PH¹M T¦êNG VI

§Ó phôc vô sù nghiÖp c«ng nghiÖp ho¸, hiÖn ®¹i ho¸ ®Êt n­íc víi tr×nh ®é ®« thÞ ho¸ ngµy cµng cao ë n­íc ta, Liªn ®oµn §Þa chÊt thuû v¨n - §Þa chÊt c«ng tr×nh miÒn B¾c ®· ®­îc giao tr¸ch nhiÖm nghiªn cøu ®iÒu tra ®Þa chÊt ®« thÞ trªn toµn miÒn B¾c. C¸c ®Ò ¸n ®iÒu tra ®Þa chÊt ®« thÞ ®· ®­îc tiÕn hµnh víi sù phèi hîp cña nhiÒu c¬ quan, ban ngµnh chøc n¨ng. Tõ vïng nói cao ®Õn trung du, ®ång b»ng vµ h¶i ®¶o ®Òu cã c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu ®Þa chÊt, ®Þa chÊt thuû v¨n, ®Þa chÊt c«ng tr×nh.

Trong ®iÒu tra ®Þa chÊt ®« thÞ, mét phÇn kh«ng thÓ thiÕu lµ nghiªn cøu tai biÕn ®Þa chÊt; ®ã lµ mét trong nh÷ng ph­¬ng h­íng khoa häc cña ®Þa chÊt c«ng tr×nh (§CCT) nh»m nghiªn cøu c¸c qu¸ tr×nh vµ hiÖn t­îng ®Þa chÊt tù nhiªn còng nh­ ph¸t sinh do sù x©y dùng c«ng tr×nh vµ sö dông c¸c vïng l·nh thæ vµo môc ®Ých kinh tÕ.

TÊt c¶ c¸c tai biÕn ®Þa chÊt ®Òu cã ý nghÜa lín vÒ ph­¬ng diÖn c«ng tr×nh. Trªn ®Þa phËn cña c¸c miÒn vµ vïng cã c¸c tai biÕn ®Þa chÊt ph¸t triÓn th× viÖc bè trÝ c¸c lo¹i c«ng tr×nh, ®iÒu kiÖn x©y dùng, æn ®Þnh vµ viÖc khai th¸c c¸c c«ng tr×nh ®ã ®Òu gÆp nhiÒu khã kh¨n, phøc t¹p. V× vËy ®· nÈy sinh hµng lo¹t vÊn ®Ò lín nhá trong viÖc x©y dùng c«ng tr×nh ë nh÷ng vïng cã hiÖn t­îng sôt lón, nh÷ng vïng tr­ît, karst, sinh chÊn, xãi lë bê s«ng, hå v.v..

§iÒu kiÖn x©y dùng c«ng tr×nh ë nh÷ng vïng cã tai biÕn ®Þa chÊt rÊt ®Æc biÖt, ®­îc quy ®Þnh bëi tiªu chuÈn quy ph¹m x©y dùng riªng, bëi nh÷ng nguyªn t¾c ®Æc biÖt, ®ßi hái ph¶i thËn träng, vµ thùc hiÖn nh÷ng biÖn ph¸p chuyªn m«n ®Ó ®¶m b¶o ®é æn ®Þnh vµ ®iÒu kiÖn b×nh th­êng khai th¸c c«ng tr×nh. §Êy chÝnh lµ lý do cÇn ph¶i t¨ng c­êng c«ng t¸c ®iÒu tra, ®¸nh gi¸ c¸c qu¸ tr×nh ®Þa chÊt tai biÕn vµ cÇn ph¶i dù b¸o chóng.

C¸c ®« thÞ miÒn nói n­íc ta cã ®Æc ®iÓm ®Þa chÊt phøc t¹p, nªn viÖc nghiªn cøu tai biÕn ®Þa chÊt t¹i ®©y còng mang nhiÒu ý nghÜa thùc tiÔn. T¹i c¸c ®« thÞ Hoµ B×nh, Yªn B¸i, Lµo Cai, §iÖn Biªn, S¬n La c¸c tai biÕn ®Þa chÊt x¶y ra mang tÝnh chÊt ®Æc tr­ng cña ®« thÞ miÒn nói, song t¹i mçi vïng ®Òu cã nh÷ng dÊu Ên riªng nh­ xãi mßn, lò quÐt t¹i S¬n La, t¸i t¹o bê hå chøa t¹i Hoµ B×nh, tr­ît ®Êt t¹i Yªn B¸i, xãi lë bê t¹i Lµo Cai. D­íi ®©y lµ kÕt qu¶ nghiªn cøu tai biÕn ®Þa chÊt ®Æc tr­ng cho c¸c ®« thÞ miÒn nói nãi trªn.

Sù h×nh thµnh bê cña c¸c hå chøa n­íc sau khi chóng chøa ®Çy n­íc nh­ hå Hoµ B×nh ®­îc gäi lµ sù t¸i t¹o bê. T¸c dông xãi lë vµ ph¸ ho¹i bê trªn tõng ®o¹n th­êng ph¸ ho¹i sù c©n b»ng cña c¸c khèi ®Êt ®¸ trªn s­ên bê vµ g©y hiÖn t­îng lë, sôp ®æ, tr­ît hoÆc lµm sèng l¹i nh÷ng biÕn d¹ng trªn nh÷ng ®o¹n tr­ît cò. Tæ hîp tÊt c¶ qu¸ tr×nh ®ã x¶y ra ë s­ên, däc theo ®­êng bê c¸c hå chøa n­íc, c¸c qu¸ tr×nh tÝch tô vËt liÖu rêi r¹c däc bê còng thuéc hiÖn t­îng nµy.

Bê hå Hoµ B×nh sau khi tÝch n­íc ®· x¶y ra hiÖn t­îng xãi ngÇm, tr­ît ngÇm trªn tõng ®o¹n, n¬i cã cÊu t¹o ®Þa chÊt lµ sÐt bét kÕt cã kh¶ n¨ng g¾n kÕt yÕu lµm ¶nh h­ëng ®Õn ®é æn ®Þnh vµ tån t¹i b×nh th­êng cña c«ng tr×nh.

Dù b¸o nh÷ng ®o¹n bê cã kh¶ n¨ng bÞ xãi lë vµ ph¸ ho¹i, bÒ réng ®íi t¸i t¹o bê vµ tèc ®é ph¸t triÓn cña nã lµ mét trong nh÷ng nhiÖm vô quan träng cña c«ng t¸c kh¶o s¸t §CCT, ®¸nh gi¸ tai biÕn.

§¸nh gi¸ møc ®é nguy c¬ röa xãi vµ ph¸ ho¹i bê nh»m ®­a ra c¸c biªn ph¸p h÷u hiÖu ®Ó h¹n chÕ, ng¨n ngõa tai biÕn, ®¶m b¶o ®é æn ®Þnh, sù khai th¸c b×nh th­êng c«ng tr×nh.

C¸c biÖn ph¸p ®Ò phßng lµ gi÷ g×n c¸c b·i båi hiÖn cã, c¸c c«ng tr×nh cñng cè bê còng nh­ quan tr¾c th­êng xuyªn chÕ ®é lµm viÖc cña ®íi bê, x©y dùng c¸c c«ng tr×nh cñng cè bê ®Ó trùc tiÕp b¶o vÖ bê khái t¸c ®éng cña sãng vç, còng nh­ g×n gi÷ vµ ph¸t triÓn thªm ®íi vËt liÖu rêi r¹c ven bê t¹o nªn b·i båi vµ thÒm bê tÝch tô nh­ mét sè lo¹i c«ng tr×nh: ®Ëp ch¾n sãng, t­êng ch¾n sãng, còi ®¸, rä ®¸, l¸t bê, trång cá m¸i dèc.

Ho¹t ®éng xãi lë bê s«ng suèi ph¸t triÓn phô thuéc chñ yÕu vµo c¸c ®Æc ®iÓm ®Þa chÊt, ®Þa m¹o, chÕ ®é cung cÊp vµ c¸c ®Æc ®iÓm thuû v¨n cña s«ng. Vµo mïa kh«, víi mùc n­íc vµ l­u l­îng thÊp, dßng s«ng tËp trung ë phÇn s©u nhÊt cña lßng khi n­íc kiÖt. Vµo mïa n­íc lín vµ n­íc lò, do mùc n­íc d©ng lªn vµ l­u l­îng t¨ng nhiÒu ®«i khi lín gÊp hµng chôc, thËm chÝ hµng tr¨m lÇn, dßng s«ng trµn ®Çy c¶ lßng vµ trµn lªn b·i båi. ChÝnh trong thêi kú d©ng mùc n­íc, t¨ng l­u l­îng vµ t¨ng tèc ®é dßng ch¶y cña s«ng rÊt lín nh­ vËy, hiÖn t­îng xãi lë bê ph¸t triÓn m¹nh nhÊt víi c­êng ®é cao. HiÖn t­îng xãi lë x¶y ra kh«ng nh÷ng trong thêi kú n­íc lò mµ cßn x¶y ra trong nh÷ng thêi kú mùc n­íc thÊp h¬n, l­u l­îng vµ tèc ®é n­íc nhá h¬n, ë nh÷ng ®o¹n cã cÊu t¹o ®Þa chÊt b»ng nh÷ng lo¹i ®Êt ®¸ dÔ bÞ tan r·, röa tr«i.

Xãi lë bê ph¶i s«ng §µ ë khu §ång TiÕn t¹i ®« thÞ Hoµ B×nh t¹o nªn v¸ch x©m thùc kh«ng chØ c¾t vµo tÝch tô cña thÒm, b·i båi mµ cßn c¾t vµo c¶ ®¸ gèc trªn chiÒu dµi kho¶ng 5 km lµm cho cÇu §ång TiÕn háng ph¶i lµm l¹i, d¶i doi c¸t ven bê trung t©m thÞ x· ph¶i kÌ gia cè chèng xãi lë.

S«ng NËm Thi thuéc ®« thÞ Lµo Cai cã lßng hÑp vµ s©u, v¸ch bê dèc tíi 35^o-50^o, cã chç dèc ®øng, xãi lë bê s«ng diÔn ra t¹i nhiÒu ®o¹n kÐo dµi tíi 300-400 m. §o¹n s«ng Hång tõ T©n LËp tíi Nam C­êng còng cã v¸ch bê dèc ®øng cao tíi 10 m, x©m thùc xãi lë bê x¶y ra m¹nh mÏ.

Khi ®¸nh gi¸ vµ dù b¸o hiÖn t­îng xãi lë bê cÇn xem xÐt c¸c yÕu tè khu vùc nh­ ®Æc ®iÓm thuû v¨n cña s«ng, cÊu tróc ®Þa m¹o cña thung lòng s«ng vµ c¸c ®iÒu kiÖn ®Þa chÊt khu vùc vµ c¸c yÕu tè ®Þa ph­¬ng nh­ thµnh phÇn vµ tr¹ng th¸i ®Êt ®¸ t¹i ®­êng bê.

§Ó gi÷ bê s«ng khái bÞ xãi, ph¸ lë ph¶i gi÷ cho c¸c s­ên bê, b·i båi, c¸c c«ng tr×nh gia cè bê vµ c¸c c«ng tr×nh chØnh dßng ®­îc æn ®Þnh, kÓ c¶ nh÷ng quan tr¾c ®éng th¸i th­êng xuyªn, nh»m b¸o tr­íc tr¹ng th¸i nguy hiÓm cña bê s«ng cïng c¸c c«ng tr×nh n»m trªn ®ã. X©y dùng c¸c c«ng tr×nh vµ c¸c vËt gia cè bê võa ®Ó b¶o vÖ trùc tiÕp bê s«ng khi bÞ xãi nh­ ®æ ®¸, x©y l¸t bê, ®Æt rä ®¸, tÊm bª t«ng, dùng c¸c t­êng gi÷ bê, l¸t cá ë bê. §Ó thay ®æi h­íng dßng ch¶y ng­êi ta lµm c¸c kÌ ®Ëp, c¸c rÇm ngang, c¸c gi¸ ba ch¹c, v.v… ch×a ra s«ng chÐo víi ®­êng bê vµ theo h­íng dßng ch¶y. §Ó ®iÒu chØnh ®é dèc, tèc ®é ch¶y vµ l­u l­îng cña s«ng vµ b¶o vÖ bê s«ng khái bÞ ngËp lôt vµo mïa n­íc lín vµ mïa lò ng­êi ta x©y ®Ëp vµ t¹o hå chøa.

Trong c¸c ®« thÞ miÒn nói phÝa B¾c, xãi mßn mÆt ®Êt vµ xãi lë bê x¶y ra th­êng xuyªn bëi n­íc ta thuéc vïng khÝ hËu nhiÖt ®íi Èm vµ hÇu hÕt c¸c lo¹i ®¸ cã mÆt ë c¸c vïng l·nh thæ ®Òu chÞu phong ho¸ ë c¸c møc ®é kh¸c nhau. VÒ mïa kh«, ®é bèc h¬i cao, ®é Èm rÊt thÊp, c¸c tÇng ®Êt ë líp phñ s­ên bÞ mÊt n­íc, co thÓ tÝch, xuÊt hiÖn c¸c khe nøt ngo¹i sinh. VÒ mïa m­a, h¹t kho¸ng sÐt hót n­íc trë l¹i, ®Êt cã khi bÞ ch¶y nh·o rÊt dÔ bÞ di ®éng xuèng d­íi do t¸c ®éng cña träng lùc, l­îng m­a cao víi c­êng ®é lín, s­ên dèc vµ dµi lµm qu¸ tr×nh röa tr«i - xãi mßn s­ên diÔn ra m¹nh ë c¸c vïng ®« thÞ miÒn nói.

C¸c yÕu tè thiªn nhiªn quan träng quyÕt ®Þnh ®iÒu kiÖn ph¸t triÓn qu¸ tr×nh xãi mßn trªn c¸c s­ên dèc, ®Ønh ph©n thuû vµ cÊu tróc ®Þa chÊt cña khu vùc quyÕt ®Þnh sù h×nh thµnh m¹ng m­¬ng xãi - r·nh xãi, ®Þa h×nh, ®iÒu kiÖn khÝ hËu vµ th¶m thùc vËt t¹i khu vùc ®ã, ngoµi ra còng cßn chÞu t¸c ®éng rÊt quan träng cña ho¹t ®éng kinh tÕ cña con ng­êi.

Xãi mßn ®Êt t¹i ®« thÞ S¬n La lu«n x¶y ra trªn mäi d¹ng ®Þa h×nh vµ chia lµm c¸c cÊp xãi mßn nh­ xãi mßn tiÒm n¨ng rÊt m¹nh: l­îng ®Êt dù b¸o xãi mßn > 700 tÊn/ha/n¨m ph©n bè tËp trung ë phÝa b¾c ®« thÞ, hai bªn bê NËm La, mét sè ®Ønh ®åi cao trªn 700 m; tiÒm n¨ng xãi mßn m¹nh: 500-700 tÊn/ha/n¨m x¶y ra ë phÇn lín diÖn tÝch khu vùc; cÊp xãi mßn trung b×nh: 300-500 tÊn /ha/n¨m ph©n bè r¶i r¸c t¹i nh÷ng khu vùc ®åi tho¶i, ®Ønh trßn, b»ng, Ýt dèc; cÊp xãi mßn tiÒm n¨ng yÕu: 5-50 tÊn/ha/n¨m tËp trung däc s«ng NËm La vµ c¸c khe tÝch tô gi÷a nói.

§Ó phßng chèng xãi mßn cÇn ¸p dông c¸c biÖn ph¸p nh­ trång c©y ®Ó c¶i t¹o ®Êt, g©y dùng nh÷ng d¶i rõng phßng vÖ; x©y dùng c«ng tr×nh gãp gi÷ n­íc vµ ®iÒu tiÕt n­íc ®Ó th©u tãm, lµm gi¶m tèc ®é dßng ch¶y trªn mÆt, c¸c hÖ thèng r·nh, vµ m¸ng ®ãn n­íc trªn s­ên, c¸c bËc ®ª, bËc ®Ëp ng¨n n­íc vµ thÊm tiªu n­íc. C¸c hå chøa do ®ª vµ ®Ëp t¹o nªn lµm thay ®æi ®é ®èc vµ tèc ®é cña dßng ch¶y, lµ n¬i thu hót khiÕn cho n­íc mÆt thÊm mÊt ®i dÔ dµng h¬n. Nhê vËy ®iÒu tiÕt ®­îc dßng ch¶y trªn mÆt, ®Ò phßng vµ lµm gi¶m ®­îc t¸c dông cña qu¸ tr×nh xãi mßn.

Ngoµi ra cßn ph¶i lÊp r·nh xãi, x©y l¸t ®¸, cñng cè b»ng rä ®¸, tÊm bª t«ng, dùng hµng cäc, trång líp cá b¶o vÖ. TriÖt ®Ó chÊp hµnh quy chÕ vÒ sö dông ®Êt ®ai vµ kü thuËt canh t¸c.

Tr­ît ®Êt lµ hiÖn t­îng khèi ®Êt ®¸ tr­ên vÒ phÝa d­íi s­ên dèc, m¸i dèc do ¶nh h­ëng cña träng lùc, ¸p lùc thuû ®éng, lùc ®Þa chÊn vµ mét sè lùc kh¸c.

X©y dùng vµ khai th¸c c«ng tr×nh trong nh÷ng vïng phæ biÕn hoÆc cã nhiÒu kh¶ n¨ng ph¸t sinh tr­ît ®Êt lµ mét vÊn ®Ò phøc t¹p. Kinh nghiÖm tõ x­a ®Õn nay cho thÊy tr­ît ®Êt lµ mét hiÖn t­îng rÊt khñng khiÕp vµ th­êng cã quy m« lín. Trong tõng khu vùc, tr­ît ®Êt lµm biÕn ®æi h¼n ®Þa h×nh mÆt ®Êt, lµm mÊt æn ®Þnh c«ng tr×nh trªn ®ã kÓ c¶ ph¸ huû hoµn toµn, g©y tai ho¹ thiÖt h¹i vÒ ng­êi vµ cña c¶i rÊt lín.

Xãi lë bê s«ng lµm mÊt æn ®Þnh khèi ®Êt ®¸ kÐo theo qu¸ tr×nh tr­ît ®Êt x¶y ra d÷ déi ë phÝa b¾c Cèc LÕu (Lµo Cai), khèi ®Êt tr­ît cã kÝch th­íc dµi kho¶ng 100 m, cao vµi chôc mÐt. Trªn ®­êng ga Phè Míi còng x¶y ra tr­ît lë m¹nh lµm sËp ®æ nhµ cöa cña d©n. Bê tr¸i cña s«ng ®èi diÖn víi tr¹i giam tØnh Lµo Cai cã v¸ch bê dèc ®øng cao 8-10 m, tr­ît lë trªn s­ên ®¸ gèc ph¸t triÓn lµm r¹n nøt, sôt lón ®Õn 300-400 m ®­êng s¾t.

Tr­ît ®Êt còng x¶y ra phæ biÕn t¹i ®« thÞ S¬n La, th­êng ph¸t triÓn t¹i nh÷ng n¬i s­ên dèc 15-25^o, phæ biÕn ë vïng ®åi KhÝ T­îng, ®åi Khau C¶, B¶n Giµng, B¶n Me, B¶n Na C«ng, B¶n Poãng.

Tai biÕn ®Êt tr­ît, ®Êt lë còng gÆp kh¸ phæ biÕn ë ®« thÞ Yªn B¸i nh­ lë ®Êt tõ s­ên ®åi, sôt lë taluy ®­êng, tr­ît lë ®Êt ®¸ do céng h­ëng cña kiÕn t¹o vµ yÕu tè khÝ hËu x¶y ra ë tr­íc cæng Së C«ng an Yªn B¸i. Quan s¸t ®­îc hÖ thèng mÆt tr­ît cã ®é dèc 40^o, ®Êt ®¸ ë ®©y bÞ tr­ît m¹nh mÏ theo hÖ thèng khe nøt vµ mÆt tr­ît trªn mét ®o¹n dµi vµi tr¨m mÐt däc taluy ®­êng. Do cã sù phßng bÞ tr­íc nªn c¸c c¬ quan chøc n¨ng ®· di dêi d©n ®i n¬i kh¸c, san g¹t l¹i toµn bé v¸ch taluy lµm gi¶m ®é dèc cña s­ên, tuy vËy sau khi san g¹t qu¸ tr×nh tr­ît lë l¹i tiÕp tôc x¶y ra ®¸ng kÓ trªn ®¸ gèc. C¸c khèi ®Êt ®¸ tr­ît cã chiÒu cao trªn 30 m thÓ hiÖn râ t¸c ®éng cña qu¸ tr×nh ®Þa chÊt ngo¹i lùc vµ ho¹t ®éng t©n kiÕn t¹o hiÖn ®¹i. T¹i ®©y cßn quan s¸t ®­îc hÖ thèng khe nøt thø hai vu«ng gãc víi s­ên dµi kho¶ng 1-10 m, réng 1-5 m. Däc theo ph­¬ng c¸c khe nøt nµy, c¸c nhµ d©n bÞ ph¸ ho¹i m¹nh, nøt to¸c, sôp ®æ trÇn vµ m¸i, nÒn ®­êng nhùa còng bÞ nøt nÎ m¹nh, bïng lªn thµnh gß cao 1,5 m. ë vïng xung quanh c¸c ph­êng Minh T©n, Yªn Ninh, NguyÔn Th¸i Häc ph¸t hiÖn nhiÒu khèi tr­ît cã kÝch th­íc lín tíi 20-30 m. T¹i th«n Minh Thµnh phÝa t©y b¾c ®« thÞ cã khèi tr­ît kÝch th­íc 15x20 m lµ phÇn ®Êt ®¸ n»m trªn mÆt tr­ît ®øt g·y dµi 8 m, réng 3-4 m, dèc 50^o, khèi tr­ît ®æ xuèng vµo ®ªm trêi m­a to n¨m 1995 lµm sËp nhµ g©y thiÖt h¹i vÒ ng­êi vµ cña.

Tr­ît ®Êt cã lo¹i hiÖn ®¹i víi thÓ tÝch vµ møc ®é dÞch chuyÓn kh¸c nhau vµ lo¹i tr­ît cæ. §é æn ®Þnh cña tr­ît ®Êt cã thÓ tù nã ®¹t ®­îc theo con ®­êng lÞch sö tù nhiªn khi mµ t¸c ®éng cña c¸c nguyªn nh©n g©y ra sù c©n b»ng c¸c khèi ®Êt ®¸ ®· bÞ lo¹i trõ. §é æn ®Þnh cã thÓ ®¹t ®­îc b»ng con ®­êng nh©n t¹o sau khi thùc hiÖn nh÷ng biÖn ph¸p chèng tr­ît. ë c¸c khèi tr­ît hiÖn ®¹i, ®Æc biÖt lµ tr­ît ®Êt ®ang ho¹t ®éng hay lµ gÇn ®¹t ®Õn æn ®Þnh t¹m thêi th× kh«ng thÓ chê ®îi sù tù æn ®Þnh cña nã, bëi v× qu¸ tr×nh tr­ît ®Êt th­êng diÔn ra trong mét thêi gian dµi. HiÖn nay ng­êi ta th­êng sö dông nhiÒu nhãm biÖn ph¸p chèng tr­ît nh­: ®iÒu tiÕt dßng mÆt, th¸o kh« ®Êt ®¸ bÞ sòng n­íc, ph©n bè l¹i c¸c khèi ®Êt ®¸, chèng xãi lë vµ röa xãi, gia cè c¸c khèi ®Êt ®¸ b»ng c«ng tr×nh kÌ ch¾n vµ c«ng tr×nh neo, c¶i t¹o tÝnh chÊt cña ®Êt ®¸, c¶i t¹o b»ng trång c©y, c¸c biÖn ph¸p b¶o d­ìng.

§éng ®Êt lµ mét h×nh thøc gi¶i phãng ®ét nhiªn n¨ng l­îng tÝch trong ®Êt ®¸ cña vá Tr¸i ®Êt, dÉn ®Õn sù vËn ®éng vËt chÊt ë xung quanh. HiÖn t­îng ®éng ®Êt th­êng ph¸t sinh do sù vËn ®éng kh«ng ngõng cña vËt chÊt ë trong lßng ®Êt. Theo thèng kª, hµng n¨m trªn thÕ giíi ph¸t sinh kho¶ng mÊy triÖu lÇn ®éng ®Êt. §éng ®Êt cÊp 7 mang tÝnh tai biÕn hµng n¨m x¶y ra nhiÒu ®Õn 20 lÇn, Ýt th× 3-5 lÇn.

Tai biÕn ®éng ®Êt ®­îc x¸c ®Þnh bëi tÝnh chÊt hiÓn thÞ cña ®éng ®Êt. Mét lÇn ®éng ®Êt cÊp 6 cã thÓ gi¶i phãng n¨ng l­îng tíi 6x10²⁰ EC (erg) t­¬ng ®­¬ng víi mét lÇn næ lín kho¶ng 30-40 v¹n tÊn thuèc næ TNT. §éng ®Êt cÊp 7 gi¶i phãng n¨ng l­îng 2x10²² EC; cÊp 8 gi¶i phãng n¨ng l­îng 6x 10²⁶ EC. N¨ng l­îng ®­îc gi¶i phãng rÊt lín vµ nhanh, chØ trong mÊy gi©y ®· hoµn thµnh, tÝnh chÊt bét ph¸t vµ c­êng ®é khñng khiÕp ®· g©y ra tæn thÊt to lín vÒ tµi s¶n, tÝnh m¹ng vµ kinh tÕ. §éng ®Êt t¹o thµnh tai biÕn cã thÓ ph©n thµnh tai biÕn trùc tiÕp ph¸ ho¹i c«ng tr×nh vµ g©y thiÖt h¹i vÒ ng­êi vµ cña, tai biÕn thø sinh ph¸ ho¹i mÆt ®Êt, h×nh thµnh c¸c khe nøt ®Êt, sôp ®æ, tr­ît lë, g©y lò bïn ®¸ v.v..

Vïng thÞ x· Lµo Cai, Yªn B¸i bÞ ¶nh h­ëng bëi ho¹t ®éng cña c¸c ®íi ®øt g·y S«ng Hång - S«ng Ch¶y cã kh¶ n¨ng gi¶i phãng n¨ng l­îng cao, nªn ®éng ®Êt cùc ®¹i ë c¸c ®« thÞ nµy cã thÓ cã c­êng ®é lín h¬n 7 ®é Richter.

§« thÞ S¬n La n»m trªn ®íi ®øt g·y S¬n La ®ang ho¹t ®éng vµ cã kh¶ n¨ng ph¸t sinh ®éng ®Êt m¹nh. Theo tµi liÖu lÞch sö ®éng ®Êt cÊp 7 ®· x¶y ra ngay t¹i thÞ x· S¬n La n¨m 1924. Dùa trªn mèi quan hÖ ph¸t sinh gi÷a ®éng ®Êt vµ ®øt g·y kiÕn t¹o cã thÓ nãi ®« thÞ S¬n La n»m trong vïng ph¸t sinh ®éng ®Êt cÊp 8 g¾n liÒn víi ®øt g·y S¬n La. Ngoµi ra cßn ph¶i chÞu chÊn ®éng cÊp 7 lan truyÒn tõ vïng ph¸t sinh ®éng ®Êt cÊp 8 s«ng M· ë phÝa t©y. C¸c nghiªn cøu ®¸nh gi¸ cho thÊy chu kú xuÊt hiÖn ®éng ®Êt cÊp 8 ë thÞ x· S¬n La lµ 500 n¨m, cÊp 7 lµ 300 n¨m.

Vïng ®« thÞ Hoµ B×nh n»m trªn ®íi sinh chÊn trùc tiÕp cña ®øt g·y r×a ®«ng vµ r×a t©y tròng Hoµ B×nh vµ ®øt g·y Ngßi L¸t - Xãm Mü c¸ch ®Ëp 15 km vÒ phÝa b¾c hay ®øt g·y Chî Bê ch¹y qua phÝa nam ®Ëp thñy ®iÖn. §éng ®Êt cã thÓ cã c­êng ®é 5,6 ®Õn 6,3 ®é Richter. Ngoµi ra viÖc tÝch n­íc vµo hå còng cã thÓ lµm ph¸t sinh, ph¸t triÓn hiÖn t­îng ®éng ®Êt kÝch thÝch, tøc lµ ®éng ®Êt n¶y sinh vµ ph¸t triÓn qua qu¸ tr×nh tÝch n­íc ho¹t ®éng cña hå chøa.

Vïng ®« thÞ §iÖn Biªn lµ vïng ®· tõng x¶y ra nh÷ng trËn ®éng ®Êt lín vµ trong t­¬ng lai còng lµ n¬i tiÒm Èn ®éng ®Êt, v× ®« thÞ nµy n»m trong d¶i ®Þa chÊn cã c­êng ®é tõ 8 ®Õn 9 ®é Richter. Theo tµi liÖu ®éng ®Êt cã 2 khu vùc th­êng x¶y ra ®éng ®Êt lµ tròng §iÖn Biªn vµ Pu May Tun ë phÇn ®«ng nam §iÖn Biªn. §éng ®Êt ë §iÖn Biªn Phñ n¨m 1935 ®· ®­îc x¸c ®Þnh cã c­êng ®é chÊn ®éng cùc ®¹i ë vïng chÊn t©m cÊp 9. TrËn ®éng ®Êt nµy g©y chÊn ®éng hÇu hÕt c¸c tØnh miÒn B¾c ViÖt Nam, Nam Trung Quèc vµ B¾c Lµo, mÆt ®Êt xuÊt hiÖn khe nøt réng 20 cm, dµi tíi 50 m, nhµ cöa bÞ h­ h¹i nÆng. ë TuÇn Gi¸o n¨m 1983 ®éng ®Êt tíi cÊp 8-9 ë vïng chÊn t©m, mÆt ®Êt dao ®éng chao ®¶o, ph¸t ra tiÕng næ, nhiÒu nói ®¸ bÞ sôp, khe nøt réng 10-15 cm, dµi ®Õn 200 m. §éng ®Êt x¶y ra tõng trËn kÐo dµi tõ 24/6/1983 ®Õn 15/7/1983, thËm chÝ ®Õn hÕt n¨m 1985 víi 450 d­ chÊn cã M = 2. Theo nhiÒu nhµ chuyªn m«n th× vïng §iÖn Biªn nãi chung vµ ®« thÞ §iÖn Biªn nãi riªng thuéc ®íi kiÕn tróc ph¸t sinh ®éng ®Êt rÊt m¹nh cÊp 8-9, v× vËy viÖc x©y dùng ë ®©y kh«ng thÓ kh«ng chó ý ®Õn th«ng tin nµy.

KÕt qu¶ cña rÊt nhiÒu cuéc quan tr¾c ®Þa chÊn ®· x¸c ®Þnh ®­îc r»ng trong sè nh÷ng ®iÒu kiÖn ®Þa chÊt c«ng tr×nh ®Þa ph­¬ng th× cã ¶nh h­ëng c¨n b¶n ®Õn sù biÕn ®æi c­êng ®é ®éng ®Êt lµ thµnh phÇn vµ tr¹ng th¸i vËt lý cña ®Êt ®¸, chiÒu s©u thÕ n»m cña mùc n­íc d­íi ®Êt, ®Æc ®iÓm ®Þa h×nh vµ sù ph©n bè trùc tiÕp cña c¸c ph¸ huû kiÕn t¹o. V× vËy nhiÖm vô hµng ®Çu khi x©y dùng ë nh÷ng vïng cã tiÒm n¨ng ®éng ®Êt m¹nh lµ ph¶i khoanh vïng ®Þa chÊn thËt chÝnh x¸c, lùa chän ®óng ®¾n diÖn tÝch x©y dùng vµ bè trÝ c«ng tr×nh mét c¸ch hîp lý trªn diÖn tÝch x©y dùng ®· chän nh­ ®Þa h×nh b×nh æn, cÊu t¹o tõ ®¸ cøng, nöa cøng, ®Êt c¸t vµ ®Êt lo¹i sÐt cã mùc n­íc d­íi ®Êt n»m s©u. Khi kh¶o s¸t ®Þa chÊt c«ng tr×nh cÇn chó ý ®Æc biÖt ®Õn viÖc nghiªn cøu, ®¸nh gi¸ vµ lùa chän c¸c chØ tiªu tÝnh to¸n vÒ ®é bÒn cña ®Êt ®¸, nÒn nhµ vµ c«ng tr×nh còng nh­ nghiªn cøu tÝnh chÊt biÕn d¹ng cña ®Êt ®¸.

§èi víi nh÷ng nhµ cao tÇng nªn lµm tÇng hÇm ngÇm ®Ó t¨ng ®é s©u ®Æt mãng. Thùc hiÖn c¸c biÖn ph¸p kÕt cÊu, quy ®Þnh møc ®é cÇn thiÕt ph¶i tu©n thñ vÒ ®èi xøng cña c«ng tr×nh, t¨ng ®é bÒn cña c«ng tr×nh nh­ gia cè thÐp, lµm khe chèng ®Þa chÊn. §èi víi nhµ vµ c«ng tr×nh ®Æc biÖt quan träng ph¶i t¨ng møc ®Þa chÊn tÝnh to¸n thªm mét cÊp so víi møc ®Þa chÊn cña ®Êt nÒn.

§iÒu kiÖn khÝ hËu nhiÖt ®íi Èm, m­a nhiÒu vµ ®Þa h×nh ph©n c¾t m·nh liÖt ®· g©y ra lò t¹i mét sè ®« thÞ miÒn nói phÝa B¾c n­íc ta, ®iÓn h×nh lµ Lµo Cai vµ S¬n La.

Do ®iÒu kiÖn ®Þa h×nh s­ên dèc, líp phñ thùc vËt bÞ tµn ph¸ nªn ë S¬n La x¶y ra lò lín, ®¸ng kÓ nhÊt lµ trËn lò x¶y ra ngµy 1/9/1975 víi modun ®Ønh lò ®¹t 1-2 m³/skm²; trËn lò lÞch sö ngµy 27/7/1992 modun dßng ch¶y ®Ønh lò ®¹t 2-3 m³/skm². Tæng l­îng lò lªn tíi 23-25 triÖu m³; lò quÐt g©y thiÖt h¹i rÊt lín vÒ ng­êi vµ cña.

§« thÞ Lµo Cai ®­îc x©y dùng chñ yÕu däc theo thung lòng s«ng suèi nªn vµo mïa m­a mÆt n­íc d©ng cao lµm nhiÒu ®o¹n ®­êng x¸, nhµ cöa bÞ ngËp lôt. HiÖn t­îng lò quÐt còng x¶y ra t¹i c¸c x· B¶n PhiÖt, B¶n Na Mo, ®Æc biÖt vµo th¸ng 8/1995 m­a lín ®· biÕn suèi thµnh dßng xiÕt cuång l­u cuèn tr«i nhiÒu nhµ cöa vµ hoa mµu cña d©n.

§Ò phßng chèng lò lµ c«ng viÖc phøc t¹p, ph¶i ®­îc tiÕn hµnh cã hÖ thèng vµ kÞp thêi; nghÜa lµ ph¶i thùc hiÖn tr­íc khi xÈy ra lò mang tÝnh chÊt tai ho¹. CÇn ¸p dông c¸c biÖn ph¸p nh­ tæ chøc ®¬n vÞ quan tr¾c trong ph¹m vi bån tËp trung n­íc vµ cã nguy c¬ bÞ lò ®e do¹; thiÕt lËp ®íi b¶o vÖ; trång c©y ®Ó c¶i t¹o ®Êt; ®iÒu tiÕt dßng mÆt; x©y dùng c¸c c«ng tr×nh ®iÒu chØnh vµ thu gãp c¸c dßng ch¶y; x©y dùng c¸c c«ng tr×nh b¶o vÖ, c¸c m­¬ng kªnh, c¸c c«ng tr×nh th¸o tiªu mét c¸ch cã tæ chøc...

Tai biÕn ®Þa chÊt tõ hiÖn t­îng ®Õn c¸c qu¸ tr×nh nh­ ®éng ®Êt, nøt ®Êt, tr­ît lë, lò quÐt, lò bïn ®¸, ph¸ huû t¸i t¹o bê v. v.. ®· ®e do¹ hoÆc h¹n chÕ qu¸ tr×nh ph¸t triÓn kinh tÕ, ph¸t triÓn ®« thÞ.

Tai biÕn ®Þa chÊt cã thÓ gi¸m s¸t ®­îc vµ dù b¸o, rÊt nhiÒu tai biÕn cã thÓ phßng tr¸nh vµ chØnh trÞ, h¬n n÷a hiÖn nay víi nh÷ng thµnh tùu khoa häc ngµy cµng tiÕn bé, nhËn thøc cña con ng­êi ngµy cµng ®­îc n©ng cao còng t¨ng c­êng n¨ng lùc kiÓm so¸t, phßng tr¸nh tai biÕn ®Þa chÊt.

§Ó ®¶m b¶o ph¸t triÓn bÒn v÷ng chóng ta võa ph¶i cã kÕ ho¹ch ®iÒu tra, ®¸nh gi¸, dù b¸o c¸c lo¹i tai biÕn ®Þa chÊt, võa ph¶i cã chÝnh s¸ch sö dông hîp lý tµi nguyªn, chÝnh s¸ch phßng tr¸nh, kiÓm so¸t, gi¶m nhÑ tai biÕn ®Þa chÊt vµ b¶o vÖ m«i tr­êng ®Þa chÊt.

1. Lª Môc §Ých, 1996. Kinh nghiÖm phßng tr¸nh vµ kiÓm so¸t tai biÕn ®Þa chÊt. Nxb X©y dùng, Hµ Néi.

2. V. L«mtadze, 1982. §Þa chÊt c«ng tr×nh, ®Þa chÊt ®éng lùc c«ng tr×nh. Nxb §¹i häc vµ Trung häc chuyªn nghiÖp, Hµ Néi.