T
NGHI£N CøU Dù B¸O MøC §é ¤ NHIÔM NGUåN N¦íC Vµ Sù X¢M NHËP C¸C CHÊT PHãNG X¹ VµO C¥ THÓ NG¦êI THEO B¶N CHÊT Vµ §ÆC §IÓM
C¸C DÞ TH¦êNG PHãNG X¹
NGUYÔN VIÖT HïNG1, L£ KH¸NH PHåN2, Vâ NGäC ANH3
1ViÖn N¨ng lîng nguyªn tö ViÖt Nam,
2Trêng §¹i häc Má §Þa chÊt
3Së KHCN vµ MT B×nh §Þnh
Tãm t¾t: Møc ®é « nhiÔm nguån níc vµ sù x©m nhËp c¸c chÊt phãng x¹, nhÊt lµ chÊt phãng x¹ urani, vµo c¬ thÓ ngêi phô thuéc vµo b¶n chÊt vµ ho¹t ®é dÞ thêng phãng x¹. T¹i c¸c vïng dÞ thêng phãng x¹ b¶n chÊt urani cã thÓ cã sù « nhiÔm nguån níc vµ møc ®é x©m nhËp c¸c chÊt phãng x¹ vµo c¬ thÓ ngêi cao h¬n tõ 5 ®Õn 9 lÇn so víi vïng kh«ng cã dÞ thêng, vµ cao h¬n tõ 2 ®Õn 3 lÇn so víi vïng dÞ thêng b¶n chÊt thori.
T¸c dông sinh häc cña bøc x¹ phãng x¹ ®èi víi c¬ thÓ ngêi ®îc ®¸nh gi¸ bëi ®¹i lîng liÒu t¬ng ®¬ng bøc x¹ H [1,3]:
H = Hn + Ht (1)
trong ®ã: Hn lµ liÒu chiÕu ngoµi tØ lÖ víi cêng ®é bøc x¹ gamma vµ beta chiÕu vµo c¬ thÓ con ngêi,
Ht lµ liÒu chiÕu trong Ht = Hp + Hd,
víi Hp lµ liÒu chiÕu trong g©y ra do c¸c chÊt phãng x¹ x©m nhËp qua ®êng h« hÊp,
Hd lµ liÒu chiÕu trong g©y ra do c¸c chÊt phãng x¹ x©m nhËp qua ®êng tiªu ho¸.
Nh vËy liÒu chiÕu trong phô thuéc vµo møc ®é con ngêi hÝt thë ph¶i c¸c chÊt khÝ phãng x¹ tho¸t vµo m«i trêng vµ vµo møc ®é con ngêi ¨n uèng ph¶i c¸c lo¹i níc vµ thùc phÈm cã c¸c chÊt phãng x¹. Møc ®é « nhiÔm nguån níc vµ x©m nhËp cña c¸c chÊt phãng x¹ vµo c¬ thÓ ngêi l¹i phô thuéc vµo c¸c tÝnh chÊt ®Þa ho¸ m«i trêng phãng x¹, tøc lµ phô thuéc vµo b¶n chÊt vµ ®Æc ®iÓm cña c¸c dÞ thêng phãng x¹. §ã lµ vÊn ®Ò ®îc tr×nh bµy trong bµi b¸o nµy.
I. §ÆC TR¦NG §ÞA HO¸ CñA M¤I TR¦êNG PHãNG X¹
Kh¶ n¨ng hoµ tan vµ x©m nhËp cña c¸c chÊt phãng x¹ trong c¸c d·y phãng x¹ tù nhiªn urani vµ thori vµo m«i trêng phô thuéc vµo ®Æc trng ®Þa ho¸ cña chóng. ThËt vËy trong ®íi oxy ho¸ thµnh t¹o c¸c hîp chÊt cña urani ho¸ trÞ 6 (UO2+2) dÔ bÞ hoµ tan trong níc. Khi ®é pH thÊp (vÝ dô pH = 4 – m«i trêng axit) hoÆc pH cao (pH> 8 - m«i trêng kiÒm) urani dÔ bÞ hoµ tan vµ vËn chuyÓn díi d¹ng c¸c hîp chÊt. C¸c hîp chÊt nµy bÒn v÷ng trong m«i trêng ®é pH thÊp hoÆc cao. Trong m«i trêng trung hoµ, ®é hoµ tan cña c¸c phøc chÊt trªn bÞ gi¶m ®i, c¸c phøc chÊt bÞ ph¸ huû. VÝ dô khi gi¶m pH tõ 8 xuèng 7, ®é hoµ tan cña [(UO2)(CO3)3]-4 bÞ gi¶m ®i h¬n 10 ngh×n lÇn, kÕt qu¶ lµ thµnh t¹o c¸c kho¸ng vËt urani chøa c¸c nhãm uranyl. HoÆc khi níc chøa hîp chÊt urani ®· hoµ tan di chuyÓn trong c¸c ®¸ tíi chç tiÕp xóc víi c¸c chÊt khö lµm gi¶m thÕ oxy ho¸ khö tíi Eh = 0,1von. C¸c chÊt khö nh thÕ lµ hydrosulfur (H2S), c¸c vËt chÊt cã nguån gèc h÷u c¬, chñ yÕu lµ bitum, phosphor, s¾t. T¹i c¸c hµng rµo ®Þa ho¸ chøa c¸c chÊt khö nh thÕ c¸c dung dÞch chøa urani do c¸c ®iÒu kiÖn ho¸ lý thay ®æi lµm cho urani tõ dung dÞch níc bÞ kÕt tña díi d¹ng c¸c hîp chÊt urani ho¸ trÞ 4 khã hoµ tan.
Do ®Æc tÝnh dÔ bÞ hoµ tan cña c¸c hîp chÊt urani ho¸ trÞ 6 trong ®íi oxy ho¸ mµ trong níc ngÇm gÇn c¸c má quÆng urani cã hµm lîng urani t¬ng ®èi cao, cã thÓ ®¹t tíi gi¸ trÞ 10 ppm (10 g/m3) cao gÊp hµng ngh×n, hµng v¹n lÇn so víi hµm lîng cña nã ë c¸c n¬i kh¸c [2].
Trong khi ®ã c¸c hîp chÊt cña thori lµ c¸c hîp chÊt khã hoµ tan nhÊt, trªn thùc tÕ chóng hÇu nh kh«ng cã mÆt trong níc díi ®Êt còng nh níc bÒ mÆt.
C¸c s¶n phÈm d¹ng khÝ cña c¸c d·y phãng x¹ urani lµ radon vµ d·y thori lµ thoron cã nång ®é kh¸ lín trong níc ngÇm ë c¸c má quÆng phãng x¹ vµ trong c¸c ®¸ cã ho¹t ®é phãng x¹ cao. Tuy nhiªn do khÝ phãng x¹ thoron cã chu kú b¸n r· qu¸ ng¾n (Ttn = 54,5 gi©y) nªn trªn thùc tÕ chØ cã khÝ phãng x¹ radon (chu kú b¸n r· t¬ng ®èi lín TRn = 3,8 ngµy) tho¸t vµ lan truyÒn trong líp khÝ quyÓn tíi ®é cao hµng tr¨m mÐt. Bëi vËy ngêi d©n sinh sèng hoÆc lµm viÖc trong c¸c vïng cã hµm lîng cao cña urani sÏ lu«n lu«n hÝt thë ph¶i kh«ng khÝ cã chøa radon.
II. NéI DUNG NGHI£N CøU
§Ó lµm s¸ng tá c¸c vÊn ®Ò nªu trªn, c¸c t¸c gi¶ ®· tiÕn hµnh kh¶o s¸t chi tiÕt m«i trêng phãng x¹ trªn mét sè khu má vµ khu d©n c n»m trªn c¸c dÞ thêng phãng x¹ cã b¶n chÊt kh¸c nhau.
§ã lµ c¸c má sa kho¸ng titan cã hµm lîng quÆng tû lÖ víi hµm lîng chÊt phãng x¹ thori vµ xëng tuyÓn quÆng titan ven biÓn B×nh §Þnh; má graphit, má kim lo¹i cã sù céng sinh cña chÊt phãng x¹ urani trªn ®Þa bµn tØnh X vµ khu vùc thµnh phè Hµ Néi.
T¹i c¸c khu má vµ khu d©n c kÓ trªn ®· tiÕn hµnh c¸c ph¬ng ph¸p nghiªn cøu m«i trêng phãng x¹ sau:
- §o suÊt liÒu bøc x¹ gamma vµ ®o suÊt liÒu t¬ng ®¬ng bøc x¹ ®Ó x¸c ®Þnh liÒu chiÕu ngoµi (Hn).
- §o nång ®é Rn trong kh«ng khÝ b»ng ph¬ng ph¸p tÊm läc dïng m¸y Radon RDA-200 cña Canada vµ ph¬ng ph¸p m¸y dß vÕt alpha ®Ó x¸c ®Þnh liÒu chiÕu trong do c¸c chÊt phãng x¹ x©m nhËp qua ®êng h« hÊp (Hp).
- TiÕn hµnh lÊy mÉu níc, mÉu thùc phÈm (thãc, ng«, s¾n, rau, cñ, hoa qu¶) vµ ph©n tÝch b»ng m¸y phæ gamma ph«ng thÊp dïng dªtector b¸n dÉn x¸c ®Þnh hµm lîng U, Th, K, Ra trong chóng ®Ó x¸c ®Þnh liÒu chiÕu trong do c¸c chÊt phãng x¹ x©m nhËp qua ®êng tiªu ho¸ (Hd).
- Dïng ph¬ng ph¸p phæ gamma x¸c ®Þnh hµm lîng U, Th, K t¹i m¹ng líi ®iÓm kh¶o s¸t (ph¬ng ph¸p phæ gamma mÆt ®Êt) vµ trong c¸c mÉu ®¸, quÆng, vËt liÖu x©y dùng, chÊt th¶i... (ph¬ng ph¸p phæ gamma phßng thÝ nghiÖm) nh»m lµm s¸ng tá b¶n chÊt dÞ thêng phãng x¹ (dÞ thêng cã b¶n chÊt urani hay thori) vµ x¸c ®Þnh nguyªn nh©n g©y dÞ thêng.
- X¸c ®Þnh tæng ho¹t ®é
a , b c¸c mÉu níc b»ng ph¬ng ph¸p nhÊp nh¸y láng LSA.- Thu thËp vµ ph©n tÝch hµm lîng c¸c chÊt phãng x¹ U,Th trong tãc ngêi lín vµ trÎ em sinh sèng vµ lµm viÖc trªn c¸c vïng nghiªn cøu ®Ó x¸c ®Þnh møc ®é x©m nhËp c¸c chÊt phãng x¹ vµo c¬ thÓ ngêi.
III. KÕT QU¶ Vµ TH¶O LUËN
Tõ c¸c tµi liÖu kh¶o s¸t phãng x¹ ®· thµnh lËp ®îc c¸c s¬ ®å, b¶n ®å suÊt liÒu gamma, ®¼ng hµm lîng c¸c nguyªn tè phãng x¹, nång ®é Rn trong kh«ng khÝ, liÒu t¬ng ®¬ng bøc x¹ c¸c vïng nghiªn cøu vµ c¸c b¶ng kÕt qu¶ ph©n tÝch hµm lîng c¸c chÊt phãng x¹ trong c¸c lo¹i mÉu.
Theo NghÞ ®Þnh ChÝnh phñ N0- 50/1998/N§-CP [5], vïng cã « nhiÔm phãng x¹ lµ vïng cã gi¸ trÞ tæng liÒu t¬ng ®¬ng bøc x¹ trung b×nh hµng n¨m H vît qu¸ liÒu giíi h¹n ®èi víi nh©n d©n H> 1 mSv/n¨m. Møc ®é « nhiÔm phãng x¹ ®îc ®¸nh gi¸ theo møc ®é vît qu¸ giíi h¹n cho phÐp cña liÒu t¬ng ®¬ng bøc x¹, theo møc ®é vît qu¸ ®Þnh møc giíi h¹n cho phÐp cña nång ®é c¸c chÊt phãng x¹ cã mÆt trong m«i trêng (trong kh«ng khÝ, níc, ®Êt ®¸, quÆng, vËt liÖu x©y dùng...) t¹i ®Þa ®iÓm kh¶o s¸t.
1.
Khu má sa kho¸ng titan vµ xëng tuyÓn quÆng titan ven biÓn B×nh §Þnh.Má sa kho¸ng gåm hai th©n quÆng cã chiÒu dµi 3500 m, chiÒu réng 230 m, chiÒu dµy trung b×nh 4,3 m ph©n bè trªn diÖn tÝch 0,8 km2, hµm lîng trung b×nh cña ilmenit lµ 31,3 kg/m3, tr÷ lîng h¬n 100 ngh×n tÊn. Má quÆng t¹o thµnh dÞ thêng phãng x¹ b¶n chÊt tho ri bÒ réng 100
¸ 300 m, kÐo dµi 1000 m cã gi¸ trÞ suÊt liÒu gamma trung b×nh lµ 16 m R/h, cùc ®¹i lµ 87 m R/h. DiÖn tÝch cã gi¸ trÞ liÒu t¬ng ®¬ng bøc x¹ vît qu¸ tiªu chuÈn cho phÐp (H> 1 mSv/n¨m) lµ ~ 0,1 km2, trong ®ã cã kho¶ng 2 ha cã H> 3 mSv/n¨m.T¹i xëng tuyÓn quÆng titan, do quÆng ®îc tuyÓn lµm giµu lµm cho hµm lîng quÆng vµ hµm lîng c¸c chÊt phãng x¹ t¨ng lªn. KÕt qu¶ lµ toµn bé diÖn tÝch xëng tuyÓn tõ nhµ ë c«ng nh©n, s©n, ®êng ®i, b·i quÆng, nhµ xëng, s¶n phÈm tinh quÆng, b·i th¶i, kho chøa ®Òu cã liÒu t¬ng ®¬ng bøc x¹ H> 1 mSv/n¨m. S¶n phÈm tinh quÆng cã H
³ 11,5 mSv/n¨m, b·i th¶i cã H³ 40 mSv/n¨m.Tuy nhiªn dÞ thêng phãng x¹ trªn má sa kho¸ng vµ xëng tuyÓn ®Òu cã b¶n chÊt thori, h¬n n÷a vïng ven biÓn cã giã thæi, nhµ xëng t¬ng ®èi tho¸ng nªn nång ®é Rn trong kh«ng khÝ ®Òu thÊp h¬n giíi h¹n cho phÐp (qRn < 150 Bq/m3), tæng ho¹t ®é
a ,b trong c¸c mÉu níc ¨n còng thÊp h¬n giíi h¹n cho phÐp (tæng ho¹t ®é a < 0,1 Bq/l; tæng ho¹t ®é b < 1,0 Bq/l).2. Khu má graphit vµ khu má kim lo¹i mµu tØnh X
Má graphit gåm c¸c th©n quÆng d¹ng vØa hoÆc æ, thÊu kÝnh nhá, hµm lîng graphit kho¶ng 7-22%. QuÆng graphit cã sù céng sinh víi chÊt phãng x¹ urani g©y ra dÞ thêng phãng x¹ trªn khu má cã diÖn tÝch tæng céng ~17 ha cã gi¸ trÞ liÒu t¬ng ®¬ng bøc x¹ H = 1
¸ 3 mSv/n¨m, vît tiªu chuÈn cho phÐp ®èi víi d©n thêng. QuÆng vµ ®Êt t¹i khu má graphit ®Òu bë rêi, chÊt urani céng sinh trong quÆng dÔ bÞ hoµ tan nªn c¸c mÉu níc t¹i moong khai th¸c vµ t¹i suèi ch¶y qua má cã tæng ho¹t ®é alpha cao h¬n tiªu chuÈn an toµn cho phÐp (> 0,1 Bq/l)Má kim lo¹i mµu cã sù céng sinh cña chÊt phãng x¹ urani g©y ra di thêng phãng x¹ cã chiÒu réng 1000-2000 m kÐo dµi 5000 m cã gi¸ trÞ liÒu t¬ng ®¬ng bøc x¹ H vît qu¸ tiªu chuÈn cho phÐp ®èi víi d©n thêng (H> 1 mSv/n¨m), trong ®ã cã diÖn tÝch 1 km2 bao gåm khai trêng, xëng tuyÓn, b·i th¶i ... liÒu t¬ng ®¬ng bøc x¹ H> 2
¸ 5 mSv/n¨m, hµm lîng urani qu> 30 ppm, cã n¬i nång ®é Rn trong kh«ng khÝ NRn> 150 Bq/l vît qu¸ møc an toµn cho phÐp. C¸c mÉu níc lÊy t¹i moong khai th¸c quÆng, mÉu níc th¶i xëng tuyÓn vµ mÉu níc suèi ch¶y qua má cã tæng ho¹t ®é a > 0,1 Bq/l, tæng ho¹t ®é b > 1,0 Bq/l, vît qu¸ tiªu chuÈn an toµn cho phÐp (TCVN 5945-1995)3. Khu vùc thµnh phè Hµ Néi.
Gi¸ trÞ suÊt liÒu gamma trung b×nh thµnh phè Hµ Néi I
g = 12,5 m R/h, toµn bé diÖn tÝch thµnh phè Hµ Néi cã gi¸ trÞ liÒu t¬ng ®¬ng bøc x¹ H< 1 mSv/n¨m, ®¶m b¶o an toµn bøc x¹ theo tiªu chuÈn cho phÐp. Nång ®é Rn trong kh«ng khÝ trung b×nh cña Hµ Néi lµ 30 Bq/m3 thÊp h¬n 5 lÇn nång ®é giíi h¹n cho phÐp. C¸c mÉu níc m¸y, níc giÕng ... t¹i Hµ Néi ®Òu cã tæng ho¹t ®é a , b thÊp h¬n giíi h¹n cho phÐp.4. Sù « nhiÔm nguån níc vµ x©m nhËp c¸c chÊt phãng x¹ vµo c¬ thÓ ngêi.
Tõ c¸c kÕt qu¶ ®a ra ë trªn thÊy râ c¸c dÞ thêng phãng x¹ b¶n chÊt thori trªn má sa kho¸ng titan vµ xëng tuyÓn titan ven biÓn B×nh §Þnh tuy cã gi¸ trÞ liÒu t¬ng ®¬ng bøc x¹ H t¬ng ®èi lín, cã diÖn tÝch H> 3 mSv/n¨m, cã chç ®¹t tíi gi¸ trÞ H> 10
¸ 40 mSv/n¨m, nhng cha ph¸t hiÖn thÊy c¸c mÉu níc giÕng trªn khu má vµ gÇn má cã hµm lîng c¸c chÊt phãng x¹ cao, tæng ho¹t ®é a , b thÊp h¬n giíi h¹n cho phÐp.Trong khi ®ã t¹i khu má graphit vµ khu má kim lo¹i mµu thuéc ®Þa bµn tØnh X do quÆng céng sinh víi chÊt phãng x¹ urani dÔ bÞ hoµ tan vËn chuyÓn trong níc, nªn mÆc dï dÞ thêng phãng x¹ trong chóng cã gi¸ trÞ liÒu t¬ng ®¬ng bøc x¹ H b»ng, thËm chÝ nhá h¬n so víi khu má vµ xëng tuyÓn sa kho¸ng titan, l¹i g©y ra sù « nhiÔm nguån níc. Níc t¹i c¸c giÕng níc ¨n, níc t¹i moong khai th¸c, níc suèi ch¶y qua khu má cã tæng ho¹t ®é alpha, beta vît qu¸ tiªu chuÈn cho phÐp.
Møc ®é « nhiÔm nguån níc vµ x©m nhËp c¸c chÊt phãng x¹ vµo m«i trêng cµng thÓ hiÖn râ trªn kÕt qu¶ ph©n tÝch mÉu tãc ngêi lín vµ trÎ em t¹i c¸c khu vùc nªu trªn.
B¶ng 1. KÕt qu¶ nång ®é trung b×nh cña c¸c chÊt phãng x¹ U, Th
trong tãc ngêi t¹i c¸c khu má vµ khu d©n c.
Tõ B¶ng 1 thÊy râ møc ®é x©m nhËp c¸c chÊt phãng x¹, nhÊt lµ chÊt phãng x¹ urani, vµo c¬ thÓ ngêi phô thuéc vµo ho¹t ®é vµ b¶n chÊt cña dÞ thêng phãng x¹. T¹i vïng kh«ng cã dÞ thêng phãng x¹ (Hµ Néi) nång ®é Th kho¶ng phÇn ngh×n
m g/g, cßn U kho¶ng phÇn tr¨m m g/g. T¹i vïng dÞ thêng phãng x¹ b¶n chÊt thori (má vµ xëng tuyÓn quÆng titan) nång ®é Th t¨ng lªn tõ 2 ®Õn 4 lÇn, cßn nång ®é U t¨ng tõ 3 ®Õn 5 lÇn so víi vïng kh«ng cã dÞ thêng.T¹i c¸c vïng dÞ thêng b¶n chÊt urani (c¸c khu má chøa urani tØnh X), nång ®é Th trong tãc cña ngêi lín vµ trÎ em t¨ng gÊp 5 lÇn, nång ®é U t¨ng gÊp 9 lÇn so víi vïng kh«ng cã dÞ thêng.
Nh vËy, t¹i c¸c vïng dÞ thêng b¶n chÊt urani do chÊt urani dÔ bÞ hoµ tan vËn chuyÓn trong ®íi oxy ho¸ mµ møc ®é g©y « nhiÔm nguån níc vµ x©m nhËp c¸c chÊt phãng x¹ nhÊt lµ chÊt phãng x¹ urani vµo c¬ thÓ ngêi lín gÊp tõ 2 ®Õn 3 lÇn so víi vïng dÞ thêng b¶n chÊt thori. §Æc biÖt ph¶i lu ý lµ møc ®é x©m nhËp c¸c chÊt phãng x¹ vµo c¬ thÓ trÎ em kh«ng hÒ thua kÐm so víi ngêi lín. TrÎ em dÔ bÞ tæn th¬ng h¬n nªn cÇn ph¶i lu ý phßng tr¸nh h¬n.
IV. KÕT LUËN
1) C¸c hîp chÊt urani ho¸ trÞ 6 trong ®íi oxy ho¸ dÔ bÞ hoµ tan vµ vËn chuyÓn trong níc, cßn c¸c hîp chÊt cña thori khã bÞ hoµ tan.
Bëi vËy c¸c vïng cã hµm lîng chÊt phãng x¹ urani cao dÔ cã sù « nhiÔm nguån níc vµ x©m nhËp cña urani vµo m«i trêng.
2) Møc ®é « nhiÔm nguån níc vµ x©m nhËp c¸c chÊt phãng x¹ nhÊt lµ chÊt phãng x¹ urani vµo c¬ thÓ con ngêi phô thuéc vµo b¶n chÊt vµ ho¹t ®é cña dÞ thêng phãng x¹. T¹i c¸c vïng dÞ thêng phãng x¹ b¶n chÊt urani (c¸c khu má, c¸c vïng chÕ biÕn sö dông quÆng, vËt liÖu cã chøa chÊt phãng x¹ urani) cã thÓ cã sù « nhiÔm nguån níc vµ møc ®é x©m nhËp c¸c chÊt phãng x¹ vµo c¬ thÓ ngêi cao h¬n tõ 5 ®Õn 9 so víi khu vùc kh«ng cã dÞ thêng vµ cao h¬n tõ 2 ®Õn 3 lÇn so víi khu vùc dÞ thêng phãng x¹ b¶n chÊt thori.
3) Møc ®é x©m nhËp c¸c chÊt phãng x¹ vµo c¬ thÓ trÎ em t¬ng ®¬ng víi ngêi lín. Bëi vËy cÇn hÕt søc phßng tr¸nh ®éc h¹i phãng x¹, tr¸nh c¸c tæn th¬ng vÒ thÇn kinh, vÒ hÖ thèng miÔn dÞch, ®¶m b¶o sù ph¸t triÓn b×nh thêng cho trÎ em.
Bµi b¸o ®îc hoµn thµnh dùa trªn kÕt qu¶ nghiªn cøu vµ hç trî kinh phÝ cña ®Ò tµi c¬ b¶n cÊp Nhµ níc m· sè 730303. Nguån t liÖu lµ kÕt qu¶ nghiªn cøu cña ®Ò tµi vµ thu thËp tõ Lu tr÷ Côc §Þa chÊt vµ Kho¸ng s¶n ViÖt Nam.
V¡N LIÖU
1. Bé C«ng nghiÖp, 1998.
Quy ph¹m kü thuËt th¨m dß phãng x¹. Hµ Néi.2. Lª Kh¸nh Phån, NguyÔn Xu©n Th¾ng, 1993. C¸c ph¬ng ph¸p phãng x¹ vµ ®Þa vËt lý h¹t nh©n. Gi¸o tr×nh, §¹i häc Má - §Þa chÊt xb.
3. Lª Kh¸nh Phån, 2003. Nh÷ng tiÕn bé kü thuËt míi cña th¨m dß phãng x¹ trong nghiªn cøu ®Þa chÊt vµ m«i trêng. §¹i häc Má - §Þa chÊt xb.
4. Lª Kh¸nh Phån, Vâ Ngäc Anh, 2003. Nghiªn cøu b¶n chÊt, ®Æc ®iÓm dÞ thêng phãng x¹ c¸c ®íi sa kho¸ng ven biÓn miÒn Trung. T¹p chÝ KHKT Má - §Þa chÊt, 3 : 3 -8. Hµ Néi.
5. NghÞ ®Þnh ChÝnh phñ (sè 50/1998/N§-CP). Quy ®Þnh chi tiÕt viÖc thi hµnh ph¸p lÖnh an toµn vµ kiÓm so¸t bøc x¹. Hµ Néi.
6. Novikov G.F, 1989. Th¨m dß phãng x¹. Nxb Nedra, Leningrad (tiÕng Nga).