¶ng c¸c vi lôc ®Þa ®­îc g¾n kÕt bëi c¸c phøc hÖ uèn nÕp cña c¸c ®íi ®éng. ChÝnh ®iÒu nµy gi¶i thÝch tÝnh biÕn vÞ kh«ng ®ång ®Òu vµ tÝnh ph©n ®íi t­íng - thµnh hÖ ®Æc thï cña c¸c phøc hÖ t¹o nªn chóng. Nh×n chung, quang c¶nh cÊu tróc trªn th­êng gÆp ë c¸c cÊu tróc kiÓu biÓn ven h×nh thµnh b»ng con ®­êng sinh rift ph©n t¸n trªn r×a c¸c cÊu tróc cã vá lôc ®Þa tr­ëng thµnh. Mét c¸ch h×nh ¶nh, cã thÓ xem biÓn ven Paleozoi sím L«-G©m lµ t­¬ng ®ång cæ cña biÓn §«ng Kainozoi.

C¸c cÊu tróc Duyªn H¶i B¾c Bé vµ Phó Ng÷ lµ c¸c cÊu tróc ®éng kiÓu ®¹i d­¬ng cña ®íi chuyÓn tiÕp lôc ®Þa - ®¹i d­¬ng. Nh÷ng tµi liÖu hiÖn cã cho thÊy c¸c phøc hÖ th¹ch ®éng lùc hiÖn cßn b¶o tån ë mãng uèn nÕp cña c¸c cÊu tróc nµy th­êng lµ c¸c tæ hîp flysh vµ d¹ng flysh (hay cßn gäi lµ turbidit), ®«i n¬i cã sù tham gia cña ®¸ phun trµo mafic [10], hay c¸c tËp phun trµo mafic vµ tuf cña chóng ®i kÌm víi c¸c ®¸ phiÕn sÐt silic vµ ®¸ phiÕn silic ë ®íi Phó Ng÷ [3, 7, 11]. C¸c ®¸ magma x©m nhËp cïng thêi kh«ng thÊy biÓu hiÖn ngoµi mét sè thÓ chåi nguéi cña ®¸ siªu mafic (kiÓu B¶n RÞn) cã lÏ ®· x©m nhËp lªn trªn theo c¸c ®øt g·y s©u. ViÖc ®èi s¸nh c¸c phøc hÖ th¹ch ®éng lùc cña c¸c cÊu tróc Duyªn H¶i B¾c Bé vµ Phó Ng÷ cho thÊy chóng h×nh thµnh trong bèi c¶nh ®Þa ®éng lùc t­¬ng tù vµ ®óng h¬n c¶, tiªu biÓu cho hÖ thèng s­ên vµ ch©n lôc ®Þa cña c¸c cung ®¶o ensialic hay lµ c¸c tiÓu lôc ®Þa vµo thêi kú kÕt thóc ®Þnh h×nh cña chóng, khi mµ qu¸ tr×nh huû ho¹i ®¹t ®Õn møc c¾t rêi vá lôc ®Þa TiÒn Cambri cïng víi sù t¹o thµnh bån ®¹i d­¬ng míi (biÓn ven) L«-G©m Paleozoi sím. MÆt kh¸c, minh chøng cho nhËn xÐt trªn cßn t×m thÊy ë vÞ trÝ s¸nh ®«i cña c¸c cÊu tróc kiÓu r×a lôc ®Þa thô ®éng (thÒm lôc ®Þa hay lµ c¸c ®Þa m¸ng ven), n»m kÒ trùc tiÕp víi c¸c cÊu tróc Phó Ng÷ vµ Duyªn H¶i vÒ phÝa ®«ng vµ vÒ phÝa b¾c t­¬ng øng. BiÕn ®æi c¬ b¶n cña c¸c bèi c¶nh ®Þa ®éng lùc ë c¸c cÊu tróc nµy diÔn ra vµo cuèi Silur - ®Çu Devon, khi b¾t ®Çu thµnh t¹o molas kiÓu lôc ®Þa (kiÓu lo¹t S«ng CÇu: Si Ka - B¾c Bun) trong c¸c bån tròng hÑp trªn lôc ®Þa, cïng víi thêi ®o¹n xuÊt hiÖn å ¹t c¸c thµnh t¹o granitoid kiÓu S-granit cao kali qu¸ b·o hoµ nh«m (kiÓu granit S«ng Ch¶y). C¸c qu¸ tr×nh biÕn chÊt vµ uèn nÕp chêm nghÞch ®· dÉn ®Õn viÖc dån kÕt vµ hµn g¾n c¸c phøc hÖ th¹ch ®éng lùc thµnh thÓ hîp nhÊt cã vá kiÓu lôc ®Þa kiÓu tr­ëng thµnh. Nh­ vËy, c¸c cÊu tróc ®éng kiÓu ®¹i d­¬ng Duyªn H¶i B¾c Bé vµ Phó Ng÷ ®· kÕt thóc chu kú ph¸t triÓn cña m×nh trong biÕn häa Caledoni.

C¸c cÊu tróc H¹ Lang, Chang Pung vµ B¾c S¬n: n¶y sinh vµ ph¸t triÓn cïng nhÞp víi hai cÊu tróc võa m« t¶, nh­ng trong bèi c¶nh ®Þa ®éng lùc kh¸c h¼n. C¸c phøc hÖ th¹ch ®éng lùc Paleozoi sím vµ ®Æc ®iÓm biÕn d¹ng cña chóng chøng tá ®Êy lµ c¸c cÊu tróc kiÓu thÒm lôc ®Þa ®éng, n¶y sinh trªn vá lôc ®Þa ®· bÞ biÕn c¶i cña c¸c r×a lôc ®Þa vµ tiÓu lôc ®Þa kÒ gi¸p víi c¸c cÊu tróc kiÓu ®¹i d­¬ng. Trong v¨n liÖu chóng cßn th­êng ®­îc gäi lµ c¸c ch©n ®Þa m¸ng hay ®Þa m¸ng ven. Trong mÆt c¾t hiÖn t¹i cña c¸c cÊu tróc nµy ph©n ®Þnh ®­îc 3 lo¹t phøc hÖ th¹ch ®éng lùc chñ yÕu vµ ®Òu lµ c¸c tæ hîp (thµnh hÖ) trÇm tÝch tuæi Cambri, Cambri th­îng, Cambri th­îng - Ordovic, Ordovic h¹ vµ Ordovic. VÒ mÆt thµnh hÖ vµ cÊu tróc th× c¸c phøc hÖ trªn ®Òu thuéc c¸c nhãm lôc nguyªn - carbonat, lôc nguyªn vµ carbonat, ®· bÞ uèn nÕp ë c¸c møc ®é kh¸c nhau. Chóng bÞ phñ bÊt chØnh hîp phÝa trªn bëi c¸c phøc hÖ th¹ch ®éng lùc kh¸ ®a d¹ng vµ h×nh thµnh chñ yÕu trong Devon. Cßn lo¹t phøc hÖ th¹ch ®éng lùc trªn cïng chñ yÕu lµ c¸c thµnh t¹o carbonat tuæi Carbon - Permi (hÖ tÇng B¾c S¬n) vµ trÇm tÝch lôc nguyªn silic vµ ®¸ v«i tuæi Permi th­îng. Trªn b×nh ®å cÊu tróc hiÖn ®¹i §BVN c¸c cÊu tróc ®ang m« t¶ t¹o thµnh hai d¶i ng¨n c¸ch nhau bëi cÊu tróc S«ng HiÕn. D¶i thø nhÊt ph©n bè kÒ trùc tiÕp phÝa ®«ng cña ®íi Phó Ng÷ vµ gi¸p nèi víi ®íi nµy b»ng ®íi ®øt g·y chêm nghÞch Phó Ng÷ (hay Yªn Minh - Chî Míi); cßn d¶i thø hai chiÕm toµn bé c¸nh ®«ng b¾c cña ®íi ®øt g·y tr­ît b»ng lín Cao B»ng - Tiªn Yªn. Trong cÊu tróc cña d¶i thø nhÊt ph©n ®Þnh ®­îc hai cÊu tróc riªng Chang Pung vµ B¾c S¬n. Phøc hÖ uèn nÕp chÝnh cña hai cÊu tróc nµy h×nh thµnh trong kho¶ng Cambri - Ordovic, cßn phøc hÖ sinh nói h×nh thµnh vµo ®Çu Devon. CÊu tróc uèn nÕp cña chóng thÓ hiÖn lµ c¸c nÕp vång víi nh©n lµ c¸c thµnh t¹o uèn nÕp Paleozoi h¹, ®­îc g¾n nèi b»ng c¸c nÕp vâng bÞ lÊp ®Çy b»ng c¸c trÇm tÝch Paleozoi trung vµ th­êng bÞ biÕn vÞ yÕu. Ph­¬ng cña c¸c cÊu tróc uèn nÕp lÖ thuéc vµo ph­¬ng uèn cong chung cña d¶i, nghÜa lµ cã ph­¬ng t©y b¾c ë ®o¹n phÝa b¾c, chuyÓn sang ¸ kinh tuyÕn ë ®o¹n gi÷a vµ ®«ng b¾c - ¸ vÜ tuyÕn ë ®o¹n phÝa nam. Quang c¶nh chung nµy bÞ phøc t¹p ho¸ bëi hÖ thèng ®øt g·y chñ yÕu lµ däc cÊu tróc kÓ c¶ chêm nghÞch, theo ®ã c¸c thµnh t¹o Paleozoi chêm lªn c¸c thµnh t¹o trÎ h¬n.

DiÖn tÝch chñ yÕu cña d¶i thø hai lµ diÖn ph©n bè cña cÊu tróc H¹ Lang. Trong mÆt c¾t x©m thùc hiÖn t¹i chØ ph¸t hiÖn ®­îc phøc hÖ uèn nÕp Cambri th­îng-Ordovic h¹. N»m phñ trªn lµ c¸c trÇm tÝch Devon, b¾t ®Çu b»ng Devon h¹ (kiÓu lo¹t S«ng CÇu) vµ chuyÓn tiÕp trªn lµ trÇm tÝch carbonat Devon trung (kiÓu B¶n P¸p) råi kÕt thóc b»ng trÇm tÝch silic carbonat chøa mangan tuæi Devon muén. Trong ph¹m vi cÊu tróc H¹ Lang ph©n chia ®­îc mét sè cÊu tróc bËc cao d¹ng nÕp vâng víi nh©n uèn nÕp lµ c¸c thµnh t¹o Cambri th­îng bÞ phñ bëi c¸c trÇm tÝch Devon, ®Þnh h­íng theo ph­¬ng ®«ng b¾c -t©y b¾c (Bång S¬n) vµ t©y b¾c - ®«ng nam (mét sè nÕp vång quy m« nhá), t¹o thµnh hÖ c¾t chÐo cã lÏ ph¶n ¸nh b×nh ®å huû ho¹i cña mãng uèn nÕp TiÒn Cambri mµ trªn ®ã chóng ®· h×nh thµnh. Nh÷ng tµi liÖu võa tr×nh bµy ë trªn chøng tá r»ng cÊu tróc H¹ Lang ®· bÞ l«i cuèn vµo qu¸ tr×nh n©ng lªn ngay ®Çu Ordovic, ®iÒu nµy phï hîp víi chuyÓn ®éng Caledoni sím ®­îc ghi nhËn b»ng bÊt chØnh hîp lín gi÷a Cambri vµ Ordovic trªn ph¹m vi Nam Trung Quèc kÕ cËn [3, 7].

CÇn nhËn xÐt r»ng trong tÊt c¶ c¸c mÆt c¾t cña c¸c cÊu tróc Chang Pung, B¾c S¬n vµ H¹ Lang ®Òu v¾ng mÆt c¸c thµnh t¹o tuæi Silur. §iÒu nµy chØ ra r»ng c¸c cÊu tróc võa nªu ®Òu bÞ n©ng lªn vµo thêi kú ®ã. Nh­ ®· biÕt, c¸c thµnh t¹o kiÓu r×a lôc ®Þa thô ®éng (thÒm lôc ®Þa) th­êng bÞ l«i kÐo vµo uèn nÕp muén h¬n so víi c¸c cÊu tróc kiÓu ®¹i d­¬ng kÕ cËn. Ch¾c lµ qu¸ tr×nh n©ng cao nµy liªn quan mËt thiÕt víi qu¸ tr×nh cuèn hót ë ®íi Phó Ng÷ t¸c ®éng ®Õn.

Còng nh­ toµn bé miÒn uèn nÕp ViÖt - Trung trªn khu vùc §BVN chÕ ®é ®Þa ®éng lùc kiÓu lôc ®Þa b¾t ®Çu tõ Devon sím víi sù h×nh thµnh c¸c phøc hÖ th¹ch ®éng lùc kiÓu sinh nói sau x« ®ông ®iÓn h×nh (c¸c tròng molas lôc ®Þa, c¸c thµnh t¹o x©m nhËp nguyªn ®Þa ®ång va ch¹m S-granit) cã tuæi t­¬ng øng. Sau mét thêi ®o¹n sinh nói ng¾n tõ Devon gi÷a ®· x¸c lËp chÕ ®é kiÓu nÒn lôc ®Þa kÐo dµi cho ®Õn cuèi Permi sím.

B¾t ®Çu tõ cuèi Permi vá lôc ®Þa epicaledoni §BVN tr¶i qua giai ®o¹n ho¹t ho¸ magma - kiÕn t¹o néi m¶ng víi kÕt qu¶ lµ h×nh thµnh nªn mét phæ cÊu tróc chång - huû ho¹i Mesozoi vµ Kainozoi, lµm phøc t¹p ho¸ b×nh ®å cÊu tróc bÒ mÆt cña th¹ch quyÓn khu vùc. §Êy lµ c¸c cÊu tróc S«ng HiÕn, An Ch©u, Hßn Gai - Hµ Cèi vµ Hµ Néi.

CÊu tróc S«ng HiÕn: trªn b×nh ®å cã ranh giíi phøc t¹p, c¾t qua râ rÖt c¸c cÊu tróc Caledoni võa m« t¶. CÊu tróc nµy ®· chiÕm vÞ trÝ sau l­ng cña cÊu tróc Phó Ng÷. §Æc tr­ng thµnh hÖ c¬ b¶n cña cÊu tróc S«ng HiÕn lµ ph¸t triÓn réng r·i c¸c trÇm tÝch - phun trµo Trias h¹ - trung, bÞ biÕn vÞ kh«ng ®ång ®Òu, chøa nhiÒu thÓ siªu mafic vµ mafic däc theo c¸c ranh giíi vµ trong néi vi mét sè cÊu tróc bËc cao (vïng Nguyªn B×nh - B¶o L¹c). Theo ®­êng ph­¬ng cña mét sè uèn nÕp lín bËc cao, cã thÓ nhËn biÕt ®­îc mét sè vâng nghÞch ®¶o, s¾p xÕp d¹ng c¸nh gµ nèi tiÕp nhau trªn ph«ng uèn h×nh cung låi vÒ phÝa ®«ng - ®«ng b¾c cña ®íi. CÊu tróc S«ng HiÕn n¶y sinh vµo cuèi Permi - ®Çu Trias vµ ph¸t triÓn m¹nh mÏ ®Õn hÕt Trias gi÷a. Sau ®ã lµ giai ®o¹n nghÞch ®¶o ®­îc ghi nhËn bëi thÕ hÖ uèn nÕp kh¸ phøc t¹p vµo Trias muén cïng víi sù x©m nhËp granitoid Phia Bioc trªn cÊu tróc Phó Ng÷ kÕ cËn. Thêi gian khëi ®Çu ph¸t triÓn cña ®íi S«ng HiÕn trïng víi thêi ®¹i ho¹t ho¸ nhiÖt toµn cÇu vµ ph©n r· Pangea II (Paleozoi muén), mÆt kh¸c ®ång thêi víi c¸c ho¹t ®éng x« ®ông vµ tr­ên nghÞch trong pha kÕt thóc ho¹t ®éng cña c¸c cÊu tróc Hercyni r×a ®¹i d­¬ng cña vïng Duyªn H¶i §«ng Nam Trung Quèc. Cïng lóc däc theo c¸c tuyÕn ranh giíi ph¸ huû xuÊt hiÖn c¸c ®¸ phun trµo t­¬ng ph¶n. Vµo ®Çu Trias muén cÊu tróc nµy ®· tr¶i qua nÐn Ðp vµ n©ng cao; thÕ nh­ng, ®Õn nay ch­a ph¸t hiÖn ®­îc c¸c phøc hÖ sinh nói trong ph¹m vi cña cÊu tróc nµy. C¸c ®Æc tr­ng vÒ chÕ ®é ®Þa ®éng lùc vµ c¸c phøc hÖ vËt chÊt - cÊu tróc ®­îc h×nh thµnh ë ®©y cho phÐp xem xÐt cÊu tróc S«ng HiÕn lµ mét aulacogen nghÞch ®¶o. TiÒn khëi cña aulacogen S«ng HiÕn lµ c¸c cÊu tróc kiÓu sinh rift xuÊt hiÖn sau l­ng ®íi tr­ên nghÞch Phó Ng÷ vµ ®íi uèn nÕp Hercyni Duyªn H¶i §«ng Nam Trung Quèc. Rift Mesozoi sím nµy ®· kh«ng ph¸t triÓn thµnh c¸c cÊu tróc ®¹i d­¬ng thø sinh mµ dõng l¹i lµ mét cÊu tróc huû ho¹i - chång néi lôc. Sù cã mÆt cña c¸c thÓ siªu mafic vµ mafic (phøc hÖ Cao B»ng) däc theo ®íi ®øt g·y ranh giíi chøng tá cÊu tróc S«ng HiÕn cã thÕ n»m s©u vµ cã "rÔ" th­îng manti.

CÊu tróc An Ch©u gi¸p nèi víi cÊu tróc S«ng HiÕn qua ®íi ®øt g·y S¬n D­¬ng - S«ng Th­¬ng. Kh¸c víi ®íi S«ng HiÕn, ë ph¹m vi ®íi An Ch©u trong suèt Mesozoi ®· h×nh thµnh nªn nh÷ng tæ hîp trÇm tÝch dµy chñ yÕu lµ lôc nguyªn, ®«i n¬i cã phun trµo thµnh phÇn axit. Tõ nói Tam §¶o ë ®Çu mót phÝa t©y theo ph­¬ng ¸ vÜ tuyÕn cho ®Õn tËn ranh giíi ViÖt - Trung diÔn ra sù më réng bÒ ngang cña ®íi vµ uèn cong dÇn vÒ ®«ng b¾c. Còng theo ph­¬ng nµy tuæi cña c¸c tÇng trÇm tÝch còng trÎ dÇn tõ Trias ®Õn Creta. Cßn trong mÆt c¾t ngang cña ®íi cã thÓ hiÖn bÊt ®èi xøng c¸c c¸nh nam vµ ®«ng nam réng vµ tho¶i h¬n vµ ®íi trôc lµ mét nÕp vâng tr¶i song song víi ranh giíi cña cÊu tróc An Ch©u. C¸c tµi liÖu võa nªu trªn cho thÊy cÊu tróc An Ch©u n¶y sinh muén h¬n so víi cÊu tróc S«ng HiÕn vµ ph¸t triÓn nh­ mét cÊu tróc ©m cho ®Õn cuèi Mesozoi. Trong suèt thêi gian Êy kh«ng diÔn ra mét sù c¶i biÕn b×nh ®å cÊu tróc nµo ®¸ng kÓ, mÆc dÇu cã ghi nhËn ®­îc mét sè gi¸n ®o¹n vµ bÊt chØnh hîp vµo Trias muén - Jura sím vµ cuèi Jura gi÷a - Creta. Sù hiÖn diÖn sè l­îng ®¸ng kÓ phun trµo axit (kiÓu Tam §¶o, B×nh Liªu) vµo Trias gi÷a vµ c¸c granitoid ®ång nguån víi chóng cïng víi sù tÝch tô lín tho¹t ®Çu lµ lôc nguyªn vµo Trias, sau ®ã lµ molas lôc ®Þa Jura vµ Creta ®· lµm cÊu tróc An Ch©u gÇn gòi víi c¸c cÊu tróc c¨ng gi·n néi lôc ë phÇn sau l­ng c¸c ®ai nói löa - pluton r×a lôc ®Þa kiÓu Andes. Trong bèi c¶nh cô thÓ cña miÒn uèn nÕp ViÖt - Trung cã thÓ thÊy râ c¸c cÊu tróc An Ch©u lµ phÇn kÐo dµi phÝa t©y nam cña ®ai nói löa - pluton r×a lôc ®Þa quy m« lín b¾t ®Çu xuÊt hiÖn sau biÕn ho¹ Hercyni (ranh giíi Permi vµ Trias) vµ ph¸t triÓn m¹nh mÏ vµo nöa sau Mesozoi (Jura muén - Creta sím). Nh×n chung, quan ®iÓm cña c¸c nhµ nghiªn cøu kh¸ gÇn gòi trong viÖc x¸c ®Þnh thuéc tÝnh kiÕn t¹o cña cÊu tróc An Ch©u, cô thÓ coi ®©y lµ mét cÊu tróc ®éng kiÓu lôc ®Þa h×nh thµnh trong qu¸ tr×nh ho¹t ho¸ magma - kiÕn t¹o. C¸c tµi liÖu tr×nh bµy ë trªn cho thÊy chÝnh sù ph¸t triÓn v­ît tréi cña ®íi r×a lôc ®Þa Duyªn H¶i §«ng Nam Trung Quèc (mµ cÊu tróc An Ch©u lµ mét tæ phÇn) ®· c¾t ngang ®­êng ph¸t triÓn cña cÊu tróc S«ng HiÕn vµo ®Çu Trias muén.

Ngoµi hai cÊu tróc chång - huû ho¹i S«ng HiÕn vµ An Ch©u c¸c ho¹t ®éng néi m¶ng vµo Mesozoi ®· lµm n¶y sinh mét lo¹t cÊu tróc huû ho¹i quy m« nhá h¬n, chñ yÕu lµ c¸c cÊu tróc kiÓu ®Þa hµo hay b¸n ®Þa hµo ®­îc c¸c thµnh hÖ trÇm tÝch lôc nguyªn vµ mµu ®á lôc ®Þa tuæi Trias vµ Creta lÊp ®Çy. Lín nhÊt trong sè chóng lµ ®íi ®Þa hµo nghÞch ®¶o Hßn Gai - Hµ Cèi n¶y sinh trªn mãng uèn nÕp cña Caledoni Duyªn H¶i B¾c Bé vµo Trias gi÷a vµ ®­îc thµnh hÖ lôc nguyªn Trias trung, thµnh hÖ chøa than dµy Nori - Ret vµ thµnh hÖ mµu ®á Jura h¹ - trung lÊp ®Çy. CÊu tróc uèn nÕp n¶y sinh khi nghÞch ®¶o chÕ ®é kiÕn t¹o ë ®©y, cã lÏ ®­îc h×nh thµnh vµo cuèi Jura - ®Çu Creta trïng víi pha ho¹t ®éng kÞch ph¸t cña ®ai nói löa - pluton r×a Duyªn H¶i §«ng Nam Trung Quèc.

Tròng Hµ Néi lµ cÊu tróc chång quy m« lín h×nh thµnh trong kiÕn sinh Kainozoi biÓu hiÖn m¹nh mÏ vµ ®a d¹ng trªn ph¹m vi §BVN. Tròng nµy n¶y sinh trªn c¸c mãng ®a sinh vµo gi÷a Paleogen (Eocen) b»ng c¬ chÕ rift vµ tiÕp tôc cho ®Õn nay. CÇn l­u ý r»ng trong bµi nµy chØ ®Ò cËp ®Õn phÇn trªn ®Êt liÒn cña cÊu tróc chång Kainozoi Hµ Néi. Trong cÊu tróc tròng Hµ Néi ph©n ®Þnh ®­îc ba cÊu tróc bËc cao chñ yÕu lµ cÊu tróc sôt vâng trung t©m vµ cÊu tróc c¸nh r×a ®«ng b¾c vµ t©y nam [7, 9]. CÊu tróc sôt vâng trung t©m ®­îc giíi h¹n bëi ®øt g·y s©u S«ng Ch¶y vµ S«ng L«. Trong ph¹m vi cÊu tróc nµy cã mÆt ®Çy ®ñ nhÊt c¸c phøc hÖ th¹ch ®éng lùc cña tròng Hµ Néi, víi c¸c mÆt c¾t b¾t ®Çu b»ng c¸c trÇm tÝch Eocen n»m phñ trªn c¸c thµnh t¹o Mesozoi vµ tiÕp tôc lªn trªn lµ c¸c trÇm tÝch Oligocen, Miocen vµ Pliocen - §Ö tø víi bÒ dµy biÕn ®æi tõ 4000 ®Õn 9000 m. Thµnh phÇn thµnh hÖ chñ yÕu lµ lôc nguyªn, lôc nguyªn chøa than vµ lôc nguyªn chøa dÇu khÝ. CÊu t¹o néi t¹i cña cÊu tróc nµy rÊt phøc t¹p bao gåm tæ hîp c¸c ®Þa hµo, ®Þa luü vµ c¸c ®¬n nghiªng chuyÓn tiÕp xen kÏ nhau theo chiÒu ngang vµ nèi tiÕp d¹ng c¸nh gµ theo ®­êng ph­¬ng. Pha uèn nÕp chñ yÕu ghi nhËn ®­îc vµo cuèi Miocen, ®· t¹o nªn b×nh ®å cÊu tróc ph¸ huû uèn nÕp c¬ b¶n cña tròng Hµ Néi [9]. C¸nh r×a t©y nam cña tròng Hµ Néi ph¸t triÓn mãng uèn nÕp cña ®íi kh©u S«ng Hång cã tuæi TiÒn Cambri bÞ ph©n c¸ch vµ dÞch chuyÓn ph©n dÞ víi phÇn nh« cao ë khèi nói G«i (Nam §Þnh) vµ c¸c phøc hÖ uèn nÕp Mesozoi sím (Indosini) cña ®íi Ninh B×nh n»m kÒ phÝa t©y nam cña ®íi ®øt g·y S«ng Hång. CÊu t¹o néi t¹i c¸nh r×a t©y nam chñ yÕu bao gåm c¸c cÊu tróc n©ng t­¬ng ®èi th­êng ®­îc gäi lµ c¸c mòi nh« (c¸c b¸n ®Þa luü) vµ ®Þa luü, ng¨n c¸ch bëi c¸c ®Þa hµo hay c¸c cÊu tróc kiÓu ®¬n nghiªng hoÆc yªn ngùa. BÒ dµy trÇm tÝch Kainozoi tèi ®a kh«ng qu¸ 1500 m. Cßn c¸nh r×a ®«ng b¾c l¹i n¶y sinh trªn mãng uèn nÕp Caledoni cña cÊu tróc Duyªn H¶i B¾c Bé vµ c¸c tæ phÇn uèn nÕp cña c¸c cÊu tróc chång huû ho¹i Mesozoi (An Ch©u, Hßn Gai - Hµ Cèi). Trong ph¹m vi cña c¸nh r×a ®«ng b¾c ph©n ®Þnh ®­îc c¸c khèi cÊu tróc ph¶n ¸nh chuyÓn ®éng sôt lón ph©n dÞ cña mãng. Theo h­íng tõ t©y b¾c xuèng ®«ng nam lÇn l­ît lµ c¸c khèi Tõ S¬n, mòi nh« Gia L­¬ng vµ khèi H¶i D­¬ng. Nh×n chung, trong lÞch sö h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña tròng Hµ Néi c¸c hÖ ®øt g·y s©u vµ c¸c ®øt g·y cã ph­¬ng t©y b¾c - ®«ng nam vµ ¸ vÜ tuyÕn ®ãng vai trß chñ ®¹o, cßn c¸c ®øt g·y ph­¬ng ®«ng b¾c - t©y nam ®ãng vai trß quan träng trong ph¸t triÓn c¸c cÊu tróc bËc cao cña khu vùc nghiªn cøu.

II. C¸C TIÒN §Ò §ÞA §éNG LùC DïNG CHO PH¢N TÝCH Dù B¸O SINH KHO¸NG §¤NG B¾C VIÖT NAM

Tr¶i qua gÇn 40 n¨m ph¸t triÓn häc thuyÕt ®éng míi víi h¹t nh©n lµ kiÕn t¹o m¶ng (KTM) ®· cã nh÷ng b­íc tiÕn quan träng trong viÖc kiÕn dùng nh÷ng m« h×nh ®Þa ®éng lùc cña th¹ch quyÓn tõ vÜ m« ®Õn vi m« ®Ó gi¶i quyÕt c¸c nhiÖm vô nghiªn c­ó khoa häc vµ ®Þa chÊt thùc tiÔn. HiÖn nay, trong nghiªn cøu sinh kho¸ng cña thÕ giíi ®ang diÔn ra viÖc t×m tßi vµ s¸ng t¹o c¸c c¬ së lý luËn, hÖ quan ®iÓm, nguyªn t¾c vµ ph­¬ng ph¸p ph©n tÝch sinh kho¸ng ®Ó v­ît qua t×nh tr¹ng khñng ho¶ng cña c¸c hÖ lý thuyÕt sinh kho¸ng cæ ®iÓn vµ ®¸p øng nhu cÇu lín lao cña ®Þa chÊt thùc tiÔn.

ViÖc sö dông lý luËn KTM trong sinh kho¸ng hiÖn nay, vÒ c¬ b¶n, ®ang diÔn ra theo 3 h­íng chÝnh. H­íng thø nhÊt thuÇn tuý lý thuyÕt, liªn quan ®Õn viÖc m« h×nh ho¸ (lý thuyÕt vµ thùc nghiÖm) c¸c qu¸ tr×nh ®Þa ®éng lùc dÉn ®Õn h×nh thµnh nh÷ng tËp trung quÆng. H­íng thø hai nh»m vµo viÖc ®æi míi viÖc luËn gi¶i nguån gèc vµ c¸c quy luËt nµy vµo hÖ thèng tri thøc duy nhÊt kh«ng m©u thuÉn, cã nghÜa lµ b¶o tån gi¸ trÞ cña c¸c quy luËt sinh kho¸ng thùc nghiÖm quan träng ®· ®­îc x¸c lËp tr­íc ®©y trong c¸c ®iÒu kiÖn míi. H­íng thø ba tiÕp tôc nghiªn cøu ph¸t hiÖn c¸c quy luËt thùc nghiÖm míi, chñ yÕu dùa trªn luËn ®iÓm x¸c lËp mèi quan hÖ gi÷a c¸c thµnh hÖ quÆng vµ c¸c kiÓu bèi c¶nh ®Þa ®éng lùc.

Thùc tiÔn ph¸t triÓn nghiªn cøu øng dông lý thuyÕt KTM vµo ph©n tÝch sinh kho¸ng ë ViÖt Nam trong hai thËp kû qua cho thÊy h­íng thø ba nªu trªn ®ang ®­îc c¸c nhµ sinh kho¸ng ViÖt Nam thö nghiÖm. Tuy nhiªn c¸c kÕt qu¶ ®¹t ®­îc hiÖn nay cßn rÊt khiªm tèn, bëi lÏ ho¹t ®éng lý luËn vÒ KTM nãi chung vµ lý luËn sinh kho¸ng nãi riªng cßn th­a thít; mÆt kh¸c nhiÒu ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu hiÖn ®¹i ch­a ®­îc triÓn khai nhÊt lµ trªn ph­¬ng diÖn ®Þa vËt lý vµ ®Þa ho¸. Do vËy, hiÖn t¹i ®ang cßn nhiÒu m¶ng trèng lín trong hiÓu biÕt cña chóng ta vÒ cÊu tróc ®Þa chÊt, ®Æc ®iÓm kiÕn t¹o - ®Þa ®éng lùc, ®Æc ®iÓm quÆng ho¸, cÊu tróc s©u vµ quy luËt tiÕn ho¸ th¹ch quyÓn ViÖt Nam. Trong bèi c¶nh nµy viÖc ¸p dông lý thuyÕt KTM vµo ph©n tÝch dù b¸o sinh kho¸ng ®ang gÆp nhiÒu trë ng¹i, lµm h¹n chÕ ®Õn tr×nh ®é gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò khoa häc vµ thùc tiÔn.

Trong c«ng tr×nh nµy c¸c t¸c gi¶ tËp trung vµo viÖc x¸c ®Þnh c¸c tiÒn ®Ò ®Þa ®éng lùc dïng cho viÖc ph©n tÝch sinh kho¸ng cña khu vùc §BVN trªn c¬ së ¸p dông c¸c thµnh tùu míi cña thÕ giíi vÒ nghiªn cøu sinh kho¸ng khu vùc vµ ®óc rót c¸c ®Æc tr­ng c¬ b¶n vÒ cÊu tróc - ®Þa ®éng lùc vµ ®Þa chÊt kho¸ng s¶n cña khu vùc nghiªn cøu.

Nh­ ®· biÕt, môc tiªu cuèi cïng cña bÊt kú viÖc thiÕt dùng dù b¸o sinh kho¸ng nµo ®Òu nh»m tr¶ lêi ®­îc hai vÊn ®Ò rÊt cô thÓ: víi sè l­îng nµo vµ ë ®©u cã thÓ ph¸t hiÖn sù tËp trung kho¸ng s¶n lo¹i nµy hoÆc lo¹i kh¸c. Bëi vËy c¸c nhµ nghiªn cøu ®Òu h­íng vµo viÖc gi¶i quyÕt hai nhiÖm vô liªn quan chÆt chÏ víi nhau lµ: ®¸nh gi¸ quy m« quÆng ho¸ vµ x¸c ®Þnh c¸c kiÓu kiÖn ®Þnh vÞ cña chóng trong kh«ng gian.

Nh÷ng tæng kÕt gÇn ®©y cña nghiªn cøu sinh kho¸ng theo lý thuyÕt KTM cho toµn cÇu vµ khu vùc (R.H. Silitoe, 1978; A.H.J. Mitchell, 1979; A.H.J. Michell, M.S. Garson, 1981; S. Ueda, 1981; F.J. Sawkins, 1984; S. Nisiwaki, 1984; A.A. Kovaliev, 1985; L.P. Zinenshain,..., 1976; A.A. Abramovich, A. Klushin, 1987;...) cho thÊy:

1. Manti trªn lµ nguån chñ yÕu cña vËt chÊt quÆng, ®Æc tr­ng thµnh phÇn vµ tr¹ng th¸i vËt lý cña manti cã ý nghÜa quyÕt ®Þnh khi nghiªn cøu c¸c tØnh quÆng vµ ®¸nh gi¸ ®é phong phó quÆng cña mét khu vùc, cßn cÊu tróc vá Tr¸i ®Êt cã ý nghÜa quan träng ®Ó chÝnh x¸c ho¸ sù ph©n ®Þnh vÞ trÝ cã thÓ cña mét sè má quÆng.

2. §a sè ¸p ®¶o c¸c hÖ sinh quÆng thùc tÕ quan träng khëi nguån cho c¸c tØnh quÆng ®Òu sinh thµnh trong mèi liªn quan víi c¸c qu¸ tr×nh ë ranh giíi c¸c m¶ng th¹ch quyÓn, c¸c vi m¶ng vµ c¸c m¶nh vá lôc ®Þa (Scholle);

3. C¸c bÊt ®ång nhÊt vËt lý vµ ho¸ cña manti trªn quan s¸t ®­îc b»ng c¸c sè liÖu ®Þa vËt lý lµ hiÖu qu¶ trùc tiÕp cña chÕ ®é ®Þa ®éng lùc ë c¸c ranh giíi võa nªu vµ lµ mét chØ thÞ cña qu¸ tr×nh sinh quÆng t­¬ng øng;

4. C¸c ®Æc ®iÓm tiÕn ho¸ t¹o quÆng quy m« toµn cÇu còng nh­ khu vùc ®­îc x¸c ®Þnh bëi sù biÕn ®æi cã quy luËt c¸c th«ng sè cña qu¸ tr×nh ®Þa ®éng lùc ë ranh giíi c¸c m¶ng th¹ch quyªn, ®iÒu mµ trong mÆt c¾t ®Þa chÊt lÞch sö phô thuéc chñ yÕu vµo sù suy tho¸i nhiÖt cña nh©n Tr¸i ®Êt, vµ ë møc ®é thÊp h¬n cßn phô thuéc vµo viÖc t¸i t¹o quÆng trong ph¹m vi mét khu vùc lùa chän ®­îc khèng chÕ chñ yÕu bëi c¸c biÕn ®æi c­êng ®é, ph­¬ng h­íng vµ thµnh phÇn c¸c dßng vËt chÊt manti. §Ó h×nh thµnh ®­îc c¸c tØnh quÆng lín vµ giµu còng nh­ c¸c má k× vÜ ®ßi hái ph¶i cã sù æn ®Þnh nhÊt ®Þnh cña chÕ ®é ®Þa ®éng lùc (kh¸c nhau ®èi víi tõng nguyªn tè quÆng), do vËy, c¸c ®èi t­îng quÆng lín th­êng chiÕm lÜnh miÒn khu biÖt trong kho¶ng réng c¸c gi¸ trÞ ®Þa vËt lý ®Æc tr­ng cña manti.

Nh÷ng tæng kÕt võa tr×nh bµy lµ nh÷ng kh¸i niÖm mang tÝnh nguyªn t¾c chung nhÊt cña ph©n tÝch sinh kho¸ng, ®ång thêi còng ®­îc xem lµ c¸c hÖ tiÒn ®Ò quan träng cho nghiªn cøu cô thÓ. Nh÷ng ®Æc ®iÓm vÒ cÊu tróc kiÕn t¹o vµ tiÕn ho¸ ®Þa ®éng lùc cña th¹ch quyÓn §BVN cho phÐp lùa chän vµ ®Þnh h×nh mét sè tiÒn ®Ò cô thÓ sau ®©y:

a) Nhãm tiÒn ®Ò ®Çu tiªn bao gåm c¸c bèi c¶nh ®Þa ®éng lùc quan träng cña c¸c ranh giíi c¸c m¶ng vµ vi m¶ng. Trong b×nh ®å cÊu tróc hiÖn ®¹i cña miÒn §BVN cßn b¶o tån ®­îc mét sè phøc hÖ th¹ch ®éng lùc cña c¸c kiÓu ranh giíi kh¸c nhau.

- KiÓu ranh giíi ph©n ly: ®iÓn h×nh lµ c¸c thµnh t¹o t¸ch gi·n quy m« kh¸c nhau biÓu hiÖn tõ TiÒn Cambri ®Õn nay. Mét sè trong chóng ®· cã lÞch sö ph¸t triÓn trän vÑn tõ t¸ch më kiÓu rift néi m¶ng ®Õn h×nh thµnh c¸c cÊu tróc kiÓu ®¹i d­¬ng vµ kÕt thóc b»ng x« ®ông, dån kÕt vµ khÐp kÝn c¸c cÊu tróc ®éng kiÓu ®¹i d­¬ng ®Ó h×nh thµnh c¸c cÊu tróc uèn nÕp cã vá kiÓu lôc ®Þa. §iÓn h×nh cho kiÓu nµy lµ c¸c thêi kú ®Çu cña cÊu tróc L«-G©m, Phó Ng÷ , Duyªn h¶i B¾c Bé. Mét sè kh¸c chØ dõng l¹i ë d¹ng rift néi m¶ng hay taphrogen nh­ S«ng HiÕn, An Ch©u, Hµ Néi;

- KiÓu ranh giíi héi tô: ®iÓn h×nh lµ c¸c thµnh t¹o cña lo¹t cÊu tróc cña ®íi chuyÓn tiÕp lôc ®Þa - ®¹i d­¬ng. Lo¹t cÊu tróc nµy chñ yÕu bao gåm c¸c bèi c¶nh r×a lôc ®Þa (tÝch cùc vµ thô ®éng), biÓn ven, cung ®¶o (ensimatic vµ ensialic) vµ hÎm vùc biÓn (cÊu tróc bÒ mÆt cña c¸c ®íi Benioff). §èi víi miÒn §BVN lo¹t cÊu tróc nµy cã mÆt tõ TiÒn Cambri vµ trong Phanerozoi. Vµo TiÒn Cambri lµ c¸c cÊu tróc ®íi kh©u cæ S«ng Hång vµ ®íi biÓn ven cæ S«ng Ch¶y. Vµo nöa ®Çu Phanerozoi phæ cÊu tróc t­¬ng tù ghi nhËn ®­îc ë c¸c ®íi ®éng kiÓu r×a thô ®éng Chang Pung, H¹ Lang vµ B¾c S¬n.

- KiÒu ranh giíi tr­ît b»ng: chñ yÕu liªn quan ®Õn sù ho¹t ®éng cña c¸c ®øt g·y chuyÓn d¹ng (transform) cña th¹ch quyÓn. §èi víi miÒn §BVN cã thÓ dù kiÕn sù tån t¹i cña kiÓu ranh giíi nµy däc theo ®íi kh©u tr­ît b»ng Cao B»ng - Tiªn Yªn vµo Paleozoi muén - Mesozoi vµ ®íi kh©u S«ng Hång chñ yÕu trong Mesozoi muén - Kainozoi.

b) Nhãm tiÒn ®Ò thø hai bao gåm c¸c phøc hÖ th¹ch ®éng lùc tuæi kh¸c nhau, lµ vËt chøng chØ thÞ cho c¸c chÕ ®é ®Þa ®éng lùc cña th¹ch quyÓn vµo c¸c thêi gian vµ kh«ng gian t­¬ng øng, trong ®ã c¸c phøc hÖ th¹ch ®éng lùc nµy h×nh thµnh. CÇn l­u ý mét sè nhËn xÐt quan träng: Mét lµ sù cã mÆt cña c¸c phøc hÖ th¹ch ®éng lùc chØ râ r»ng c¸c m« h×nh ®Þa ®éng lùc theo häc thuyÕt KTM ®· ®­îc x¸c lËp ë ®©y tõ TiÒn Cambri vµ tiÕp tôc cho ®Õn hiÖn nay; hai lµ ghi nhËn ®­îc sù ph¸t triÓn chÕ ®é ®éng l©u dµi kiÓu xuyªn kú víi sù di chuyÓn ho¹t tÝnh trong kh«ng gian mét c¸ch cã quy luËt, phï hîp víi c¸c m« h×nh ®· tæng kÕt cho ®ai chuyÓn tiÕp gi÷a ®¹i lôc vµ ®¹i d­¬ng; ba lµ, lo¹t c¸c phøc hÖ th¹ch ®éng lùc chØ thÞ cho c¸c chÕ ®é néi m¶ng rÊt ®a d¹ng vµ ®Æc thï ®· xuÊt hiÖn tõ ®Çu Phanerozoi vµ tiÕp tôc thµnh t¹o cho ®Õn giai ®o¹n ph¸t triÓn hiÖn nay.

c) Nhãm tiÒn ®Ò thø ba liªn quan ®Õn ®Æc ®iÓm cña b×nh ®å cÊu tróc hiÖn ®¹i vµ quy luËt tæ hîp c¸c phøc hÖ vËt chÊt - cÊu tróc ®a sinh vµ kh¸c tuæi cña miÒn §BVN. Nh­ ®· nªu, s¶n phÈm cña ph©n tÝch dù b¸o - sinh kho¸ng lµ kÕt qu¶ ph©n ®Þnh trong kh«ng gian c¸c khu vùc cÊu tróc cã tiÒm n¨ng ®Þnh vÞ sù tËp trung quÆng ho¸ víi quy m« vµ kiÓu lo¹i kh¸c nhau. Kh«ng gian nµy g¾n chÆt víi b×nh ®å cÊu tróc hiÖn ®¹i cña vïng nghiªn cøu vµ víi c¸c phøc hÖ vËt chÊt - cÊu tróc t¹o nªn chóng. Kh¸c víi viÖc ph©n ®Þnh c¸c phøc hÖ th¹ch ®éng lùc, viÖc ph©n ®Þnh c¸c phøc hÖ vËt chÊt - cÊu tróc ph¶i ph¶n ¸nh ®­îc ®Æc tr­ng hiÖn t¹i cña chóng trong mèi quan hÖ nguån gèc nguyªn sinh - thø sinh vµ t¹i sinh - di sinh theo cÊu t¹o mÆt c¾t ®Þa cÊu tróc hiÖn ®¹i. Nhãm tiÒn ®Ò nµy cïng víi hai nhãm nªu trªn sÏ lµ c¬ së chñ yÕu ®Ó thiÕt dùng c¸c dù b¸o - sinh kho¸ng c¶ trªn bÒ mÆt lÉn d­íi s©u.

Trªn c¬ së c¸c nguyªn t¾c chung vµ c¸c nhãm tiÒn ®Ò ®Þa ®éng lùc võa nªu cã thÓ thiÕt dùng m« h×nh dù b¸o - sinh kho¸ng ë cÊp c¬ b¶n (kh¸i qu¸t) cho miÒn §BVN nh­ sau (h×nh 2).

1. HÖ ®Þa ®éng lùc - sinh kho¸ng S«ng Hång: hÖ nµy n»m trïng víi cÊu tróc ®íi kh©u S«ng Hång. TiÒm n¨ng sinh kho¸ng ph©n thµnh hai vïng râ rÖt. PhÇn n©ng mãng uèn nÕp TiÒn Cambri cã triÓn väng vÒ graphit, ®¸ quý, vµng, urani, thori vµ mica. PhÇn sôt vâng cã triÓn väng lín vÒ than vµ dÇu khÝ.

2. HÖ ®Þa ®éng lùc - sinh kho¸ng Hµ Giang - Qu¶ng Ninh, bao gåm c¸c cÊu tróc (®íi kiÕn t¹o) L«-G©m, S«ng Ch¶y, Phó Ng÷, Duyªn h¶i B¾c Bé, An Ch©u vµ Hßn Gai - Hµ Cèi, ®©y lµ hÖ cã cÊu t¹o néi t¹i phøc t¹p nhÊt cña §BVN. Theo diÖn m¹o sinh kho¸ng cã thÓ nhËn thÊy cã tiÒm n¨ng vÒ c¸c kho¸ng s¶n kim lo¹i: Sn, W, Pb, Zn, Au, Sb, Cu, Fe, Ti, U-Th, Mn, Hg vµ tiÒm n¨ng rÊt lín vÒ than.

3. HÖ ®Þa ®éng lùc -sinh kho¸ng Cao B¾c L¹ng, bao gåm c¸c cÊu tróc (®íi kiÕn t¹o) Chang Pung, B¾c S¬n, H¹ Lang vµ S«ng HiÕn. §Æc tr­ng sinh kho¸ng cña hÖ nµy lµ phæ c¸c kho¸ng s¶n kim lo¹i cã nguån gèc néi sinh vµ ngo¹i sinh, cã quy m« biÓu hiÖn ®¸ng kÓ lµ: Au, Sb, Sn, Pb-Zn, Al, Mn, Cu.

Nh÷ng kÕt qu¶ nghiªn cøu hiÖn cã cho thÊy hÇu hÕt c¸c lo¹i kho¸ng s¶n cã triÓn väng lín ë §BVN ®Òu sinh thµnh trong c¸c chÕ ®é ®Þa ®éng lùc néi m¶ng lôc ®Þa: c¸c ®íi ®éng kiÓu rift vµ c¸c tròng néi lôc, c¸c pha ho¹t ho¸ magma-kiÕn t¹o céng h­ëng víi c¸c ®ai ®éng kÕ cËn cïng thêi, c¸c ®íi kh©u vµ c¸c hÖ ®øt g·y ranh giíi cÊu tróc quan träng bÞ t¸i ho¹t ®éng nhiÒu kú.

KÕT LUËN

§Ó tæng kÕt c¸c néi dung ®· tr×nh bµy ë trªn d­íi ®©y rót ra mét sè kÕt luËn chÝnh nh­ sau:

1- Th¹ch quyÓn §BVN ®Æc tr­ng bëi sù tæ hîp phøc t¹p c¸c cÊu tróc kh¸c tuæi vµ chñng lo¹i, sinh thµnh trong suèt bÒ dµy cña qu¸ tr×nh tiÕn ho¸ c¸c ®ai ®éng ®· tõng tån t¹i l©u dµi ë ®©y tõ TiÒn Cambri cho ®Õn nay. LÞch sö tiÕn ho¸ ®Þa ®éng lùc - kiÕn t¹o cña th¹ch quyÓn khu vùc cã thÓ ph©n thµnh hai chÆng lín víi ranh giíi ph©n chia lµ ®Çu Neoproterozoi. ë chÆng ®Çu chiÕm ­u thÕ lµ c¸c qu¸ tr×nh c¶i biÕn s©u s¾c vÒ mÆt vËt chÊt vµ cÊu tróc c¸c phøc hÖ cña vá ®¹i d­¬ng nguyªn thuû thµnh c¸c cÊu tróc kiÓu lôc ®Þa ban ®Çu vµ sau ®ã lµ vá lôc ®Þa tr­ëng thµnh kiÓu hiÖn ®¹i vµo ®Çu Riphei muén. ChÆng tiÕp sau chÝnh lµ lÞch sö Phanerozoi víi ®Æc tr­ng c¬ b¶n lµ phèi hîp c¸c qu¸ tr×nh huû ho¹i vá lôc ®Þa cò vµ g©y dùng vá lôc ®Þa míi th«ng qua c¸c chu kú sinh nói (kiÕn sinh) Caledoni, Hercyni vµ Kimmeri sím (Indosini) (chu kú sinh nói ë ®©y ®­îc hiÓu theo kh¸i niÖm cña Willson J.T., 1968). Qu¸ tr×nh tiÕn ho¸ nµy bÞ c¸c ho¹t ®éng ho¹t ho¸ néi m¶ng lµm phøc t¹p.

2- Ph©n ®Þnh ®­îc mét phæ phøc t¹p c¸c phøc hÖ th¹ch ®éng lùc ®· tõng tån t¹i ë khu vùc nghiªn cøu tõ Proterozoi sím ®Õn nay. Chóng lµ vËt chØ thÞ cho c¸c lo¹t cÊu tróc-®Þa ®éng lùc c¬ b¶n cña c¸c miÒn ®¹i d­¬ng, chuyÓn tiÕp tõ ®¹i d­¬ng ®Õn lôc ®Þa vµ lôc ®Þa. Quy luËt tæ hîp c¸c lo¹t cÊu tróc kÓ trªn ®­îc l­u gi÷ trong b×nh ®å cÊu tróc hiÖn ®¹i cña vá Tr¸i ®Êt §BVN vµ ®­îc ph¶n ¸nh trong cÊu tróc s©u cña th¹ch quyÓn khu vùc.

3. Trªn c¬ së c¸c nguyªn t¾c chung cña sinh kho¸ng theo thuyÕt KTM vµ c¸c m« h×nh ®Þa ®éng lùc ®· ph©n ®Þnh ®­îc c¸c tiÒn ®Ò ®Þa ®éng lùc dïng cho ph©n tÝch sinh kho¸ng gåm 3 nhãm chÝnh lµ: c¸c bèi c¶nh ®Þa ®éng lùc quan träng cña c¸c kiÓu ranh giíi c¸c m¶ng vµ vi m¶ng; c¸c phøc hÖ chØ thÞ vÒ ®Þa ®éng lùc th¹ch quyÓn (c¸c phøc hÖ th¹ch ®éng lùc); ®Æc ®iÓm cña b×nh ®å cÊu tróc hiÖn ®¹i vµ quy luËt tæ hîp c¸c phøc hÖ vËt chÊt - cÊu tróc ®a sinh vµ kh¸c tuæi cña vá Tr¸i ®Êt. C¸c nhãm tiÒn ®Ò trªn lµ c¬ së cho viÖc thiÕt dùng m« h×nh dù b¸o sinh kho¸ng cÊp c¬ b¶n cña th¹ch quyÓn §BVN bao gåm c¸c hÖ ®Þa ®éng lùc - sinh kho¸ng S«ng Hång, Hµ Giang - Qu¶ng Ninh vµ Cao B¾c L¹ng.

Lêi c¸m ¬n: C«ng tr×nh lµ kÕt qu¶ cña §Ò tµi m· sè 711101. C¸c t¸c gi¶ xin ch©n thµnh c¶m ¬n Ch­¬ng tr×nh Nghiªn cøu c¬ b¶n trong lÜnh vùc khoa häc tù nhiªn ®· hç trî kinh phÝ ®Ó hoµn thµnh c«ng tr×nh nµy.

V¡N LIÖU

1. §ovjikov A.E. (chñ biªn), 1965. §Þa chÊt miÒn B¾c ViÖt Nam, Tæng côc §Þa chÊt, Hµ Néi.

2. Hutchison C.S., 1989. Geological evolution of South East Asia. Clarendon Press. Oxford.

3. Lª Duy B¸ch, 1987. Quy luËt h×nh thµnh vµ tiÕn ho¸ cña cÊu tróc th¹ch quyÓn ViÖt Nam vµ c¸c miÒn kÕ cËn. Th«ng tin KHKT §Þa chÊt, 15 – 17. Tæng côc Má §Þa chÊt, Hµ Néi. 115 tr.

4. Lª Duy B¸ch, 1989. KiÕn t¹o l·nh thæ §«ng D­¬ng. Trong "§Þa chÊt BiÓn §«ng vµ c¸c miÒn kÕ cËn", Th«ng tin chuyªn ®Ò ViÖn KHVN, tr. 75 - 97. Hµ Néi.

5. Le Dzuy Bach, Ngo Gia Thang, 1995. Phanerozoic ophiolites in Indochina. Proc. of the Intern. Symp. Geology of SEA and adj. areas, J. Geology, B/5-6 : 212-221. Hµ Néi.

6. Le Dzuy Bach, 1996. Precambrian folded complexes of SE Asia. Proc. of the Intern. Symp. Geology of SEA and adj. areas, J. Geology, B/7-8 : 81-91. Hµ Néi.

7. Lª Duy B¸ch, Ng« Gia Th¾ng, 1997. M« h×nh ph©n vïng kiÕn t¹o §«ng B¾c ViÖt Nam. TC C¸c KHT§, 19/3 : 161-168. Hµ Néi.

8. Metcalfe I., 1996. Pre- Cretaceous evolution of SE Asian Terranes. Tectonic evolution of SE Asia. Ed. R. Hall & D.J. Blundel. Geol. Soc. London.

9. Ng« Gia Th¾ng, 1995. KiÕn tróc Kainozoi ViÖt Nam. LuËn ¸n PTS. Th­ viÖn Quèc gia. Hµ Néi.

10. NguyÔn Xu©n Tïng, TrÇn V¨n TrÞ (®ång chñ biªn), 1992. Thµnh hÖ ®Þa chÊt vµ ®Þa ®éng lùc ViÖt Nam. Nxb KHKT, Hµ Néi, 274 tr.

11. TrÇn §øc L­¬ng, NguyÔn Xu©n Bao (Tæng chñ biªn), 1988. §Þa chÊt ViÖt Nam, T. I- §Þa tÇng, T. II- C¸c thµnh t¹o magma. Côc §Þa chÊt vµ Kho¸ng s¶n ViÖt Nam. Hµ Néi.