ViÖt Nam lµ quèc gia cã tµi nguyªn ND§ phong phó. Theo ®¸nh gi¸ s¬ bé cã tíi 40% l­îng n­íc cÊp cho c¸c thµnh phè thÞ x· lµ ND§, cßn cho c¸c vïng ®ång b»ng vµ n«ng th«n tû lÖ ®ã lµ kho¶ng 60-70%. Tuy nhiªn sù khai th¸c vµ sö dông tµi nguyªn ND§ kh«ng hîp lý ®· lµm t¨ng nguy c¬ c¹n kiÖt, « nhiÔm vµ sôt lón mÆt ®Êt. §ång b»ng B¾c Bé lµ ®Þa bµn kinh tÕ quan träng bËc nhÊt cña c¶ n­íc, nhu cÇu cÊp n­íc ngµy mét t¨ng, nh­ng viÖc khai th¸c ch­a ®­îc ®¸nh gi¸ vµ kiÓm so¸t chÆt chÏ. ChÝnh v× vËy m«i tr­êng ND§ ë ®©y ®ang bÞ suy tho¸i, ®Æc bÞªt t¹i nh÷ng khu khai th¸c ND§ lín nh­ Hµ Néi, H¶i Phßng, Th¸i B×nh, Nam §Þnh, VÜnh Yªn...

Do vËy ®Ó khai th¸c ®­îc l©u dµi vµ b¶o vÖ bÒn v÷ng tµi nguyªn m«i tr­êng ND§, mét mÆt cÇn ph¶i n¾m râ ®iÒu kiÖn ®Þa chÊt thuû v¨n tøc lµ sù tån t¹i, ®iÒu kiÖn h×nh thµnh tr÷ l­îng vµ chÊt l­îng nguån n­íc, ®ång thêi theo dâi, dù b¸o sù biÕn ®æi ®éng th¸i ND§ ®Ó kÞp thêi cã c¸c biÖn ph¸p qu¶n lý, quy ho¹ch vµ ®iÒu chØnh chÕ ®é khai th¸c hîp lý nh»m phßng tr¸nh ®­îc c¸c tai biÕn.

II. VµI NÐT VÒ §ÆC §IÓM §ÞA CHÊT THUû V¡N VïNG §åNG B»NG B¾C Bé

§ång b»ng B¾c Bé ®­îc cÊu thµnh bëi c¸c trÇm tÝch bë rêi §Ö tø, phñ trùc tiÕp lªn c¸c thµnh t¹o cã tuæi tõ Neogen ®Õn Proterozoi. Sù ph¸t triÓn ®ång b»ng g¾n liÒn víi qu¸ tr×nh båi l¾ng, tÝch tô. Do chÞu ¶nh h­ëng cña c¸c thêi kú biÓn tiÕn, biÓn tho¸i, c¸c ho¹t ®éng kiÕn t¹o nªn trÇm tÝch §Ö tø chñ yÕu lµ t­íng lßng s«ng, b·i båi, cã n¬i lµ t­íng hå, ®Çm lÇy vµ biÓn. ChiÒu dµy vµ thµnh phÇn trÇm tÝch còng thay ®æi m¹nh. D­íi ®©y chóng t«i chØ ®Ò cËp tíi mét vµi nÐt chÝnh vÒ ®Æc ®iÓm ®Þa chÊt thuû v¨n cña c¸c tÇng chøa n­íc chñ yÕu, cã ý nghÜa quan träng ®èi víi cung cÊp n­íc, nh­ng ®ång thêi còng ®ang chÞu t¸c ®éng trùc tiÕp cña c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ x· héi, ®ã lµ c¸c tÇng chøa n­íc lç hæng Holocen vµ Pleistocen (H×nh 1).

H×nh 1. S¬ ®å ®Þa chÊt thñy v¨n ®ång b»ng B¾c Bé

Trong phÇn tõ ®Ønh ®ång b»ng ®Õn Hµ Néi ph©n bè chñ yÕu n­íc nh¹t, ®é tæng kho¸ng ho¸ (TDS) dao ®éng tõ 0,189 ®Õn 0,445 g/l, kiÓu n­íc bicarbonat calci-magnesi. Tõ Hµ Néi ®Õn CÈm Giµng, ¢n Thi, Kho¸i Ch©u tuy vÉn lµ n­íc nh¹t, nh­ng do tèc ®é thÊm vµ ®é chªnh thuû lùc gi¶m, mùc n­íc n»m n«ng nªn ®é tæng kho¸ng ho¸ ND§ gia t¨ng, kiÓu n­íc biÕn ®æi tõ HCO3-Ca # HCO3-Ca-Na # HCO3-Cl-Ca-Na ®Õn Cl-HCO3-Ca-Na. PhÇn tõ H­ng Yªn, H¶i D­¬ng ra ®Õn biÓn cã sù xen kÏ gi÷a n­íc nh¹t, n­íc lî vµ n­íc mÆn theo kiÓu da b¸o. Trong vïng n­íc nh¹t kiÓu n­íc biÕn ®æi tõ HCO3-Ca ®Õn HCO3-Cl-Na hay Cl-HCO3- Na víi TDS <1 g/l. Trong vïng n­íc mÆn TDS t¨ng cao trªn 3 g/l, cã n¬i tíi 27 g/l, kiÓu n­íc lµ Cl-HCO3-Na hay hoµn toµn lµ Cl-Na. Gi÷a hai vïng trªn tån t¹i mét ®íi chuyÓn tiÕp víi sù ph©n bè n­íc lî kiÓu HCO3-Cl-Na hay Cl- HCO3-Na, TDS tõ 1-3 g/l.

MÆc dï tÇng qh ®­îc xem lµ giµu n­íc, nh­ng do tÝnh thuû ho¸ phøc t¹p l¹i dÔ bÞ nhiÔm bÈn, nªn chØ cã ý nghÜa ®èi víi cung cÊp n­íc nhá cho d©n c­ vïng n«ng th«n.

§©y lµ tÇng chøa n­íc chñ yÕu, ph©n bè réng kh¾p ®ång b»ng B¾c Bé, lé ra ë ven r×a ®ång b»ng t¹i c¸c vïng ChÝ Linh - §«ng TriÒu, HiÖp Hoµ, LËp Th¹ch, L©m Thao, Th¹ch ThÊt, Ch­¬ng Mü..., cßn l¹i bÞ che phñ hoµn toµn bëi c¸c trÇm tÝch trÎ h¬n (H×nh 1, 2).

Thµnh phÇn th¹ch häc tÇng qp bao gåm: phÇn trªn lµ c¸t, c¸t lÉn s¹n sái; phÇn d­íi lµ cuéi sái lÉn c¸t s¹n, gi÷a chóng tån t¹i líp sÐt pha ph©n bè kh«ng liªn tôc, do vËy chóng cã quan hÖ thuû lùc chÆt chÏ vµ cã cïng mùc thuû lùc. Nh×n chung trªn b×nh diÖn theo chiÒu t©y b¾c - ®«ng nam (tõ ®Ønh ®ång b»ng ®Õn biÓn) vµ tõ r×a vµo trung t©m, chiÒu dµy tÇng chøa n­íc t¨ng dÇn tõ vµi mÐt ®Õn gÇn 100 m. Líp trªn ®­îc xÕp vµo lo¹i giµu n­íc, ®é dÉn n­íc thay ®æi tõ 48 ®Õn 756 m2/ng. Líp d­íi rÊt giµu n­íc, ®é dÉn n­íc tõ 700 ®Õn 2000 m2/ng. HÇu hÕt c¸c lç khoan khai th¸c n­íc tËp trung vµo líp nµy.

ND§ ë ven r×a vµ phÇn lín vïng trung t©m ®ång b»ng còng nh­ c¸c khu KiÕn An-H¶i Phßng, H¶i HËu, NghÜa H­ng - Nam §Þnh víi diÖn tÝch kho¶ng 7500 km2 cã TDS < 1 g/l víi kiÓu n­íc biÕn ®æi tõ HCO3-Ca ®Õn HCO3-Cl-Ca-Na. Trªn phÇn cßn l¹i n­íc cã TDS tõ 1 ®Õn 3 g/l, cã n¬i lín h¬n, n­íc thuéc kiÓu Cl-Na (H×nh 2).

Do ®é giµu n­íc lín nªn nh÷ng tÇng nµy rÊt cã ý nghÜa ®èi víi viÖc cung cÊp n­íc. Thñ ®« Hµ Néi, c¸c thµnh phè, thÞ x· nh­ H¶i D­¬ng, H­ng Yªn, VÜnh Yªn... vµ mét sè vïng ph©n bè n­íc nh¹t nh­ KiÕn An - H¶i Phßng, H¶i HËu, NghÜa H­ng - Nam §Þnh cã c¸c b·i giÕng tËp trung vµ c¸c giÕng ®¬n lÎ do c¸c hé dïng n­íc tù khoan ®ang khai th¸c n­íc trong tÇng nµy víi l­u l­îng kho¶ng 1.000.000 m3/ng. X©y dùng m¹ng l­íi kiÓm so¸t sù biÕn ®æi ®éng th¸i còng nh­ m«i tr­êng ND§ lµ viÖc lµm rÊt quan träng vµ cÇn thiÕt ®Ó b¶o vÖ nguån tµi nguyªn quý gi¸ nµy.

ND§ còng nh­ c¸c yÕu tè khÝ t­îng, thuû v¨n biÕn ®æi liªn tôc theo thêi gian trong c¸c ®iÒu kiÖn tù nhiªn. Trong ®iÒu kiÖn bÞ ph¸ huû bëi c¸c t¸c ®éng nh©n t¹o th× sù biÕn ®æi cµng phøc t¹p, t¹o ra nh÷ng tai biÕn vµ hËu qu¶ khã kh¾c phôc. §Ó sö dông vµ b¶o vÖ l©u bÒn tµi nguyªn m«i tr­êng ND§, cÇn ph¶i x¸c ®Þnh ®­îc c¸c quy luËt biÕn ®æi ®ã.

Tõ n¨m 1988 Côc §Þa chÊt vµ Kho¸ng s¶n ViÖt Nam b¾t ®Çu x©y dùng m¹ng l­íi quan tr¾c quèc gia ®éng th¸i ND§ ë ba vïng kinh tÕ träng ®iÓm lµ ®ång b»ng B¾c Bé, Nam Bé vµ khu vùc T©y Nguyªn. §Õn n¨m 1995 m¹ng l­íi ®· hoµn thµnh.

M¹ng l­íi quan tr¾c ®éng th¸i ND§ ë ®ång b»ng B¾c Bé gåm 78 tr¹m (H×nh 2) mçi tr¹m cã tõ 1 ®Õn 3 c«ng tr×nh quan tr¾c vµo c¸c tÇng chøa n­íc chñ yÕu, t¹o thµnh c¸c tuyÕn ch¹y däc vµ ngang phñ kÝn ®ång b»ng theo h­íng TB-§N, §B-TN. Sè l­îng c«ng tr×nh quan tr¾c vµo c¸c tÇng chøa n­íc chÝnh nh­ sau:

- TÇng chøa n­íc qh: 65

- TÇng chøa n­íc qp: 68

- C¸c tÇng chøa n­íc tr­íc §Ö tø: 8

- N­íc mÆt: 10

Ngoµi ra cßn cã 6 tuyÕn víi 48 c«ng tr×nh nghiªn cøu quan hÖ thñy lùc gi÷a n­íc mÆt (s«ng Hång, s«ng Th¸i B×nh vµ biÓn) víi ND§, 3 s©n c©n b»ng thñy ®éng lùc nghiªn cøu l­îng bæ cËp cho ND§. Tæng sè cã 211 c«ng tr×nh quan tr¾c. Qua thêi gian nghiªn cøu nh÷ng ®Æc ®iÓm vµ quy luËt biÕn ®æi ®éng th¸i còng nh­ diÔn biÕn m«i tr­êng ND§ trong ®ång b»ng ®· b­íc ®Çu ®­îc s¸ng tá.

H×nh 2. B¶n ®å c¸c tÇng chøa n­íc qp víi c¸c tr¹m quan tr¾c quèc gia ®éng th¸i ND§ ë ®ång b»ng B¾c Bé

TÇng chøa n­íc Holocen (qh): ®Æc ®iÓm ®éng th¸i n­íc ngÇm trong tÇng nµy lµ cã chu kú dao ®éng n¨m do ¶nh h­ëng cña c¸c yÕu tè khÝ hËu, thuû v¨n, mçi n¨m mùc n­íc cã mét cùc tiÓu vµo th¸ng 3 vµ mét cùc ®¹i vµo th¸ng 8. Ngoµi ra cßn cã c¸c chu kú dao ®éng nhá ph¶n ¸nh sù phô thuéc trùc tiÕp cña c¸c yÕu tè khÝ hËu. Vïng ven biÓn vµ gÇn cöa s«ng do ¶nh h­ëng thuû triÒu cßn cã chu k× dao ®éng ngµy.

Nh­ trªn ®· nªu, mÆc dï kh«ng cã kh¶ n¨ng cung cÊp n­íc lín, tËp trung nh­ng t¹i nh÷ng vïng ph©n bè n­íc nh¹t hiÖn cã hµng tr¨m ngµn lç khoan kiÓu UNICEF vµ c¸c hé d©n tù khoan ®Ó khai th¸c n­íc. §Æc biÖt t¹i khu phÝa nam thµnh phè Hµ Néi sù khai th¸c n­íc m¹nh trong c¸c tÇng qp ®· lµm t¨ng kh¶ n¨ng thÊm xuyªn qua c¸c cöa sæ §CTV, do ®ã mùc n­íc tÇng qh bÞ h¹ thÊp liªn tôc víi tèc ®é lín (H×nh 3). ChØ ë nh÷ng khu cã chÊt l­îng n­íc kÐm, l­îng khai th¸c h¹n chÕ, ®éng th¸i ND§ míi ch­a bÞ ph¸ huû. C¸c kÕt qu¶ quan tr¾c 1-2 n¨m gÇn ®©y cho thÊy mùc ND§ b×nh qu©n trong tÇng ®Òu thÊp h¬n so víi mùc n­íc b×nh qu©n thèng kª nhiÒu n¨m kho¶ng 0,45 m.

H×nh 3. §å thÞ dao ®éng mùc ND§ tÇng chøa n­íc Holocen vïng phÝa nam thµnh phè Hµ Néi

TÇng chøa n­íc Pleistocen (qp): §©y lµ tÇng chøa n­íc cã ¸p lùc yÕu. Tõ Hµ Néi ng­îc vÒ phÝa ®Ønh ®ång b»ng ND§ trong tÇng qp quan hÖ kh¸ chÆt víi tÇng qh còng nh­ c¸c yÕu tè khÝ t­îng thuû v¨n. §éng th¸i ND§ cã nh÷ng ®Æc ®iÓm cña miÒn cung cÊp. Tõ Hµ Néi xu«i vÒ phÝa biÓn, ®éng th¸i cã nh÷ng ®Æc ®iÓm cña miÒn ph©n bè ¸p lùc. Vïng ven biÓn, mùc n­íc tÇng qp chÞu ¶nh h­ëng cña thuû triÒu.

TÇng chøa n­íc qp ®· ®­îc b¾t ®Çu khai th¸c c¸ch ®©y kho¶ng 1 thÕ kû ®Ó phôc vô ¨n uèng vµ sinh ho¹t. Theo thêi gian l­îng khai th¸c ngµy mét t¨ng lªn. Ngµy nay c¸c vïng nh­ Hµ Néi, VÜnh Yªn, H­ng Yªn, H¶i Phßng, Nam §Þnh, Th¸i B×nh ®ang khai th¸c m¹nh mÏ ND§, riªng vïng Hµ Néi theo sè liÖu ®iÒu tra n¨m 2002 ®· khai th¸c víi l­u l­îng kho¶ng 700.000 m3/ng. T¹i nh÷ng vïng nµy ®éng th¸i ND§ ®ang bÞ ph¸ huû m¹nh dÉn ®Õn sù suy tho¸i nghiªm träng m«i tr­êng ND§. Mùc ND§ liªn tôc h¹ thÊp theo chiÒu s©u còng nh­ theo diÖn tÝch.

KÕt qu¶ theo dâi phÔu h¹ thÊp mùc n­íc trong n¨m 2002 vïng Hµ Néi cho thÊy diÖn tÝch (km2) bÞ ¶nh h­ëng khai th¸c thay ®æi theo mïa ë c¸c møc cao tr×nh mùc n­íc ®¹t c¸c trÞ sè sau (H×nh 4):

- Møc < 0 m: tõ 224,37 (th¸ng 8/2002) ®Õn 270,39 (th¸ng 12/2002)

- Møc < -8 m: tõ 96,03 (th¸ng 8/2002) ®Õn 107,24 (th¸ng 12/2002)

- Møc < -14 m: tõ 29,01 (th¸ng 2/2002) ®Õn 34,28 (th¸ng 12/2002)

KÕt qu¶ theo dâi sù ph©n bè phÔu h¹ thÊp mùc n­íc liªn tôc nhiÒu n¨m cho thÊy tõ 1992 ®Õn 1997 diÖn tÝch vïng ¶nh h­ëng do khai th¸c (< 0 m) cã xu thÕ thu hÑp vÒ mïa m­a vµ më réng vÒ mïa kh«, song ®Òu xoay quanh gi¸ trÞ trung b×nh lµ kho¶ng 200 - 210 km2 vµ hÇu nh­ kh«ng thay ®æi (H×nh 5). N¨m 1998 vµ 1999 diÖn tÝch phÔu t¨ng lªn ®Õn 252,9 km2 (th¸ng 3/99) vµ n¨m 2002 ®Õn 270,39 km2 (th¸ng 12/2002). Vïng ¶nh h­ëng m¹nh (<- 8m) còng biÕn ®æi theo mïa song cã xu thÕ më réng liªn tôc theo thêi gian tõ 55 km2 (mïa kh« 1992) ®Õn 74,8 km2 (mïa kh« 1997). Tèc ®é t¨ng b×nh qu©n 2 km2/n¨m. N¨m 2002 diÖn tÝch phÔu t¨ng ®Õn 107,24 km2 (th¸ng 12/2002). Tèc ®é t¨ng trung b×nh tõ n¨m 1998 ®Õn nay lµ 4,20 km2/n¨m. Vïng ¶nh h­ëng rÊt m¹nh (< -14 m) Ýt thay ®æi theo mïa vµ cã xu thÕ t¨ng lªn liªn tôc tõ 3 km2 (®Çu 1992) ®Õn 14,07 km2 (cuèi 1997). N¨m 2002 diÖn tÝch phÔu liªn tôc t¨ng ®Õn 34,28 km2 (th¸ng 12/2002). Tèc ®é t¨ng trung b×nh tõ n¨m 1998 ®Õn nay lµ 2,30 km2/n¨m.

§ång thêi víi sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn phÔu h¹ thÊp mùc n­íc lµ sù suy gi¶m m¹nh vµ liªn tôc mùc n­íc trong

c¸c khu khai th¸c nh­ ®· nªu.

- T¹i Hµ Néi mùc n­íc cã xu thÕ liªn tôc suy gi¶m. §é s©u mùc n­íc lín nhÊt n¨m 2003 ë lç khoan quan tr¾c P.41a t¹i trung t©m b·i giÕng H¹ §×nh (H×nh 6) lµ 33,62 m, thÊp h¬n cïng kú n¨m tr­íc 1,19 m.

- T¹i vïng H¶i HËu, Nam §Þnh ®é s©u mùc n­íc lín nhÊt ë lç khoan quan tr¾c Q.109a (H×nh 6) lµ 7,40 m, thÊp h¬n cïng kú n¨m tr­íc 0,80 m.

• T¹i vïng KiÕn An, H¶i Phßng ®é s©u mùc n­íc lín nhÊt ë lç khoan quan tr¾c Q.164a (H×nh 6) lµ 12,98 m, thÊp h¬n cïng kú n¨m tr­íc 1,25 m.

C¸c sè liÖu quan tr¾c toµn tÇng chøa n­íc cho thÊy mùc n­íc b×nh qu©n liªn tôc h¹ thÊp, 6 th¸ng ®Çu n¨m 2003 s©u thªm 0,90 m so víi møc trung b×nh nhiÒu n¨m. HiÖn t­îng suy gi¶m mùc n­íc liªn tôc nh­ hiÖn nay cÇn ph¶i ®­îc ®Çu t­ nghiªn cøu, x¸c ®Þnh ®­îc nguyªn nh©n ®Ó ®Þnh ra chÕ ®é khai th¸c hîp lý nh»m b¶o vÖ tµi nguyªn ND§ vµ m«i tr­êng.

LÞch sö khai th¸c n­íc d­íi ®Êt ë ViÖt Nam ®· chøng kiÕn sù khai th¸c kh«ng hîp lý dÉn ®Õn nhiÔm mÆn nguån n­íc ë TP. Hå ChÝ Minh, TP Vinh, H¶i Phßng… ®Õn møc kh«ng ®¹t tiªu chuÈn ®Ó ¨n uèng sinh ho¹t nªn ph¶i dõng viÖc khai th¸c.

HiÖn nay còng ®ang quan s¸t thÊy sù nhiÔm mÆn ND§ ë nhiÒu vïng thuéc ®ång b»ng B¾c Bé, ®iÓn h×nh lµ c¸c vïng ven biÓn H¶i HËu - NghÜa H­ng, Quúnh Phô - Th¸i Thuþ, KiÕn An, trong ®ã cã nh÷ng vïng ®é tæng kho¸ng hãa ND§ ®· v­ît qua giíi h¹n 1,0 g/l (H×nh 7). §é tæng kho¸ng ho¸ n­íc d­íi ®Êt tÇng qp trung b×nh mïa kh« n¨m 2002 lµ 1189,63 mg/l, t¨ng so víi trung b×nh nhiÒu n¨m 218,29 mg/l.

KÕt qu¶ ph©n tÝch vi l­îng mÉu ND§ vÒ mïa kh« vµ mïa m­a n¨m 2002 nªu trong B¶ng 1 cho thÊy 2 nguyªn tè Mn, As cã sè mÉu v­ît giíi h¹n cho phÐp chiÕm tõ 27 ®Õn 45%. Hµm l­îng cao nhÊt cña Mn vÒ mïa kh« lªn tíi 2,99 mg/l (LK Q85a - Duy Tiªn, Hµ Nam), vÒ mïa m­a gi¶m cßn 1,42 mg/l (Q129b - ThÞ x· H­ng Yªn) (so víi giíi h¹n cho phÐp tèi ®a lµ 0,1 mg/l). §èi víi As c¸c hµm l­îng cao nhÊt t­¬ng øng lµ 0,384 vµ 0,369 mg/l (Q58a - Hoµi §øc, Hµ T©y) (so víi giíi h¹n cho phÐp tèi ®a lµ 0,05 mg/l). C¸c nguyªn tè Cr, Se, Hg, Ni ®Òu n»m trong giíi h¹n cho phÐp. Sù « nhiÔm ammoni (NH4+) ®¹t tíi møc kh¸ nghiªm träng: cã ®Õn 50% sè mÉu ph©n tÝch cã hµm l­îng NH4+ v­ît qu¸ giíi h¹n cho phÐp lµ 1,5 mg/l. Hµm l­îng cao nhÊt vÒ mïa kh« b»ng 64,4 mg/l (Q75a - Thanh Oai, Hµ T©y), vÒ mïa m­a b»ng 64 mg/l (Q69a - Hµ §«ng, Hµ T©y).

Sù nhiÔm bÈn ND§ ®­îc ®¸nh gi¸ t­¬ng ®èi chi tiÕt ë thµnh phè Hµ Néi. §©y lµ khu vùc cã nhiÒu c«ng tr×nh khai th¸c n­íc tËp trung lín, mùc n­íc suy gi¶m m¹nh. ChÝnh v× vËy nã ®· ®­îc ®Çu t­ nghiªn cøu nhiÒu n¨m trªn m¹ng l­íi quan tr¾c chuyªn cña thµnh phè. KÕt qu¶ nghiªn cøu cho thÊy ND§ ®· vµ ®ang bÞ nhiÔm bÈn nit¬ (ammoni) vµ c¸c vËt chÊt h÷u c¬. Hµm l­îng trung b×nh n¨m trong n­íc cña hai tÇng qh vµ qp cã xu thÕ t¨ng liªn tôc theo thêi gian (B¶ng 2).

B¶ng 1. KÕt qu¶ ph©n tÝch c¸c nguyªn tè vi l­îng trong n­íc tÇng qp n¨m 2002

Theo b¸o c¸o "KÕt qu¶ kh¶o s¸t møc ®é « nhiÔm arsenic trong ND§ thµnh phè Hµ Néi" n¨m 2001 do Liªn ®oµn §CTV-§CCT MiÒn B¾c thùc hiÖn, cã sù tµi trî cña UNICEF trong hai ®ît mïa kh« n¨m 2000 vµ mïa m­a n¨m 2001, víi tæng sè mÉu ph©n tÝch lµ 880 mÉu (B¶ng 3, 4) th× ND§ trong c¶ 2 tÇng qh vµ qp ®Òu cã dÊu hiÖu nhiÔm bÈn bëi mét sè kim lo¹i nÆng, ®Æc biÖt lµ arsen, mangan, s¾t...

- §èi víi arsen sù « nhiÔm nhËn thÊy trong c¶ hai tÇng, tËp trung chñ yÕu ë phÝa nam vµ ®«ng nam thµnh phè, vÒ mïa kh« tÇng trªn lµ 39,7% vµ tÇng d­íi lµ 26,7%; vÒ mïa m­a tÇng trªn lµ 24,3% vµ tÇng d­íi lµ 13,6% mÉu v­ît giíi h¹n cho phÐp trªn tæng sè mÉu ph©n tÝch. §Æc biÖt vïng « nhiÔm As ph©n bè gÇn nh­ trïng víi diÖn ph©n bè cña vïng cã møc ®é « nhiÔm ammoni cao.

- §èi víi mangan hµm l­îng trong n­íc cña c¶ hai tÇng ®Òu v­ît qu¸ giíi h¹n cho phÐp. Nguyªn tè nµy cã mÆt hÇu kh¾p diÖn ph©n bè cña tÇng chøa n­íc víi tØ lÖ sè mÉu bÞ « nhiÔm ®èi víi tÇng trªn vÒ mïa kh« lµ 81,5% vµ tÇng d­íi lµ 87,6%, mïa m­a lµ 83,2% vµ tÇng d­íi lµ 82,1%. Vïng cã hµm l­îng cao tËp trung chñ yÕu ë khu trung t©m vµ d¶i ven s«ng Hång, s«ng §uèng.

- §èi víi s¾t hµm l­îng trong n­íc cña c¶ hai tÇng ®Òu v­ît qu¸ giíi h¹n cho phÐp. Nã cã mÆt hÇu kh¾p diÖn ph©n bè cña tÇng chøa n­íc trõ mét vµi kho¶nh nhá phÝa b¾c thuéc Sãc S¬n víi tØ lÖ « nhiÔm tÇng trªn vÒ mïa kh« lµ 70,8% vµ tÇng d­íi lµ 82,9%, mïa m­a lµ 74,6% vµ tÇng d­íi lµ 77,2%. Vïng cã hµm l­îng cao tËp trung chñ yÕu ë khu trung t©m vµ phÝa nam thµnh phè.

- §èi víi chØ tiªu ammoni sù « nhiÔm trong c¶ hai tÇng ®Òu tËp trung chñ yÕu ë phÝa nam vµ ®«ng nam thµnh phè, diÖn ph©n bè gÇn trïng nhau, víi tØ lÖ « nhiÔm tÇng trªn vÒ mïa kh« lµ 33,8% vµ tÇng d­íi lµ 30,3%, vÒ mïa m­a tÇng trªn lµ 20,2% vµ tÇng d­íi lµ 8,7%.

Sù « nhiÔm ND§ ph¸t sinh mét mÆt do sù « nhiÔm m«i tr­êng trÇm träng bëi c¸c chÊt th¶i sinh ho¹t, c«ng nghiÖp, n«ng nghiÖp, mÆt kh¸c do t×nh tr¹ng khai th¸c å ¹t lµm h¹ thÊp mùc n­íc, kÐo theo hµng lo¹t vÊn ®Ò nh­ gia t¨ng ®é dèc thñy lùc tèc ®é vËn ®éng cña dßng ngÇm vµ sù thÊm xuyªn tõ trªn xuèng. §ã chÝnh lµ nguyªn nh©n g©y ra sù suy gi¶m liªn tôc chÊt l­îng ND§.

Trªn c¬ së nh÷ng kÕt qu¶ nghiªn cøu tr×nh bµy ë trªn chóng t«i cã mét sè kiÕn nghÞ sau:

1. Tr­íc tiªn cÇn tiÕn hµnh ®iÒu tra kh¶o s¸t vµ ®¸nh gi¸ thùc tr¹ng khai th¸c ND§ nh»m gióp c¬ quan qu¶n lý vµ khoa häc thÊy râ t×nh h×nh còng nh­ diÔn biÕn khai th¸c ND§ ®Ó ®Þnh ra chÕ ®é khai th¸c hîp lý, tr¸nh nh÷ng t¸c ®éng tiªu cùc ®· nªu.

2. L­îng n­íc khai th¸c ®Ó cung cÊp cho c¸c vïng n«ng th«n Nam §Þnh, H¶i Phßng, Th¸i B×nh hiÖn nay rÊt lín, trong khi ch­a x¸c ®Þnh ®­îc nguån, cã thÓ dÉn tíi nguy c¬ c¹n kiÖt vµ t¨ng kh¶ n¨ng nhiÔm mÆn tÇng chøa n­íc. TÇng chøa n­íc khai th¸c n»m s©u, ë xa miÒn bæ cËp, nguån h×nh thµnh c¸c thÊu kÝnh n­íc nh¹t ch­a ®­îc x¸c ®Þnh, do vËy ®Ó b¶o ®¶m viÖc khai th¸c an toµn cÇn ph¶i ®¸nh gi¸ nguån mét c¸ch chÝnh x¸c, tõ ®ã x¸c ®Þnh ®­îc nh÷ng vïng cã triÓn väng khai th¸c l©u dµi.

3. Bæ sung vµ x©y dùng thªm mét sè tr¹m khu vùc trong m¹ng quan tr¾c ®éng th¸i ND§, ®Æc biÖt lµ ë c¸c vïng khai th¸c m¹nh, ®éng th¸i bÞ ph¸ huû. CÇn x©y dùng m¹ng l­íi quan tr¾c chuyªn ®Ó gi¸m s¸t vµ theo dâi sù biÕn ®æi ®éng th¸i mùc n­íc vµ chÊt l­îng n­íc; x©y dùng hoµn chØnh hÖ thèng th«ng tin vµ c¬ së d÷ liÖu ND§ trong vïng; lËp m« h×nh dù b¸o tr÷ l­îng vµ chÊt l­îng n­íc cho toµn ®ång b»ng vµ cho nh÷ng vïng träng ®iÓm ®ang khai th¸c n­íc lín cã nguy c¬ « nhiÔm ND§.

4. T×nh tr¹ng khai th¸c n­íc tù ph¸t, kh«ng kiÓm so¸t ®­îc nh­ hiÖn nay chÝnh lµ nguy c¬ ph¸ háng tÇng chøa n­íc, do vËy cÇn nghiªn cøu x©y dùng c¸c tr¹m cÊp n­íc tËp trung t¹i c¸c th«n, x·, thÞ trÊn trªn c¬ së ®¸nh gi¸ nguån, thay thÕ dÇn nh÷ng lç khoan ®¬n lÎ.

5. T¨ng c­êng kh¶ n¨ng hîp t¸c víi c¸c n­íc, c¸c tæ chøc, dù ¸n khoa häc trong khu vùc vµ trªn thÕ giíi ®Ó tiÕn hµnh c¸c nghiªn cøu cÇn thiÕt nh»m ng¨n chÆn sù huû ho¹i m«i tr­êng ND§.

1. Bïi Häc & nnk, 2001. N­íc ngÇm vµ vÊn ®Ò qu¶n lý n­íc ngÇm ë ViÖt Nam. B¸o c¸o t¹i Héi th¶o Qu¶n lý n­íc ngÇm, Hµ Néi 28.5.2001.

2. Héi nghÞ kinh tÕ x· héi vïng ch©u ¸ - Th¸i B×nh D­¬ng "§Þa chÊt vµ søc khoÎ - Gi¶i ph¸p cho vÊn ®Ò arsen vïng ch©u ¸ Th¸i B×nh D­¬ng", 2001. B¶n tuyªn ng«n vÒ arsenic ë Bangkok.

3. Lª V¨n HiÓn, Bïi Häc, Ch©u V¨n Quúnh, §Æng H÷u ¥n, Lª Huy Hoµng, NguyÔn ThÞ T©m, TrÇn Minh, 2000. N­íc d­íi ®Êt ®ång b»ng B¾c Bé. Côc §Þa chÊt vµ Kho¸ng s¶n ViÖt Nam. Hµ Néi.

4. NguyÔn V¨n §¶n, 2000. Tµi nguyªn n­íc vµ nh÷ng gi¶i ph¸p t¨ng c­êng c«ng t¸c qu¶n lý. T¹p chÝ C«ng nghiÖp, 11, Hµ Néi.

5. NguyÔn V¨n §¶n, Vâ C«ng NghiÖp, §Æng H÷u ¥n, 1996. N­íc d­íi ®Êt c¸c ®ång b»ng ven biÓn B¾c Trung Bé. Côc §Þa chÊt ViÖt Nam, Hµ Néi.

6. Ph¹m Hïng ViÖt & nnk, 2000. B­íc ®Çu kh¶o s¸t nh»m ®¸nh gi¸ hµm l­îng arsen trong n­íc ngÇm vµ n­íc cÊp khu vùc Hµ Néi. B¸o c¸o t¹i Héi th¶o ¤ nhiÔm As: HiÖn tr¹ng, t¸c ®éng ®Õn søc khoÎ con ng­êi vµ gi¶i ph¸p phßng ngõa, Hµ Néi.