Vâ C¤NG NGHIÖP

Cuèi cïng th× mét ý t­ëng khoa häc míi (®èi víi n­íc ta) do c¸c nhµ ®Þa chÊt thuû v¨n (§CTV) ®Ò xuÊt [1, 2, 4, 5] vÒ viÖc bæ sung nh©n t¹o n­íc ngÇm (BSNTNN) ë ViÖt Nam còng ®· thÊu ®Õn mét c¬ quan chøc n¨ng h÷u tr¸ch: Côc §Þa chÊt vµ Kho¸ng s¶n ViÖt Nam. Vµ mét cuéc Héi th¶o khoa häc vÒ vÊn ®Ò nµy ®· ®­îc Côc tæ chøc t¹i Hµ Néi ngµy 11/7/2003 víi sù tham dù cña h¬n 100 nhµ khoa häc, c¸n bé qu¶n lý vµ ®¹i diÖn mét sè b¸o chÝ. T¹i Héi th¶o, c¸c ®¹i biÓu ®· nghe tr×nh bµy vµ trao ®æi ý kiÕn vÒ 4 b¸o c¸o, cßn 7 b¸o c¸o kh¸c ®­îc in trong mét tuyÓn tËp. Nãi chung néi dung c¸c b¸o c¸o rÊt phong phó, chøng tá c¸c t¸c gi¶ ®· n¾m kh¸ v÷ng c¸c vÊn ®Ò lý thuyÕt vÒ ph­¬ng ph¸p BSNTNN, t×m hiÓu kh¸ ®Çy ®ñ t×nh h×nh ¸p dông ph­¬ng ph¸p nµy ë c¸c n­íc trªn thÕ giíi. Nh÷ng luËn chøng vÒ tÝnh cÊp thiÕt vµ kh¶ thi cña ph­¬ng ph¸p ë n­íc ta nªu trong c¸c b¸o c¸o ®Òu cã søc thuyÕt phôc cao, tranh thñ ®­îc sù ®ång t×nh cña c¸c ®¹i biÓu. Tæng kÕt Héi th¶o, ph¶n ¸nh ý kiÕn nhÊt trÝ cña tËp thÓ, chñ to¹ ®· nªu kiÕn nghÞ víi c¸c c¬ quan cã thÈm quyÒn, tr­íc hÕt lµ Bé Tµi nguyªn vµ M«i tr­êng, cho phÐp më ®Ò tµi nghiªn cøu thö nghiÖm t¹i mét sè vïng ®¹i diÖn ®Ó rót kinh nghiÖm triÓn khai ra c¸c vïng kh¸c. C¸c b¸o, ®µi sau ®ã còng kÞp thêi ®­a tin vÒ cuéc Héi th¶o nµy víi th¸i ®é ñng hé tÝch cùc.

Tuy ch­a cã quyÕt ®Þnh cuèi cïng cña c¸c c¬ quan qu¶n lý nhµ n­íc, song ®©y còng lµ mét tin vui, nhÊt lµ ®èi víi nh÷ng ng­êi dµnh nhiÒu t©m huyÕt cho viÖc ®­a c«ng nghÖ BSNTNN vµo n­íc ta.

Do thêi gian h¹n chÕ, t¹i Héi th¶o c¸c ®¹i biÓu ch­a bµn kü ®­îc viÖc lùa chän ®Þa bµn triÓn khai ®Çu tiªn, nh­ng qua trao ®æi riªng thÊy nhiÒu ý kiÕn cho r»ng nªn ­u tiªn cho vïng duyªn h¶i Cùc Nam Trung Bé, v× ®©y lµ n¬i cã nh÷ng yÕu tè mang tÝnh ®¹i diÖn cÇn thiÕt cho mét c«ng tr×nh nghiªn cøu thö nghiÖm ph­¬ng ph¸p:

1- KhÝ hËu kh« c»n nhÊt n­íc, th­êng xuyªn gÆp khã kh¨n vÒ cung cÊp n­íc sinh ho¹t vµ s¶n xuÊt, ®ßi hái ph¶i gi¶i quyÕt mét c¸ch cÊp thiÕt.

2- Do thiÕu n­íc, c¶nh quan thiªn nhiªn tiªu ®iÒu, n¹n sa m¹c ho¸ khu vùc cã xu thÕ ngµy cµng gia t¨ng.

3- Qu¸ tr×nh x©m nhËp mÆn tõ biÓn vµo ®Êt liÒn còng ®ang x¶y ra nghiªm träng, lµm tho¸i ho¸ chÊt l­îng n­íc mÆt còng nh­ n­íc ngÇm vµ ®Êt ®ai vïng ven bê.

VÒ nh÷ng ®iÒu kiÖn thiªn nhiªn cÇn thiÕt cho viÖc BSNTNN còng héi tô t­¬ng ®èi ®Çy ®ñ:

1- L­îng m­a tuy Ýt nh­ng trung b×nh n¨m còng lín h¬n nhiÒu vïng kh« h¹n trªn thÕ giíi, nh÷ng n¬i mµ ng­êi ta vÉn ¸p dông ®­îc ph­¬ng ph¸p BSNTNN (ch©u Phi, Trung ¸, Trung CËn §«ng,...). Cô thÓ lµ l­îng m­a t¹i Phan Rang: 650 mm, t¹i Phan RÝ: 700 mm, t¹i Phan ThiÕt: 1200 mm... NÕu ®­îc ch¾n gi÷ tèt th× còng ®ñ sö dông lµm nguån bæ cÊp cho n­íc ngÇm.

2- §Þa h×nh chñ yÕu lµ nh÷ng cån c¸t kÐo dµi hµng tr¨m km, réng 5–10 km, cã chç ph×nh réng ra tíi vµi chôc km (B¾c B×nh, Hµm ThuËn B¾c,...), cao tíi 150–200 m, xen kÏ nh÷ng khe hÎm, hè tròng, ®ång b»ng thÊp, thuËn lîi cho viÖc thu gom, l­u gi÷ n­íc m­a, n­íc mÆt.

3- C¸c thµnh t¹o ®Þa chÊt ë ®©y chñ yÕu lµ c¸t, s¹n, sái, cã tÝnh thÊm tèt, cho phÐp n­íc tõ trªn mÆt ngÊm xuèng nhanh. Víi diÖn ph©n bè réng, chiÒu dµy lín, c¸c tÇng chøa n­íc cã kh¶ n¨ng tiÕp nhËn vµ tÝch tr÷ mét l­îng n­íc ®¸ng kÓ.

Víi nh÷ng yÕu tè ®iÓn h×nh nh­ vËy, viÖc ¸p dông ph­¬ng ph¸p BSNTNN ë vïng nµy ch¾c ch¾n sÏ ®¹t hiÖu qu¶ cao, tõ ®ã cã thÓ rót ra nh÷ng kinh nghiÖm bæ Ých ®Ó ¸p dông vµo nh÷ng vïng kh¸c sau nµy.

Do BSNTNN lµ c«ng viÖc míi mÎ ®èi víi n­íc ta nªn viÖc thùc hiÖn ph¶i lµm theo tõng b­íc, ®Çu tiªn lµ nghiªn cøu thÝ ®iÓm ®Ó rót kinh nghiÖm ®­a vµo s¶n xuÊt trªn quy m« réng r·i. VÞ trÝ tiÕn hµnh viÖc thö nghiÖm sÏ ®­îc x¸c ®Þnh trªn c¬ së c¸c kÕt qu¶ kh¶o s¸t thùc ®Þa cÈn thËn, song dùa vµo c¸c tµi liÖu ®iÒu tra §CTV khu vùc hiÖn cã, chóng t«i thÊy cã thÓ nh¾m vµo vïng B¾c B×nh - Phan RÝ (B×nh ThuËn).

Nh©n ®©y còng xin nh¾c l¹i c¸c c©u hái cña mét sè ®¹i biÓu nªu ra t¹i Héi th¶o vÒ kh¶ n¨ng tiÕn hµnh BSNTNN ë vïng B×nh ThuËn, ®ã lµ:

1- L­îng n­íc m­a vµ n­íc mÆt cña vïng nµy qu¸ nghÌo, vËy lÊy n­íc ë ®©u lµm nguån bæ cËp?

2- CÊu t¹o ®Þa chÊt cña vïng nµy cã cho phÐp tiÕp nhËn vµ tµng tr÷ n­íc tõ ngoµi n¹p vµo hay kh«ng?

3- ViÖc x©y dùng c¸c bån thÊm läc cã chiÕm dông nhiÒu ®Êt canh t¸c hay kh«ng?

4- HiÖn nay ®Þa ph­¬ng ®· vµ sÏ x©y dùng nhiÒu hå chøa n­íc mÆt, s¾p ®Õn sÏ cã c¸c c«ng tr×nh thuû ®iÖn Hµm ThuËn - §a Mi, §¹i Ninh còng lµ nh÷ng nguån cung cÊp n­íc lín cho vïng B×nh ThuËn. VËy cã cÇn x©y dùng c¸c c«ng tr×nh BSNTNN n÷a kh«ng?

Hai c©u hái ®Çu ®· ®­îc gi¶i ®¸p ë trªn, v× vËy chóng t«i chØ xin gãp mét vµi ý kiÕn ®èi víi 2 c©u hái cuèi:

1- ViÖc x©y dùng c¸c bån thÊm läc ®Ó l­u gi÷ n­íc m­a (tr­êng hîp ¸p dông kü thuËt thÊm th¼ng ®øng) ®­¬ng nhiªn ph¶i mÊt mét sè ®Êt ®ai, nh­ng so víi viÖc x©y dùng c¸c hå thuû lîi n­íc mÆt th× diÖn tÝch bÞ chiÕm dông nhá h¬n rÊt nhiÒu, v× 2 lo¹i c«ng tr×nh chøa n­íc ®ã kh¸c h¼n nhau vÒ b¶n chÊt: hå thuû lîi ph¶i x©y dùng trªn nÒn ®Êt ®¸ kh«ng thÊm, dung tÝch cè ®Þnh nªn muèn chøa ®­îc nhiÒu n­íc ph¶i x©y hå lín, lµm ngËp nhiÒu ®Êt ®ai. Ngoµi ra cßn ph¶i lµm hÖ thèng kªnh m­¬ng dÉn dµi nªn còng mÊt mét diÖn tÝch ®¸ng kÓ. Cßn bån thÊm läc trong c«ng nghÖ BSNTNN th× ng­îc l¹i, ph¶i x©y dùng trªn nÒn ®Êt thÊm tèt nªn n­íc m­a sau khi ®­îc tÝch tr÷ vµo bån th× ngÊm nhanh xuèng lßng ®Êt, t¹o thµnh mét bÓ chøa ngÇm, dung tÝch cã khi gÊp hµng chôc lÇn phÇn lé thiªn, do vËy kh«ng cÇn x©y bån chøa lín trªn mÆt. ViÖc khai th¸c n­íc tõ c¸c bÓ ngÇm nµy cã thÓ thùc hiÖn b»ng c¸ch khoan giÕng, b¬m hót lªn cung cÊp t¹i chç, kh«ng cÇn ®µo kªnh m­¬ng dÉn dµi, nªn Ýt tèn kÐm, vµ mÊt Ýt ®Êt ®ai. Riªng vïng duyªn h¶i B×nh ThuËn c¸c bån thÊm läc cã thÓ bè trÝ trªn nh÷ng cån c¸t b¹c mµu c»n cçi nªn sÏ kh«ng g©y thiÖt h¹i lín vÒ mÆt ®Êt ®ai. Ng­îc l¹i, khi cã n­íc th× diÖn tÝch trång trät sÏ t¨ng lªn gÊp béi.

2- VÒ c©u hái: viÖc BSNTNN ë B×nh ThuËn cã nªn ch¨ng, khi mµ ®Þa ph­¬ng ®ang cã kÕ ho¹ch x©y dùng nhiÒu c«ng tr×nh thuû n«ng míi? th× thiÕt nghÜ ®èi víi vïng ®­îc mÖnh danh lµ "ch¶o löa" nµy cã thÓ kh«ng lo chuyÖn "thõa n­íc", Ýt ra lµ trong kho¶ng vµi chôc n¨m tíi. V× theo quy ho¹ch thuû lîi cña tØnh ®Õn n¨m 2010 chØ riªng vïng cån c¸t ven biÓn còng cÇn ®Õn 300.000 m³/ng n­íc cho sinh ho¹t vµ t­íi cho 93.500 ha ®Êt canh t¸c, nh­ng ®Õn nay c¸c c«ng tr×nh thuû lîi hiÖn cã chØ ®¸p øng næi 12% diÖn tÝch t­íi, cßn l¹i 88% ph¶i dùa vµo "n­íc trêi" (b¸o Nh©n d©n 28/7/2003), mµ trêi th× qu¸ kh¾c nghiÖt víi miÒn ®Êt nµy. Cßn ®Êt th× theo tr÷ l­îng khai th¸c dù b¸o n­íc ngÇm hiÖn cã, gi¶ dô "v¾t kiÖt" ®­îc ®i n÷a còng ch­a ®¸p øng næi 10% nhu cÇu [6]. Nh­ vËy, s¾p tíi dÉu cã x©y dùng thªm mét chôc hå chøa cì hå S«ng Quao (cung l­îng 12.000 m³/ng), céng thªm l­îng n­íc x¶ tõ c¸c c«ng tr×nh thuû ®iÖn vÒ ®i n÷a th× còng kh«ng hy väng gi¶i quyÕt triÖt ®Ó vÊn ®Ò n­íc ë B×nh ThuËn. MÆt kh¸c, nh­ trªn ®· nãi, ®Þa h×nh vïng duyªn h¶i B×nh ThuËn chñ yÕu lµ nh÷ng cån c¸t nhÊp nh« cao tõ vµi chôc ®Õn 150-200 m, kh«ng thuËn lîi cho viÖc ®µo kªnh dÉn n­íc mÆt, mµ b¬m n­íc tõ d­íi thÊp lªn còng rÊt tèn kÐm, nªn ph­¬ng ¸n tèi ­u lµ ph¶i t¹o ra nh÷ng tÇng chøa n­íc ngÇm ngay trong nh÷ng cån c¸t vµ khai th¸c sö dông ngay t¹i chç. Muèn thÕ ph¶i BSNTNN.

Tãm t¹i, BSNTNN lµ mét biÖn ph¸p lµm giµu tµi nguyªn n­íc, phßng chèng h¹n h¸n vµ c¶i thiÖn m«i tr­êng h÷u hiÖu, nhÊt lµ ®èi víi nh÷ng vïng kh« h¹n nh­ Cùc Nam Trung Bé. Mét ®Ò tµi nghiªn cøu thö nghiÖm cÇn ®­îc sím thùc hiÖn ë vïng nµy ®Ó rót kinh nghiÖm ®­a vµo s¶n xuÊt vµ triÓn khai ra c¸c vïng kh¸c trong n­íc.

1. Ch©u V¨n Quúnh,1999. Nh÷ng vÊn ®Ò bæ cÊp nh©n t¹o n­íc d­íi ®Êt vµ triÓn väng øng dông ë ViÖt Nam. §Æc san kû niÖm 25 n¨m thµnh lËp Liªn ®oµn §CTV - §CCT miÒn B¾c. Hµ Néi.

2. §oµn V¨n C¸nh, Ng« TuÊn Tó, 2002. Tµi nguyªn n­íc d­íi ®Êt ë T©y Nguyªn vµ b¶o vÖ n­íc d­íi ®Êt khái bÞ c¹n kiÖt b»ng gi¶i ph¸p bæ sung nh©n t¹o tr÷ l­îng. TuyÓn tËp BCKH Héi th¶o "Tµi nguyªn n­íc ngÇm ViÖt Nam, hiÖn tr¹ng khai th¸c, ph­¬ng h­íng sö dông hîp lý ë c¸c tØnh phÝa Nam". TP. Hå ChÝ Minh, 12/8/2002.

3. NguyÔn Tr­êng Giang (Chñ biªn), 1998. N­íc d­íi ®Êt c¸c ®ång b»ng ven biÓn Nam Trung Bé. Côc §CKS ViÖt Nam. Hµ Néi.

4. Vâ C«ng NghiÖp, 1999. Bæ sung nh©n t¹o n­íc ngÇm - mét biÖn ph¸p phßng chèng h¹n vµ lµm giµu tµi nguyªn n­íc. TC Ho¹t ®éng khoa häc, 7. Hµ Néi.

5. Vâ C«ng NghiÖp, 2001. B¾t ®Êt nh¶ n­íc chèng h¹n. Khoa häc vµ ®êi sèng, 47(1404). Hµ Néi.

6. Vò Ngäc Tr©n, Vâ C«ng NghiÖp, 2003. Sù cÇn thiÕt vµ kh¶ n¨ng ¸p dông ph­¬ng ph¸p bæ sung nh©n t¹o cho n­íc d­íi ®Êt ë vïng kh« h¹n B×nh ThuËn. Héi th¶o khoa häc "Bæ sung nh©n t¹o tr÷ l­îng n­íc d­íi ®Êt ë ViÖt Nam". Hµ Néi 11/7/2003.