§ÆC §IÓM TRÇM TÝCH Vµ LÞCH Sö H×NH THµNH CñA
D¶I §åNG B»NG VEN BIÓN Tõ §ÌO NGANG §ÕN CöA VIÖT
L£ C¶NH TU¢N1, L£ TIÕN DòNG2
1ViÖn Nghiªn cøu §Þa chÊt vµ Kho¸ng s¶n, km 9, Thanh Xu©n, Hµ Néi
2Trêng §H Má - §Þa chÊt, §«ng Ng¹c, Tõ Liªm, Hµ Néi
Tãm t¾t: LÞch sö h×nh thµnh d¶i ®ång b»ng ven biÓn miÒn Trung ViÖt Nam g¾n liÒn chÆt chÏ víi c¸c chu kú biÓn tiÕn vµ biÓn tho¸i. §Æc ®iÓm cña c¸c trÇm tÝch ë ®©y biÕn ®æi m¹nh mÏ theo thêi gian vµ kh«ng gian. Theo chiÒu tõ ®Êt liÒn ra biÓn cã sù thay ®æi tíng mét c¸ch liªn tôc, tõ ap ® a ® am ® ab ® m ® mv. Dùa vµo c¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y cña c¸c nhµ ®Þa chÊt tríc ®©y, kÕt hîp víi tµi liÖu cña c¸c t¸c gi¶ trong c¸c mïa kh¶o s¸t thùc ®Þa tõ n¨m 2002 ®Õn nay, c¸c t¸c gi¶ lËp l¹i lÞch sö ph¸t triÓn cña d¶i ®ång b»ng nµy vµ qua ®©y ®Ò cËp ®Õn vÊn ®Ò ranh giíi Neogen/ §Ö tø ë d¶i ®ång b»ng ven biÓn miÒn Trung ViÖt Nam.
I. §ÆT VÊN §Ò
C¸c nghiªn cøu gÇn ®©y nhÊt cña c¸c nhµ ®Þa chÊt, ®Æc biÖt lµ c¸c nghiªn cøu cña Liªn ®oµn B¶n ®å ®Þa chÊt miÒn B¾c khi thµnh lËp c¸c nhãm tê b¶n ®å Qu¶ng TrÞ, Minh Ho¸, Hoµnh S¬n tØ lÖ 1: 50.000, kÕt hîp víi c¸c nghiªn cøu trong c¸c mïa thùc ®Þa cña chóng t«i ë vïng Qu¶ng B×nh tõ n¨m 2002 ®Õn nay, víi sù ph©n tÝch ®Æc ®iÓm c¸c trÇm tÝch §Ö tø mét c¸ch cã hÖ thèng, lÊy quan hÖ nh©n qu¶ gi÷a chuyÓn ®éng t©n kiÕn t¹o vµ c¸c thµnh hÖ trÇm tÝch lÊp ®Çy lµm t tëng chØ ®¹o, ®Æc biÖt sù cã mÆt cña c¸c phøc hÖ trÇm tÝch trong c¸c lç khoan, ®· cung cÊp nh÷ng b»ng chøng x¸c ®¸ng, lµm c¬ së cho chóng ta kh«i phôc l¹i lÞch sö h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña d¶i ®ång b»ng nµy. ë ViÖt Nam vÊn ®Ò ranh giíi Neogen / §Ö tø ®· ®îc nhiÒu t¸c gi¶ ®Ò cËp ®Õn [1, 3, 4, 5, 6, 8, 10, 11]. Trong c¸c c«ng tr×nh cña m×nh c¸c t¸c gi¶ trªn ®· ®Ò cËp tíi c¸c mèc ranh giíi Neogen / §Ö tø trªn ph¹m vi thÕ giíi còng nh c¸c quan ®iÓm ®Þnh c¸c mèc ranh giíi ®ã. §ång thêi c¸c t¸c gi¶ ®ã còng ®Ò xuÊt ranh giíi Neogen / §Ö tø ë ViÖt Nam.
Trong c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu vÒ trÇm tÝch §Ö tø ë níc ta, c¸c nhµ ®Þa chÊt §Ö tø ®Òu thèng nhÊt lÊy ranh giíi Neogen / §Ö tø theo khung thêi gian do Héi nghÞ §Þa chÊt Quèc tÕ häp n¨m 1989 lµ 1,6 triÖu n¨m. ViÖc v¹ch ranh giíi Neogen / §Ö tø ë ViÖt Nam cÇn dùa vµo c¸c tiªu chuÈn sau ®©y: 1) Cæ sinh; 2) Th¹ch häc trÇm tÝch; 3) §Þa m¹o - t©n kiÕn t¹o, 4) Cæ khÝ hËu.
Trªn thùc tÕ, ë ViÖt Nam c¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu vÒ cæ tõ vµ tuæi tuyÖt ®èi hÇu nh kh«ng cã; v¶ l¹i c¸c nghiªn cøu t×m ra ®îc c¸c mÆt c¾t ®iÓn h×nh lµ rÊt hiÕm. V× vËy, vÊn ®Ò ranh giíi Neogen / §Ö tø ë ViÖt Nam nãi chung vµ d¶i ®ång b»ng ven biÓn nãi riªng cÇn ph¶i ®îc quan t©m, ®Çu t nghiªn cøu kü lìng h¬n. C¸c nhµ ®Þa chÊt cho r»ng: ë ®ång b»ng Trung Bé, ranh giíi Neogen / §Ö tø lµ ranh giíi bÊt chØnh hîp ®Þa tÇng ph©n c¸ch trÇm tÝch Pliocen n»m díi, cã ®é g¾n kÕt cao, cã thÕ n»m nghiªng tho¶i, râ rµng vµ trÇm tÝch Pleistocen sím n»m trªn [5]. TiÕc r»ng, kÕt qu¶ ph©n tÝch cæ sinh ë lç khoan MH.1 (350,0 - 98,9 m) cho thÊy c¸c trÇm tÝch chøa phong phó bµo tö phÊn hoa ®Æc trng cho thùc vËt nhiÖt ®íi nãng Èm vµ cho tuæi Miocen muén ®Õn Pliocen muén vµ tuæi cña hÖ tÇng chØ xÕp chung vµo Neogen. Ph¹m Huy Th«ng vµ ®ång nghiÖp trong c«ng tr×nh ®o vÏ 1: 50.000 nhãm tê Minh ho¸ (2001, Lu tr÷ §Þa chÊt) cho r»ng mÆt c¾t c¸c trÇm tÝch Neogen ®îc xÕp vµo hÖ tÇng VÜnh §iÖn (N v®) ë ®ång b»ng HuÕ, hÖ tÇng Gio ViÖt (N gv) ë ®ång b»ng Qu¶ng TrÞ, chØ kh¸c lµ cã líp than n©u máng chøa phøc hÖ thùc vËt Miocen muén ®iÓn h×nh. Cã lÏ c¸c trÇm tÝch trªn chuyÓn tíng víi trÇm tÝch chøa kaolin phong hãa thuéc hÖ tÇng §ång Híi (N ®h) nguån gèc aluvi-proluvi lé ngay trªn mÆt ë r×a ®ång b»ng vïng §ång Híi.
Trªn thùc tÕ, Qu¸ch V¨n §¬n vµ ®ång nghiÖp trong c«ng tr×nh t×m kiÕm níc díi ®Êt vïng Qu¶ng Tr¹ch (1995, Lu tr÷ §Þa chÊt) ®· m« t¶ trÇm tÝch tíng hå - vòng vÞnh cã tuæi Pliocen t¹i vïng Ba §ån víi c¸c mÉu vi cæ sinh ë lç khoan QT.02 (51-118,9 m). C¸c trÇm tÝch Pliocen nµy phñ trªn bÒ mÆt phong ho¸ cña thµnh t¹o trÇm tÝch - phun trµo ®iÖp §ång TrÇu vµ phÝa trªn bÞ c¸c trÇm tÝch s«ng-biÓn Pleistocen trung-thîng phñ lªn. Nh vËy vïng Ba §ån cã sù kh¸c biÖt vÒ sù cã mÆt cña c¸c líp trÇm tÝch gi÷a lç khoan MH.1 vµ lç khoan QT.02, mÆc dï hai lç khoan nµy n»m gÇn nhau (kho¶ng 6,5 km) vµ c¸ch bê biÓn còng kh«ng xa. Nh vËy, n»m trong cïng mét bån tròng, víi kho¶ng c¸ch nh vËy, gi÷a hai lç khoan cã sù kh¸c biÖt vÒ c¸c líp trÇm tÝch - ®©y lµ mét c©u hái cÇn ®îc gi¶i ®¸p? VËy sù v¾ng mÆt cña c¸c trÇm tÝch Pleistocen sím ë lç khoan QT.02 cã ph¶i lµ do ¶nh hëng cña hÖ thèng ®øt g·y ë vïng s«ng Gianh lµm cho phÝa ®«ng nam Ba §ån ®îc n©ng lªn vµ bÞ bµo mßn trong giai ®o¹n Pleistocen sím kh«ng ?. Theo chóng t«i, ®©y míi lµ mÊu chèt cña vÊn ®Ò vµ cÇn cã nh÷ng nghiªn cøu tiÕp theo ®Ó lµm s¸ng tá ranh giíi gi÷a Neogen vµ §Ö tø cña d¶i ven biÓn miÒn Trung nµy.
II. §ÆC §IÓM TRÇM TÝCH
C¸c trÇm tÝch §Ö tø cña d¶i ®ång b»ng ven biÓn tõ ®Ìo Ngang ®Õn Cöa ViÖt ph©n bè kh¸ réng r·i. Chóng t¹o nªn bÒ mÆt ®ång b»ng hiÖn t¹i víi nhiÒu d¹ng ®Þa h×nh kh¸c nhau. §Æc ®iÓm chung cña trÇm tÝch §Ö tø lµ ®a nguån gèc, chuyÓn tíng tõ r×a ®ång b»ng ra ven biÓn. NÐt ®Æc trng cña d¶i ®ång b»ng nµy lµ chiÒu ngang hÑp nªn sù chuyÓn tíng trÇm tÝch thêng diÔn ra nhanh, nhiÒu khi ®ét ngét vµ rÊt phøc t¹p, bÒ dµy trÇm tÝch thay ®æi rÊt lín theo kh«ng gian.
C¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu ®· gióp ph©n chia rÊt chi tiÕt c¸c thµnh t¹o §Ö tø ra c¸c tíng kh¸c nhau. Trong khu«n khæ cña bµi b¸o, c¸c t¸c gi¶ kh«ng cã tham väng m« t¶ chi tiÕt ®Æc ®iÓm cña c¸c trÇm tÝch ®ã, mµ chØ nªu nh÷ng nÐt kh¸i lîc lÊy ®ã lµm c¬ së ®Ó lËp l¹i lÞch sö h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña d¶i ®ång b»ng nµy.
C¸c nghiªn cøu cho thÊy, trong vïng nghiªn cøu ®· x¸c lËp ®îc c¸c hÖ tÇng T©n Mü (Q11 tm); Qu¶ng §iÒn (Q12-3a q®); Phó Xu©n (Q13b px). Sau ®©y lµ nh÷ng nÐt ®Æc trng nhÊt:
1. §Æc trng trÇm tÝch cña hÖ tÇng T©n Mü
HÖ tÇng T©n Mü ®îc m« t¶ kh¸ chi tiÕt, theo ®Æc ®iÓm mÆt c¾t, thµnh phÇn vËt chÊt vµ cæ sinh vµ ®îc chia thµnh c¸c tíng: trÇm tÝch s«ng (aQ11 tm), s«ng - biÓn (amQ11 tm), s«ng - biÓn - ®Çm lÇy (ambQ11 tm).
TrÇm tÝch s«ng n»m ë phÇn thÊp nhÊt cña mÆt c¾t, ®Æc trng lµ lôc nguyªn h¹t th«, bë rêi, gåm: cuéi, sái, s¹n lÉn bét sÐt. Theo mÆt c¾t lç khoan 2BQT ë Gio H¶i (85,8 - 73 m), thµnh t¹o nµy gåm 3 líp, víi bÒ dµy lµ 12,8 m. MÆt c¾t lç khoan 3QT (134,1 - 131,1 m) t¹i H¶i Khª (H¶i L¨ng) cã bÒ dµy 3 - 29 m. C¸c trÇm tÝch nguån gèc s«ng-biÓn, s«ng-biÓn- ®Çm lÇy còng ®îc nghiªn cøu chi tiÕt theo c¸c lç khoan nãi trªn.
§Æc ®iÓm ph©n bè vµ chuyÓn tíng trÇm tÝch: c¸c líp trÇm tÝch cña hÖ tÇng kh«ng lé trªn mÆt vµ ph©n bè chñ yÕu trong c¸c tròng sôt t©n kiÕn t¹o. BÒ dµy cña chóng t¨ng dÇn tõ vïng ven r×a ra biÓn, tõ hai c¸nh vµo trung t©m. Theo kh«ng gian tõ r×a ®ång b»ng ra biÓn vµ theo thêi gian (tõ díi lªn), chóng chuyÓn tíng tõ s«ng ®Õn s«ng-biÓn. §©y lµ kiÓu mÆt c¾t kh¸ ®Æc trng cho vïng ch©u thæ ven biÓn.
VÒ quan hÖ díi, chóng phñ kh«ng chØnh hîp trªn trÇm tÝch Neogen, phÝa trªn chóng bÞ phñ bëi c¸c trÇm tÝch h¹t th« cña hÖ tÇng Qu¶ng §iÒn.
§Æc ®iÓm th¹ch häc: thµnh phÇn ®é h¹t thay ®æi tõ th« ®Õn mÞn theo quy luËt chuyÓn tíng trªn, trong ®ã trÇm tÝch s«ng cã ®é h¹t th« nhÊt (Md: 0,12 - 4,0); ®é chän läc tõ trung b×nh ®Õn kÐm (So: 1,61 - 4,87); ®é mµi trßn (Ro: 0,63- 0,75). §êng cong tÝch luü cña thµnh t¹o trÇm tÝch s«ng cã d¹ng tho¶i, kÝch thíc h¹t biÕn ®æi trong kho¶ng réng, thÓ hiÖn ®é chän läc kÐm so víi c¸c trÇm tÝch s«ng-biÓn, s«ng-biÓn - ®Çm lÇy.
TrÇm tÝch s«ng-biÓn cã ®é h¹t mÞn h¬n (Md: 0,005), ®é chän läc trung b×nh (So: 2,1 - 2,19); ®é mµi trßn tèt h¬n so víi trÇm tÝch s«ng (Ro: 0,65 - 0,75). TrÇm tÝch s«ng-biÓn - ®Çm lÇy cã ®é h¹t mÞn nhÊt (Md: 0,095), ®é chän läc (So: 1,3), ®é mµi trßn (Ro: 0,69) tèt h¬n so víi trÇm tÝch s«ng-biÓn.
§Æc ®iÓm ®Þa vËt lý: c¸c tham sè ®Þa vËt lý cña hÖ tÇng kh¸ râ so víi trÇm tÝch n»m díi vµ trªn nã. TrÇm tÝch s«ng cã ®iÖn trë suÊt hÖ ®iÖn cùc vµ cêng ®é gamma nh©n t¹o thÊp h¬n so víi trÇm tÝch s«ng, s«ng-biÓn. Cßn cêng ®é gamma tù nhiªn l¹i cao h¬n.
§Æc ®iÓm cæ sinh vµ m«i trêng trÇm tÝch: trÇm tÝch s«ng rÊt nghÌo cæ sinh. TrÇm tÝch s«ng-biÓn chøa phong phó Bµo tö phÊn hoa tuæi Pleistocen sím, trong ®ã sù cã mÆt cña thùc vËt b·i triÒu ngËp mÆn nh: Acrostichum sp., Sonneratia sp.,... ®· chøng tá chóng ®îc thµnh t¹o trong m«i trêng cöa s«ng - ven biÓn. C¸c hÖ sè ®Þa ho¸ Kt >1; pH: 6,8 - 7,3 còng phï hîp víi kÕt qu¶ trªn.
2. §Æc trng trÇm tÝch cña hÖ tÇng Qu¶ng §iÒn
KÕt qu¶ nghiªn cøu ®Þnh lîng ®· x¸c nhËn hÖ tÇng Qu¶ng §iÒn gåm c¸c trÇm tÝch nguån gèc s«ng-lò (ap), s«ng (a), s«ng - ®Çm lÇy (ab), vµ s«ng-biÓn (am). C¸c trÇm tÝch nµy còng ®îc nghiªn cøu chi tiÕt theo c¸c vïng phñ vµ vïng lé vµ cã nh÷ng nÐt næi bËt sau:
§Æc ®iÓm ph©n bè vµ chuyÓn tíng trÇm tÝch: hÖ tÇng cã diÖn ph©n bè réng r·i, riªng trÇm tÝch s«ng-lò lé mét phÇn ë vïng ven r×a trªn ®Þa h×nh t¬ng ®èi b»ng ph¼ng, cã ®é cao 15 - 25 m, trªn ¶nh hµng kh«ng quan s¸t kh¸ râ. TrÇm tÝch s«ng - ®Çm lÇy vµ s«ng-biÓn kh«ng lé vµ n»m chØnh hîp trªn trÇm tÝch s«ng.
VÒ quan hÖ ®Þa tÇng, hÖ tÇng Qu¶ng §iÒn phñ kh«ng chØnh hîp trªn bÒ mÆt bµo mßn cña c¸c hÖ tÇng Long §¹i (O-S1 ld); Cï Bai (D2-3 cb); Gio ViÖt (N gv) vµ T©n Mü (QI tm) cßn vÒ phÝa trªn chóng bÞ hÖ tÇng Phó Xu©n phñ lªn.
§Æc ®iÓm th¹ch häc: tõ díi lªn, ®é h¹t trÇm tÝch thay ®æi tõ th« ®Õn mÞn: tõ s«ng-lò (ap)
® s«ng (a) ® s«ng - ®Çm lÇy (ab) ® s«ng-biÓn (am). TrÇm tÝch s«ng cã ®é h¹t th« h¬n, chiÕm khèi lîng lín, ®©y lµ tÇng chøa níc ngÇm tèt. C¸c trÇm tÝch s«ng- ®Çm lÇy vµ s«ng-biÓn cã ®é h¹t mÞn h¬n, chøa nhiÒu mïn thùc vËt. C¸c ®êng cong tÝch luü cã d¹ng tho¶i, kÝch thíc h¹t biÕn ®æi trong diÖn réng (Md: 0,55 - 1,6), thÓ hiÖn ®é chän läc kÐm (So: 2,68 - 3,87).§Æc ®iÓm ®Þa vËt lý: c¸c kÕt qu¶ ®o ®Þa vËt lý ë c¸c lç khoan 2QT, 2BQT vµ 3QT cho thÊy c¸c trÇm tÝch hÖ tÇng cã tham sè ®Þa vËt lý ph©n biÖt râ víi trÇm tÝch c¸c hÖ tÇng Phó Xu©n vµ T©n Mü, trong ®ã trÇm tÝch s«ng cã cêng ®é gamma tù nhiªn vµ nh©n t¹o thÊp h¬n cña trÇm tÝch s«ng-biÓn.
§Æc ®iÓm cæ sinh vµ m«i trêng trÇm tÝch: trÇm tÝch s«ng rÊt nghÌo cæ sinh, trÇm tÝch s«ng-biÓn chøa phong phó Bµo tö phÊn hoa tuæi Pleistocen gi÷a-muén m«i trêng cöa s«ng - ven biÓn. C¸c th«ng sè ®Þa ho¸ m«i trêng: Kt = 1; pH
» 7, ®· chøng tá m«i trêng trÇm tÝch mang tÝnh chuyÓn tiÕp gi÷a s«ng vµ biÓn.TrÇm tÝch s«ng - ®Çm lÇy chøa nhiÒu mïn thùc vËt, thÕ oxy ho¸ - khö thÊp (Eh: -10 mv), m«i trêng cã tÝnh khö m¹nh.
TrÇm tÝch s«ng cã tÇng cuéi, sái, s¹n dïng lµm vËt liÖu x©y dùng, ®ång thêi còng lµ tÇng chøa níc ngÇm cã triÓn väng nhÊt.
3. §Æc trng trÇm tÝch cña hÖ tÇng Phó Xu©n
HÖ tÇng Phó Xu©n ph©n bè réng r·i, trong ®ã trÇm tÝch s«ng-biÓn phæ biÕn h¬n c¶. Tõ díi lªn cã sù chuyÓn tíng trÇm tÝch tõ a
® ab ® am ® m. Víi sù cã mÆt réng r·i cña trÇm tÝch s«ng-biÓn vµ biÓn ë ven r×a ®ång b»ng chøng tá vai trß to lín cña biÓn trong sù thµnh t¹o trÇm tÝch ë ®©y. VÒ quan hÖ ®Þa tÇng, hÖ tÇng Phó Xu©n phñ lªn hÖ tÇng Qu¶ng §iÒn, vÒ phÝa trªn nã bÞ c¸c thµnh t¹o hiÖn ®¹i phñ lªn, riªng ë Qu¶ng TrÞ hÖ tÇng cßn bÞ bazan hÖ tÇng Gio Linh (b Q21 gl) phñ lªn.§Æc ®iÓm th¹ch häc vµ phong ho¸: trÇm tÝch s«ng cã ®é h¹t th« h¬n trÇm tÝch s«ng-biÓn. §é chän läc cña trÇm tÝch s«ng-biÓn vµ biÓn cao h¬n. §Æc biÖt trong lç khoan ë vïng Qu¶ng TrÞ (ë ®é s©u kho¶ng 49 - 50 m) gÆp phæ biÕn bÒ mÆt loang læ ph¸t triÓn ë phÇn cao cña hÖ tÇng. Líp loang læ nµy cã hµm lîng s¾t cao. ViÖc ph¸t hiÖn tÇng loang læ nµy rÊt cã ý nghÜa cho viÖc v¹ch ranh giíi gi÷a Pleistocen vµ Holocen.
§Æc ®iÓm cæ sinh vµ m«i trêng trÇm tÝch: c¸c trÇm tÝch s«ng nghÌo di tÝch cæ sinh. Ngîc l¹i, c¸c trÇm tÝch s«ng-biÓn chøa phong phó di tÝch Bµo tö phÊn hoa, T¶o, vi cæ sinh. LÇn ®Çu tiªn trong trÇm tÝch biÓn (mQ13bpx) ®· ph¸t hiÖn ®îc di tÝch Trïng lç m«i trêng biÓn n«ng. C¸c kÕt qu¶ ph©n tÝch ®Þa ho¸ m«i trêng Kt: 1,1; pH: 6,9; Eh: 115, tõ ®ã cho thÊy hÖ tÇng h×nh thµnh ë m«i trêng cöa s«ng - ven biÓn. TrÇm tÝch s«ng-biÓn (am) lµ ®èi tîng t×m kiÕm c¸c nguån sÐt g¹ch ngãi phong phó.
4. C¸c ®Æc ®iÓm trÇm tÝch Holocen h¹-trung
§Æc ®iÓm th¹ch häc vµ th¹ch ho¸:
TrÇm tÝch s«ng-lò vµ s«ng: cã thµnh phÇn chñ yÕu h¹t th«, hÖ sè chän läc vµ mµi trßn kh«ng ®Òu, thµnh phÇn h¹t vôn giµu th¹ch anh (90-99%), hµm lîng SiO2 cao (83,62%), phÇn trªn cã ®é h¹t mÞn h¬n chñ yÕu lµ bét sÐt, Ýt c¸t mµu x¸m vµng, ®«i n¬i bÒ mÆt bÞ phong ho¸ yÕu.
TrÇm tÝch s«ng-biÓn vµ ®Çm lÇy-biÓn: thµnh phÇn chñ yÕu lµ bét sÐt, Ýt c¸t s¹n mµu x¸m ®en, giµu vËt chÊt h÷u c¬, cã hµm lîng SiO2 kh«ng cao (73,11-78,16%) vµ oxyt kiÒm thæ t¬ng ®èi cao (1,85-2,00). Thµnh phÇn h¹t vôn th¹ch anh dao ®éng cao (35-95%), t¬ng ®èi giµu vôn ®¸ (2-65%) vµ kho¸ng vËt kh¸c kh¸ ®a d¹ng; kho¸ng vËt sÐt ngoµi kaolinit, cßn cã monmorilonit; hµm lîng kho¸ng vËt siderit nhá (25%) trong trÇm tÝch s«ng-biÓn; marcasit, pyrit Ýt (25%) trong trÇm tÝch ®Çm lÇy - biÓn. Trªn biÓu ®å thµnh phÇn cÊp h¹t, c¸c trÇm tÝch m« t¶ tËp trung vÒ phÝa h¹t mÞn (bét sÐt).
TrÇm tÝch biÓn vµ biÓn-giã: thµnh phÇn hoµn toµn lµ c¸t, nªn ®êng cong tÝch luü kh¸ dèc ®øng, cã thµnh phÇn th¹ch anh cao (95-100%), rÊt nghÌo vôn ®¸ vµ kho¸ng vËt kh¸c. §é chän läc tèt (So: 1,16-1,41) mµi trßn kh¸ tèt. Cã thµnh phÇn oxyt SiO2 rÊt cao (> 97%) vµ c¸c oxyt kh¸c Al2O3, Fe2O3, TiO2, å K2O + Na2O rÊt thÊp (» 0,0%). Trªn biÓu ®å thµnh phÇn cÊp h¹t, chóng tËp trung chñ yÕu vÒ phÝa h¹t cã kÝch thíc 1-0,1 mm (h¹t c¸t).
§Æc ®iÓm cæ sinh, tuæi vµ m«i trêng thµnh t¹o.
C¸c trÇm tÝch s«ng, s«ng-lò, vµ biÓn-giã rÊt nghÌo cæ sinh (hÇu nh kh«ng cã); cßn c¸c trÇm tÝch s«ng-biÓn, ®Çm lÇy - biÓn vµ biÓn kh¸ phong phó Bµo tö phÊn hoa, Vi cæ sinh, T¶o nh ®· m« t¶ ë trªn. C¸c ho¸ th¹ch ®Òu cho tuæi Holocen sím-gi÷a vµ x¸c ®Þnh m«i trêng cöa s«ng-ven biÓn, biÓn ven bê hoÆc ®Çm lÇy, vòng vÞnh ven biÓn cho c¸c trÇm tÝch t¬ng øng.
C¸c chØ tiªu ho¸ lý m«i trêng còng cho phÐp x¸c nhËn nguån gèc trÇm tÝch trªn phï hîp víi m«i trêng thµnh t¹o chóng. §Æc biÖt trong c¸c trÇm tÝch ®Çm lÇy - biÓn, chØ tiªu ho¸ lý m«i trêng thÓ hiÖn rÊt râ nÐt, ®é pH thÊp (5,5-5,9), Eh cã gi¸ trÞ ©m (-4 ®Õn - 45 mV), cã mÆt c¸c kho¸ng vËt chØ thÞ m«i trêng khö cã yÕu tè ®Çm lÇy víi hµm lîng kh¸ cao nh marcasit (Ýt ®Õn 25%), pyrit (Ýt) hoÆc sù cã mÆt siderit (Ýt ®Õn 25%), ®Æc trng cho m«i trêng chuyÓn tiÕp (cöa s«ng - ven biÓn).
5. C¸c ®Æc ®iÓm trÇm tÝch Holocen trung-thîng
§Æc ®iÓm th¹ch häc vµ th¹ch ho¸
TrÇm tÝch s«ng vµ s«ng-biÓn thêng cã ®é chän läc kh«ng ®Òu (So: 1,22-4,56) vµ giµu m¶nh ®¸ (Ýt ®Õn 15%) h¬n.
C¸c trÇm tÝch biÓn vµ biÓn-giã cã ®é chän läc tèt nhÊt (So: 1,15-2,04), cã thµnh phÇn th¹ch anh cao nhÊt (98-100%). C¸c trÇm tÝch s«ng-®Çm lÇy vµ s«ng-biÓn-®Çm lÇy, thµnh phÇn h¹t mÞn (bét sÐt) chñ yÕu chøa nhiÒu vËt chÊt h÷u c¬, di tÝch thùc vËt b¸n ph©n huû.
VÒ thµnh phÇn ho¸ häc, c¸c trÇm tÝch s«ng-®Çm lÇy vµ s«ng-biÓn-®Çm lÇy, cã hµm lîng SiO2 thÊp nhÊt (48,34%), sau ®ã ®Õn trÇm tÝch s«ng (65,44%), cßn c¸c trÇm tÝch biÓn vµ biÓn-giã cã SiO2 cao nhÊt (89,07-93,56%) vµ c¸c oxyt Al2O3, K2O, Na2O cã sù thay ®æi kh¸ phï hîp víi quy luËt ph©n dÞ trÇm tÝch, trÇm tÝch cã ®é chän läc tèt th× chóng cã hµm lîng nghÌo vµ ngîc l¹i.
§Æc ®iÓm cæ sinh, tuæi vµ m«i trêng thµnh t¹o
C¸c trÇm tÝch s«ng chøa kh¸ phong phó T¶o níc ngät: Navicula sp., Girosyma sp., Gomphonema sp., Pinnularia sp., vµ Bµo tö phÊn hoa chñ yÕu thuéc m«i trêng lôc ®Þa gåm: Cyathea sp., Gleichenia sp., Pteris sp., Taxodium sp., Pinus sp., Quercus sp. C¸c trÇm tÝch biÓn vµ biÓn-giã rÊt nghÌo cæ sinh, cßn c¸c trÇm tÝch s«ng-biÓn vµ s«ng-biÓn - ®Çm lÇy rÊt phong phó Bµo tö phÊn hoa, T¶o vµ Vi cæ sinh nh ®· m« t¶ ë trªn, ®Æc trng cho m«i trêng cöa s«ng - ven biÓn, ®Çm lÇy ven biÓn, tuæi Holocen gi÷a-muén.
TrÇm tÝch s«ng vµ s«ng-biÓn cã pH: 6,3-6,8; Eh: 100-132 mV; Kt: 0,25-0,83 chøng tá chóng h×nh thµnh trong m«i trêng oxy ho¸ yÕu - trung b×nh, cã ®é axit yÕu, kiÒm yÕu.
C¸c trÇm tÝch s«ng - ®Çm lÇy vµ s«ng-biÓn - ®Çm lÇy cã c¸c chØ sè ho¸ lý m«i trêng rÊt ®Æc trng: pH thÊp (4,5-5,8); Eh cã gi¸ trÞ ©m (-4 ®Õn -120 mV) cïng víi sù cã mÆt cña pyrit, marcasit, hµm lîng carbon h÷u c¬ kh¸ cao (1,35-24,6), chøng tá chóng h×nh thµnh trong m«i trêng khö, cã tÝnh axit râ rÖt liªn quan ®Õn c¸c yÕu tè ®Çm lÇy. §¸ng lu ý, kiÓu mÆt c¾t trÇm tÝch chøa hµm lîng carbon h÷u c¬ cao (> 15,5%) míi t¹o líp than bïn c«ng nghiÖp.
C¸c trÇm tÝch biÓn, biÓn-giã cã ®Æc ®iÓm m«i trêng thµnh t¹o t¬ng tù c¸c trÇm tÝch cïng nguån gèc tuæi Holocen sím-gi÷a nh ®Ò cËp ë trªn.
III. LÞCH Sö H×NH THµNH Vµ PH¸T TRIÓN §åNG B»NG VïNG VEN BIÓN Tõ §ÌO NGANG §ÕN CöA VIÖT
Qu¸ tr×nh h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña d¶i ®ång b»ng ven biÓn Trung Bé g¾n liÒn chÆt chÏ víi c¸c ho¹t ®éng t©n kiÕn t¹o. B»ng sù ph©n tÝch c¸c mÆt c¾t giÕng khoan mét c¸ch khoa häc, hÖ thèng, nh×n nhËn mét vÊn ®Ò n»m trong mèi t¬ng t¸c lÉn nhau nh nh÷ng mèi quan hÖ nh©n qu¶, hµm - biÕn, qu¸ tr×nh h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn Êy cã thÓ diÔn gi¶i kh¸i qu¸t nh sau:
1- Thêi gian thµnh t¹o trÇm tÝch Neogen liªn quan chÆt chÏ víi c¸c ®øt g·y kiÕn t¹o, t¹o ra c¸c tròng sôt; trong thêi gian nµy vïng nói phÝa t©y ®îc n©ng lªn, c¸c chuyÓn ®éng kiÕn t¹o g©y t¬ng t¸c gi÷a c¸c khèi vµ h×nh thµnh c¸c ®øt g·y ë c¸c vïng Ba §ån, §ång Híi, Cöa ViÖt. C¸c hè sôt bÞ sôt m¹nh b¸m theo c¸c c¸nh cña ®øt g·y. Qu¸ tr×nh vËn ®éng t¬ng t¸c cña Tr¸i ®Êt ®· lµm cho mùc níc ®¹i d¬ng h¹ xuèng; giai ®o¹n nµy t¬ng øng víi b¨ng hµ Dunai, x¶y ra trong Pliocen muén c¸ch ngµy nay kho¶ng 2-3 triÖu n¨m. Vïng nghiªn cøu chÞu ¶nh hëng cña qu¸ tr×nh b¨ng hµ t¬ng øng víi giai ®o¹n biÓn tho¸i, ®Þa h×nh khu vùc chÞu ¶nh hëng s©u s¾c cña chÕ ®é lôc ®Þa mµ s¶n phÈm ®· h×nh thµnh tÇng h¹t th« gåm: cuéi, sái, c¸t, sÐt cã mµu x¸m chiÕm u thÕ, cuéi sái cã kÝch thíc tõ 2 ®Õn 5 cm. Thµnh phÇn cuéi, s¹n, sái chñ yÕu lµ th¹ch anh n»m phñ kh«ng chØnh hîp trªn c¸c ®¸ cæ h¬n (LK.2 QT, t¹i vïng Gio ViÖt, Gio Linh).
Sau giai ®o¹n b¨ng hµ Dunai mµ dÊu Ên ®Ó l¹i lµ c¸c tÇng h¹t th« trªn cét ®Þa tÇng, vµo kho¶ng 1,6 - 2,5 triÖu n¨m x¶y ra thêi kú gian b¨ng, khÝ hËu Êm dÇn lªn, biÓn tõ tõ tiÕn vµo lôc ®Þa. Minh chøng cña nã lµ sù thµnh t¹o c¸c tÇng h¹t mÞn chøa phong phó bµo tö phÊn hoa; ®©y chÝnh lµ c¬ së ®Ó v¹ch ranh giíi gi÷a Neogen vµ §Ö tø (N/Q) cña d¶i ®ång b»ng nµy. Còng t¹i LK.2 QT b¾t gÆp Bµo tö phÊn hoa: Polypodium sp., Schizea sp., Pseudotsuga sp., Pinus sp., Venus sp., Graminae sp., cã trong bét sÐt lÉn c¸t mµu x¸m, x¸m xanh chøa vËt chÊt h÷u c¬ bÞ nÐn Ðp cã d¹ng ph©n d¶i, dÇy 6 m. Thµnh phÇn ®é h¹t (%): bét = 48-60,5; sÐt = 12-16,8; c¸t = 12-38; s¹n = 0,5-2,6. HÖ sè ®é h¹t: Md = 0,03-0,1; So = 1,14-2,0; Sk = 0,5-0,8.
2 - Sang Pleistocen sím, khÝ hËu Tr¸i ®Êt l¹i thay ®æi, mùc níc biÓn l¹i h¹ thÊp so víi ngµy nay kho¶ng 200 m [5], vïng nghiªn cøu l¹i chÞu ¶nh hëng cña chÕ ®é lôc ®Þa, c¸c s«ng ®µo v¬n dµi dßng ch¶y ra phÝa ®«ng mµ s¶n phÈm cña nã lµ c¸c tÇng h¹t th« cña hÖ tÇng T©n Mü (aQ11 tm) - nguån gèc s«ng, h×nh thµnh g¾n liÒn víi b¨ng hµ Gunz. B»ng chøng ghi nhËn lµ tÇng cuéi sái ë ®é s©u 73 - 85,8 m (LK.2B QT); 62 - 68,6 m (LK. 2QT). C¸c tÇng trÇm tÝch mang tÝnh ph©n nhÞp, liªn quan chÆt chÏ víi sù thay ®æi cña khÝ hËu ®¬ng thêi. Sù d©ng lªn hay h¹ xuèng cña mùc níc ®¹i d¬ng ®Òu mang tÝnh chu kú, mµ c¸c s¶n phÈm cña c¸c tÇng trÇm tÝch chóng ta gÆp trong giÕng khoan ®· minh chøng rÊt râ nÐt cho c¸c nhËn ®Þnh trªn.
3- Cuèi Pleistocen sím, biÓn l¹i tiÕn vµo l·nh thæ. Giai ®o¹n nµy t¬ng øng víi gian b¨ng Gunz-Mindel t¹o ra tÇng h¹t mÞn cã nguån gèc hçn hîp s«ng - biÓn (amQ11 tm).
4- Vµo giai ®o¹n sím cña Pleistocen gi÷a- muén l¹i h×nh thµnh tÇng trÇm tÝch h¹t th« (aQ12-3a q®), t¬ng øng víi b¨ng hµ Mindel; b»ng chøng lµ t¹i ®é s©u 45,6 - 50,3 m (LK.MH.1) b¾t gÆp tÇng c¸t, bét lÉn s¹n mµu x¸m nh¹t, thµnh phÇn ®é h¹t (%): c¸t = 43,61; s¹n = 13,46; bét = 35,4; sÐt = 7,5. C¸c th«ng sè ®é h¹t: Md = 0,248; So = 2,14 – 2,88; Sk = 0,39- 2,58; P = 0,802- 0,833; Q = 0,7- 0,709. NghÌo ho¸ th¹ch. ChØ sè ho¸ lý m«i trêng: pH = 6,8; Eh: 107 mV; Fe2O3: 3,32%; kho¸ng vËt sÐt: kaolinit = 15%; hydromica = 18%, chlorit: Ýt. Dµy 4,7 m.
5- Qu¸ tr×nh gian b¨ng Mindel-Wurm t¸c ®éng trªn toµn cÇu. BiÓn l¹i tiÕn vµo l·nh thæ ViÖt Nam mµ s¶n phÈm ®Ó l¹i lµ tÇng trÇm tÝch tíng hçn hîp s«ng-biÓn hÖ tÇng Qu¶ng §iÒn (amQ12-3a q®) víi thµnh phÇn lµ sÐt bét lÉn Ýt c¸t mµu x¸m n©u, x¸m vµng xØn ë ®é s©u 37,5 - 45,6 m t¹i giÕng khoan LK.MH.1, chøa phong phó Bµo tö phÊn: Dicksonia sp., Larix sp., Ilex sp., Morus sp., Hibiscus sp., Sequoia sp., Acanthus sp., Avicennia sp., T¶o mÆn, lî: Coscinodiscus sp., C. subtilis, Thalassiosira sp.
Theo mÆt c¾t giÕng khoan LK.MH.1 (45,6-37,5 m) gÆp sÐt bét, Ýt c¸t mµu n©u x¸m, x¸m vµng xØn. Thµnh phÇn ®é h¹t (%): sÐt = 59,25; bét = 38,72; c¸t = 1,9. C¸c th«ng sè ®é h¹t Md: 0,0058-0,019; So: 2,1-2,76; Sk: 0,83-1,0; P: 0,798-0,821; Q: 0,707-0,777. Thµnh phÇn kho¸ng vËt c¸t: th¹ch anh = 65-95%; vôn ®¸ = 5-35%; c¸c kho¸ng vËt kh¸c nghÌo. Chøa Bµo tö phÊn hoa: Dicksonia sp., Pteris sp., Larix sp., Ilex sp., Morus sp., Hibiscus sp., Sequoia sp.,. Acanthus sp., Avicennia sp., T¶o mÆn, lî: Coscinodiscus sp., C. subtilis, Thalassiosira sp., Actinocyclus sp., A. curvatulus, Diploneis sp., Campylodiscus sp., Paralia sulcata. ChØ sè ho¸ lý m«i trêng: pH = 6,5-6,8; Eh = 72-107 mV; Kt: 0,523-0,683; Fe2O3: 4,26%. BÒ dµy 8,1 m.
6- B¨ng hµ Riss liªn quan víi giai ®o¹n biÓn lïi vµo Pleistocen muén ®· h×nh thµnh nªn hÖ tÇng Phó Xu©n cã nguån gèc s«ng (aQ13b px), lé c¶ trªn mÆt vµ thÊy trong giÕng khoan.
§Æc trng cña c¸c líp trong hÖ tÇng cã mµu loang læ, vµng nghÖ, n©u vµng xØn do bÞ phong ho¸ yÕu.
MÆt c¾t giÕng khoan LK.MH.1 (tõ 37,5-27,5) gåm 2 líp:
- TËp 1 (37,5-32,8 m): c¸t bét lÉn nhiÒu s¹n sái mµu x¸m vµng, n©u ®á sÉm, xen thÊu kÝnh sÐt bét. Thµnh phÇn ®é h¹t (%): c¸t = 35,7-55,7; bét = 13,1-38,65; s¹n = 25,65-31,2. Th«ng sè ®é h¹t: Md = 0,19-0,55; So = 2,3-3,8; Sk = 1,58-2,31; P = 0,804-0,820; Q = 0,714-0,722. Thµnh phÇn kho¸ng vËt c¸t: th¹ch anh = 75-95%; vôn ®¸ + bét kÕt = 5-25%, turmalin, ilmenit, muscovit: Ýt. C¸c thÊu kÝnh sÐt bét chøa Bµo tö phÊn hoa: Dicksonia sp., Taxus sp., Sequoia sp.,
- TËp 2 (32,8-27,5 m): bét sÐt lÉn Ýt c¸t s¹n mµu n©u vµng xØn. Thµnh phÇn ®é h¹t (%): bét = 53,4; sÐt = 26,75; c¸t = 19,22; s¹n = 0,37. Th«ng sè ®é h¹t: Md = 0,0725; So = 3,275; Sk = 0,16; P = 0,803; Q = 0,722. Thµnh phÇn kho¸ng vËt c¸t: th¹ch anh = 70-90%, vôn ®¸ = 10-30%, turmalin, ilmenit, muscovit: rÊt Ýt. T¹i ®é s©u 32,5 m cã Bµo tö phÊn hoa: Gleichenia sp., Taxodium sp., Sequoia sp., Larix sp., Cycas sp., Quercus sp., Ulmus sp. ChØ sè ho¸ lý m«i trêng: pH = 6,7; Eh = 167 mV. Thµnh phÇn ho¸ häc (%): SiO2 = 68,38; Fe2O3 = 5,1; FeO = 0,86; Al2O3 = 15,53; CaO = 0,28; MgO = 1,21; Na2O = 0,63; K2O = 2,4. BÒ dµy 10,0 m.
7- Gian b¨ng Riss-Wurm lµ thêi kú biÓn tiÕn; s¶n phÈm cña nã lµ c¸c tËp h¹t mÞn lé ra ë Mü Tr¹ch kho¶ng 1 km2 díi d¹ng thÒm sãt hçn hîp s«ng-biÓn bËc II, cao 10-15 m h×nh thµnh trong kú sím cña Pleistocen muén gÆp trong c¸c lç khoan tay ë ®é s©u 17,2 - 27,5 (LK.MH.1). Trong trÇm tÝch phÇn h¹t th« lÉn nhiÒu sái, s¹n (Md: 0,16), ®é chän läc kÐm (So: 2,3- 5,12)
8- B¨ng hµ Wurm øng víi giai ®o¹n biÓn lïi thuéc kú muén cña Pleistocen muén, h×nh thµnh nªn c¸c tËp trÇm tÝch nguån gèc s«ng díi d¹ng thÒm bËc I ph©n bè ë thung lòng s«ng Troãc (Phó Mü), ngän khe Hãi §¸, t¹o thÒm I kh¸ b»ng ph¼ng h¬i nghiªng nhÑ vÒ phÝa dßng ch¶y.
9- Sau b¨ng hµ Wurm lµ giai ®o¹n biÓn tiÕn Holocen sím-gi÷a. BiÓn tiÕn vµo lôc ®Þa víi tèc ®é chËm, h×nh thµnh nªn tËp trÇm tÝch h¹t mÞn cã nguån gèc hçn hîp s«ng-biÓn (amQ21-2) hiÖn nay vÉn cßn lé kh¾p n¬i trong vïng nghiªn cøu. Chóng thuéc d¹ng ®ång b»ng tÝch tô thÊp cã ®é cao tõ 1 ®Õn 3 m (vïng §ång Híi), 6-7 m (vïng Ba §ån), mµ thµnh phÇn chñ yÕu lµ c¸t, c¸t bét, bét sÐt mµu x¸m, x¸m xanh chøa phong phó di tÝch ®éng vËt vµ thùc vËt. BÒ dµy cña chóng thay ®æi theo bÒ mÆt ®Þa h×nh ®¸y.
10- BiÓn tiÕn Flandri cùc ®¹i c¸ch ngµy nay kho¶ng 4.500 n¨m x¶y ra vµo cuèi Holocen sím-gi÷a ®· t¹o ra c¸c bÒ mÆt thÒm biÓn hiÖn nay cßn quan s¸t ®îc däc theo ven biÓn miÒn Trung. Trªn thùc tÕ bÒ mÆt Êy ®· bÞ c¶i biªn vµ cßn sãt l¹i kh¸ nhiÒu. Chóng ph©n bè díi d¹ng "tròng gi÷a cån" ë c¸c vïng §ång Híi, LÖ Thuû...
11- C¸c thµnh t¹o biÓn - ®Çm lÇy h×nh thµnh trong Holocen liªn quan víi thêi gian giao thêi tríc c¸c pha biÓn tiÕn v× pha ®Çu cña ®ît biÓn tiÕn lµ ®Çm lÇy ho¸ c¸c ®ång b»ng dÉn ®Õn sù h×nh thµnh mét tÇng "®Êt ®en" kiÓu trÇm tÝch ®Çm lÇy - ®Çm lÇy ven biÓn [6]. Sau ®ît biÓn tiÕn cùc ®¹i trong Holocen gi÷a, pha biÓn lïi thø 5 ®· x¶y ra vµo Holocen muén mµ s¶n phÈm cña nã lµ c¸c thµnh t¹o cã nguån gèc s«ng, s«ng - biÓn. PhÝa ngoµi biÓn, c¸c giång c¸t næi cao ch¹y song song víi ®êng bê biÓn hiÖn ®¹i hiÖn vÉn thÊy ®îc däc theo ven biÓn miÒn Trung- chøng tá r»ng trong Holocen muén biÓn ®· lïi xa.
Víi lÞch sö h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn nh vËy vµ víi ®Æc ®iÓm cÊu t¹o trÇm tÝch nh trªn, vïng biÓn ViÖt Nam chñ yÕu lµ c¸c ®ång b»ng tÝch tô biÓn, ¸ biÓn viÒn ngoµi bëi hÖ thÒm biÓn mµi mßn d¹ng bËc thang phøc t¹p [8]. HiÖn nay, chóng ta ®ang chøng kiÕn mét pha biÓn tiÕn míi - biÓn tiÕn hiÖn ®¹i, mµ b»ng chøng cña chóng lµ nhiÒu c«ng tr×nh däc bê biÓn hiÖn nay ®ang bÞ nhÊn ch×m dÇn. Giíi h¹n cña pha biÓn tiÕn nµy ®Õn ®©u vµ ®Õn bao giê lµ mét vÊn ®Ò cha cã lêi gi¶i [12]. C¸c qu¸ tr×nh biÓn tiÕn, biÓn tho¸i Êy vÉn ¶nh hëng ®Õn c¸c tÇng trÇm tÝch hiÖn nay.
Bµi b¸o ®îc hoµn thµnh víi sù trî gióp cña ®Ò tµi KHCB sè 486.
V¡N LIÖU
1. Hµ Quang H¶i, Bïi Phó Mü, Ma C«ng Cä, 1989.
§Þa tÇng §Ö tø thµnh phè Hå ChÝ Minh vµ miÒn §«ng Nam Bé. §C, Nguyªn liÖu kho¸ng, 2 : 13-19. TP Hå ChÝ Minh.2. Hoµng Ngäc Kû, 1978. Nh÷ng nÐt chÝnh ®Þa chÊt §Ö tø ®ång b»ng B¾c Bé. B¶n ®å §C, 37 : 14-22. Liªn ®oµn B§§C, Hµ Néi.
3. Hoµng Ngäc Kû, 1989. §Þa tÇng vµ nh÷ng nÐt lín cña lÞch sö ph¸t triÓn ®Þa chÊt miÒn B¾c ViÖt Nam trong §Ö tø. Tt luËn ¸n PTS §C-KV. Th viÖn Quèc gia, Hµ Néi.
4. Hång Ch¬ng, 1978. VÒ viÖc v¹ch ranh giíi gi÷a hÖ Nh©n sinh vµ Neogen ë tròng Hµ Néi. §Þa chÊt, 135 : 33-34. Hµ Néi.
5. Lu Tú, NguyÔn Quúnh, TrÇn C¶nh, 1986. §Þa m¹o thÒm lôc ®Þa §«ng D¬ng vµ c¸c vïng l©n cËn. §C Campuchia, Lµo, ViÖt Nam: 135-145. Nxb KH & KT, Hµ Néi.
6. Ng« Quang Toµn, Vò Quang L©n, 1999. VÒ ranh giíi trÇm tÝch Neogen vµ §Ö tø ë ®ång b»ng B¾c Bé. §C vµ KSVN, III : 70-77. Liªn ®oµn B§§C MB, Hµ Néi.
7. NguyÔn §Þch Dü, 1982. VÊn ®Ò ®Þa tÇng kû Thø t vµ c¸c ph©n vÞ cña nã. Kh¶o cæ häc, 2 : 1-8. Hµ Néi.
8. NguyÔn §øc T©m, 1980. TrÇm tÝch Kainozoi ë c¸c ®ång b»ng B¾c Bé vµ B¾c Trung Bé. §Þa chÊt, 147 : 8-13. Hµ Néi.
9. NguyÔn §øc T©m, 1995. VÒ b¶n ®å ®Þa chÊt §Ö tø ViÖt Nam tû lÖ 1: 500.000. §C, KS, DÇu khÝ ViÖt Nam, 1 : 219-228. Hµ Néi.
10. NguyÔn Ngäc, 1979. VÊn ®Ò ranh giíi díi cña hÖ §Ö tø. Kh¶o cæ häc, 3 : 1-9. Hµ Néi.
11. NguyÔn Ngäc Hoa (Chñ biªn), 1995. B¶n ®å ®Þa chÊt vµ kho¸ng s¶n VN 1:200.000. Lo¹t tê §ång b»ng Nam Bé. Côc §CVN, Hµ Néi.
12. TrÇn Nghi, 1995. Mèi quan hÖ gi÷a ®Æc ®iÓm tíng trÇm tÝch vµ níc ngÇm cña trÇm tÝch §Ö tø ®ång b»ng s«ng Hång. TC §Þa chÊt, A/226 : 11-19. Hµ Néi.