PHAN TR¦êNG THÞ

Häc thuyÕt vÒ c¸c thµnh hÖ magma cña Yu. A. Kuznetsov (1964) ®· ®­îc ¸p dông trong ®o vÏ tê B¶n ®å ®Þa chÊt miÒn B¾c ViÖt Nam tû lÖ 1:500.000 (§ovjikov & nnk., 1965). Tõ ®ã ph­¬ng ph¸p luËn ®o vÏ c¸c khèi magma (x©m nhËp vµ phun trµo) theo sù ph©n lo¹i c¸c "phøc hÖ magma" ®­îc vËn dông réng r·i cho ®Õn nay trong c«ng t¸c ®o vÏ b¶n ®å ®Þa chÊt c¸c tû lÖ tõ nhá ®Õn lín trªn l·nh thæ ViÖt Nam. Nh÷ng nghiªn cøu sinh kho¸ng vµ kiÕn t¹o häc còng ®­îc ph¸t triÓn trªn c¬ së häc thuyÕt nµy. Trong nh÷ng thËp kû cuèi cña thÕ kû võa qua, mÆc dï häc thuyÕt hiÖn ®¹i vÒ c¸c m¶ng ®­îc ®­a vµo n­íc ta víi sù xuÊt hiÖn nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu míi vÒ sinh kho¸ng vµ kiÕn t¹o hiÖn ®¹i, nh­ng thùc chÊt vÉn dùa trªn sù ph©n chia c¸c phøc hÖ magma nh­ tr­íc ®©y. KÕt qu¶ lµ nh÷ng nghiªn cøu míi kh«ng mang l¹i hiÖu qu¶ thiÕt thùc vÒ dù b¸o kho¸ng s¶n, vÒ lËp l¹i lÞch sö ®Þa ®éng lùc cña vá Tr¸i ®Êt trªn l·nh thæ n­íc ta, t¹o ra nh÷ng kho¶ng c¸ch lín trong hoµ nhËp víi trµo l­u tiÕn bé cña ®Þa chÊt häc thÕ giíi.

§· ®Õn lóc ph¶i xem xÐt l¹i tËn gèc rÔ vÒ sù bÊt cËp cña häc thuyÕt thµnh hÖ magma cña Yu. A. Kuznetsov vµ nh÷ng häc trß cña «ng (E. P. Izokh vµ nnk.) so víi nh÷ng tiÕn bé vÒ khoa häc kü thuËt trong ®Þa chÊt häc trong nh÷ng thËp kû gÇn ®©y vµ ®Æc biÖt sù bÊt cËp cña häc thuyÕt ®ã so víi lý thuyÕt hiÖn ®¹i vÒ c¸c m¶ng cña Tr¸i ®Êt.

Tõ 1964 cho ®Õn nay võa trßn 40 n¨m ®· tr«i qua, h¬n n÷a, lóc ®ã c¸c nhµ ®Þa chÊt Liªn X« ®ang cßn chÞu ¶nh h­ëng nÆng nÒ cña häc thuyÕt ®Þa m¸ng. Tõ n¨m 1970 ë c¸c n­íc ¢u-Mü lý thuyÕt hiÖn ®¹i vÒ c¸c m¶ng ®· thay thÕ dÇn häc thuyÕt ®Þa m¸ng. Trªn l·nh thæ ViÖt Nam m·i ®Õn nh÷ng n¨m 80 cña thÕ kû tr­íc míi b¾t ®Çu du nhËp häc thuyÕt kiÕn t¹o hiÖn ®¹i. Còng v× lý do ®ã, cho ®Õn nay ch­a cã nh÷ng c«ng tr×nh nµo xem xÐt l¹i ph­¬ng ph¸p luËn ph©n chia c¸c phøc hÖ magma dùa trªn häc thuyÕt vÒ thµnh hÖ magma.

Nh÷ng bÊt cËp c¬ b¶n cña häc thuyÕt Kuznetsov bao gåm nh÷ng vÊn ®Ò sau ®©y:

§iÒu ®ã hoµn toµn ®óng ®¾n, nh­ng ®iÒu bÊt cËp ë chç lµ xem chóng nh­ lµ nh÷ng céng sinh xuÊt ph¸t tõ mét lß magma nhÊt ®Þnh trong vá Tr¸i ®Êt (VT§) råi lÇn l­ît t¸ch ra theo mét trËt tù nµo ®ã theo c¸c ph­¬ng thøc ph©n dÞ, dung ly hay hçn nhiÔm bªn trong lß magma. Theo quan ®iÓm nh­ vËy nh÷ng ®¸ cã thµnh phÇn siªu mafic hay mafic bao giê còng lµ nh÷ng "pha ®Çu tiªn" vµ kÕt thóc b»ng nh÷ng "pha cuèi" cã thµnh phÇn axit. TÊt c¶ c¸c pha ®ã ®Òu cïng mét nguån lß vµ do ®ã chóng cã mét tÝnh chuyªn ho¸ sinh kho¸ng ®Æc tr­ng. Quan ®iÓm lý luËn ®ã dÉn ®Õn ph­¬ng ph¸p luËn lµ trËt tù xuÊt hiÖn c¸c pha tõ sím ®Õn muén trë thµnh tiªu chÝ ph©n biÖt phøc hÖ magma nµy hay kh¸c.

Lý luËn ®ã cã nh÷ng sai lÇm c¬ b¶n sau ®©y:

1- Trong th¹ch luËn hiÖn ®¹i ng­êi ta ®· chøng minh lµ mét tæ hîp céng sinh cã quy luËt cña c¸c ®¸ magma trong VT§ kh«ng ph¶i chØ ®¬n thuÇn xuÊt ph¸t kÕt tinh tõ mét lß magma nhÊt ®Þnh. B»ng c¸c nghiªn cøu ®Þa ho¸ c¸c vi nguyªn tè vµ c¸c cÆp ®ång vÞ phãng x¹, tr­íc hÕt cã thÓ ph©n biÖt nh÷ng nguån lß magma rÊt kh¸c nhau xuÊt ph¸t tõ qu¸ tr×nh "nãng ch¶y tõng phÇn" (partial melting) ë nh÷ng ®é s©u kh¸c nhau cña manti. Sau n÷a, tõ nh÷ng thÓ láng ®ã di chuyÓn vµ khu tró trong VT§ cßn tr¶i qua nh÷ng qu¸ tr×nh phøc t¹p kh¸c mµ tr­íc hÕt lµ sù trén lÉn gi÷a c¸c lß magma cã thµnh phÇn kh¸c nhau. Tû lÖ trén lÉn gi÷a chóng quyÕt ®Þnh thµnh phÇn cña tõng lß magma kh¸c nhau. VËy th× mét chuçi lß kh¸c nhau ®ã lµm sao l¹i cã thÓ cho ta nh÷ng pha magma kh¸c nhau l¹i hoµn toµn gièng nhau ®Ó trë thµnh tiªu chÝ nhËn d¹ng mét "phøc hÖ magma"? Qu¸ tr×nh kÕt tinh ph©n dÞ chØ lµ qu¸ tr×nh cuèi cïng trong mét lß magma nhÊt ®Þnh, t­¬ng øng víi mét khèi magma nhÊt ®Þnh. Mét khèi magma n»m bªn c¹nh dï lµ hoµn c¶nh kiÕn t¹o nh­ nhau, dï cïng mét tuæi nh­ng kh«ng nhÊt thiÕt ph¶i cã nh÷ng "pha x©m nhËp" t­¬ng tù nh­ khèi bªn c¹nh. VËy th× viÖc ph©n chia c¸c pha vµ trËt tù xuÊt hiÖn cña chóng kh«ng trë thµnh tiªu chÝ nhËn d¹ng c¸c "phøc hÖ magma" cïng nguån, cïng hoµn c¶nh kiÕn t¹o.

Trong c¸c c¬ së ph©n lo¹i c¸c kiÓu phøc hÖ magma hay thµnh hÖ magma theo nh÷ng tiªu chÝ vÒ thµnh phÇn vËt chÊt nh­ ®· ph©n tÝch cã nhiÒu sai lÇm nãi trªn, cßn cã c¬ së lµ c¸c kiÓu chÕ ®é ®Þa ®éng lùc dùa trªn qu¸ tr×nh ph¸t triÓn c¸c ®Þa m¸ng. Tõ ®ã cã nh÷ng kiÓu "phøc hÖ magma ®Çu ®Þa m¸ng", "phøc hÖ magma gi÷a ®Þa m¸ng", "phøc hÖ magma t¹o nói" v.v.. Ngµy nay häc thuyÕt kiÕn t¹o hiÖn ®¹i vÒ chuyÓn ®éng cña c¸c m¶ng vá Tr¸i ®Êt gióp ta ph©n lo¹i vµ nhËn d¹ng nh÷ng kiÓu chÕ ®é ®Þa ®éng lùc v« cïng phong phó. Nh÷ng nhµ c¶i c¸ch cña häc thuyÕt ®Þa m¸ng ngµy nay ®· cè g¾ng chuyÓn ®æi c¸ch ph©n lo¹i vµ danh ph¸p c¸c kiÓu chÕ ®é ®Þa ®éng lùc, kÌm theo viÖc më réng thang ph©n lo¹i c¸c phøc hÖ vµ thµnh hÖ magma. VÝ dô sù ph©n lo¹i theo chu kú Wilson còng thÓ hiÖn sù chuyÓn ®æi nµy.

Tuy nhiªn, häc thuyÕt hiÖn ®¹i vÒ chuyÓn ®éng cña c¸c m¶ng vá Tr¸i ®Êt cã nh÷ng xuÊt ph¸t ®iÓm hoµn toµn kh¸c häc thuyÕt ®Þa m¸ng, ®ßi hái kh«ng ph¶i sù c¶i c¸ch trong häc thuyÕt vÒ thµnh hÖ magma mµ ®ßi hái mét hÖ thèng ph©n lo¹i kh¸c dùa trªn nh÷ng t­ duy míi vÒ b¶n chÊt cña c¸c tæ hîp céng sinh tù nhiªn c¸c ®¸ magma trong VT§. HÖ thèng ph©n lo¹i cña Kuznetsov dï ®­îc c¶i c¸ch d­íi nh÷ng danh ph¸p míi nh­ "chu kú Wilson" hay "tæ hîp th¹ch kiÕn t¹o" hoµn toµn kh«ng phï hîp víi t­ duy cña häc thuyÕt kiÕn t¹o hiÖn ®¹i. Ngµy nay ®· h×nh thµnh nh÷ng ph©n lo¹i míi (M. Wilson, 1989) nh­ng ch­a hoµn chØnh, ®ßi hái nh÷ng bæ sung míi. Tuy vËy, còng cã thÓ nhËn thøc ®­îc nh÷ng ®iÓm c¬ b¶n kh¸c biÖt víi ph©n lo¹i cña Kuznetsov.

1. ViÖc ph©n chia c¸c "phøc hÖ magma" víi danh s¸ch cè ®Þnh c¸c "pha x©m nhËp" vµ dïng tªn ®Þa ph­¬ng g¾n vµo kiÓu phøc hÖ nh­ phøc hÖ §iÖn Biªn, phøc hÖ BÕn Gi»ng - QuÕ S¬n, phøc hÖ H¶i V©n v.v.. mang nÆng tÝnh chÊt nh©n t¹o, g¸n ghÐp theo mét hÖ thèng ph©n lo¹i cøng nh¾c trªn l·nh thæ ViÖt Nam. H¬n n÷a, nh÷ng phøc hÖ ®ã ®­îc g¾n thªm "tÝnh chuyªn ho¸ sinh kho¸ng" mµ cho ®Õn nay hÇu nh­ ch­a ®­îc chøng minh nh­ nh÷ng tiÒn ®Ò t×m kiÕm kho¸ng s¶n.
2. Trong nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu gÇn ®©y nhÊt, nh÷ng phøc hÖ magma nãi trªn cßn ®­îc g¾n thªm danh ph¸p "tæ hîp th¹ch kiÕn t¹o" víi nh÷ng ®Þnh ng÷ "kiÓu rift", "kiÓu cung ®¶o", "kiÓu sèng nói ®¹i d­¬ng", "kiÓu rift lôc ®Þa" v.v.. Trªn cïng mét b¶n ®å kiÕn t¹o, do ph©n lo¹i nh­ vËy nªn cã thÓ thÊy sù céng sinh cña nh÷ng phøc hÖ magma r×a lôc ®Þa tÝch cùc vµ r×a lôc ®Þa thô ®éng v.v..
3. Mét "phøc hÖ magma" ®­îc g¾n mét kho¶ng tuæi thµnh t¹o hÑp nh­ Jura muén, Creta sím v.v.., trong khi ®ã tuæi tuyÖt ®èi khi th× 200 triÖu n¨m , khi th× 80 triÖu n¨m (vÝ dô phøc hÖ Bµ Nµ). Dùa theo c¸c ®Æc tÝnh ®Þa ho¸, mét phøc hÖ magma theo t¸c gi¶ nµy lµ S-granit, t¸c gi¶ kia lµ I-granit, t¸c gi¶ nä lµ A-granit. Thùc ra, trong mét tæ hîp céng sinh c¸c ®¸ magma, nh÷ng ®¸ cã thµnh phÇn mafic vµ cã thÓ lµ trung tÝnh phÇn lín ®Òu xuÊt ph¸t tõ manti (cã nghÜa th«ng dông lµ I-granit), cßn c¸c granitoid thuéc c¸c batholit cã thÓ I-granit hay S-granit, chóng cã thÓ dÔ dµng nhËn d¹ng dùa theo c¸c thÓ tï bªn trong c¸c khèi granitoid. Thùc ra mét tæ hîp tù nhiªn c¸c ®¸ magma cã thÓ ®­îc h×nh thµnh trong mét kho¶ng thêi gian kh¸ dµi, vÝ dô trong suèt mét qu¸ tr×nh hót ch×m, vÝ dô qu¸ tr×nh hót ch×m cña cÊu tróc Andes kÐo dµi tõ cuèi kû Carbon cho ®Õn ngµy nay. CÊu tróc sèng nói ®¹i d­¬ng hiÖn nay xuÊt ph¸t tõ Mesozoi vµ cho ®Õn ngµy nay vÉn ®ang ho¹t ®éng víi sù cung cÊp nh÷ng ®¸ magma kh¸ ®ång nhÊt. Trong suèt mét chÆng ®­êng dµi nh­ vËy xuÊt hiÖn nhiÒu diÔn biÕn phøc t¹p. ViÖc t×m kiÕm mét kiÓu magma I, S hay A lµ hoµn toµn v« nghÜa vµ qu¸ ®¬n gi¶n ho¸ nh÷ng tiÕn tr×nh tiÕn ho¸ phøc t¹p cña nh÷ng tæ hîp céng sinh tù nhiªn cña c¸c ®¸ magma.
4. ViÖc më réng hay c¶i c¸ch trong danh ph¸p c¸c phøc hÖ magma dùa vµo nh÷ng biÓu ®å ®Þa ho¸ hay th¹ch ho¸ ®Ó råi g¾n c¸c ®Þnh ng÷ theo c¸c kiÓu chÕ ®é ®Þa ®éng lùc mµ vÉn gi÷ c¸c tiªu chÝ ph©n lo¹i ®· kh«ng cßn thÝch hîp cña c¸c phøc hÖ magma ®· t¹o nªn sù khËp khiÔng khã chÊp nhËn. VÝ dô dùa theo thµnh phÇn vËt chÊt xÕp c¸c khèi magma thµnh phÇn siªu mafic - mafic kiÓu Phó Léc, Phï Mü lµ nh÷ng thµnh t¹o "kiÓu rift", trong khi ®ã ®Ó nhËn d¹ng mét rift néi lôc ph¶i dùa vµo mét chuçi nhiÒu sù kiÖn víi chuçi xuÊt hiÖn c¸c ®¸ magma kh¸ phøc t¹p. T­¬ng tù, dùa vµo nh÷ng chØ tiªu ®Þa ho¸, th¹ch ho¸ rÊt tèn tiÒn ph©n tÝch vµ rÊt chi ly ®Ó råi chÊm ®iÓm vµo c¸c tam gi¸c ph©n lo¹i theo t¸c gi¶ nµy hay t¸c gi¶ kh¸c ®Ó t×m kiÕm nh÷ng ®Þnh ng÷ ®Þa ®éng lùc nghe rÊt Ên t­îng nh­ "t¹o nói", "hót ch×m", "rift néi lôc" v.v.. Nh÷ng ®Þnh ng÷ ®ã mang tÝnh chÊt phï phiÕm vµ s¸o rçng vÒ néi dung, kh«ng bæ Ých dï lµ mét chót xÝu trong sinh kho¸ng häc hay ngay c¶ trong kiÕn t¹o häc.
5. Qu¸ tr×nh tiÕn ho¸ cña mét chuçi sù kiÖn, vÝ dô mét ®íi hót ch×m, mét rift néi lôc, mét d·y nói (®íi t¹o nói) v.v.. lµ v« cïng phøc t¹p vµ phong phó. Mét chuçi sù kiÖn cã thÓ cïng kiÓu nh­ng ph¸t sinh trong nhiÒu hoµn c¶nh rÊt kh¸c nhau trong lÞch sö ph¸t triÓn VT§ cña tõng khu vùc rÊt kh¸c nhau th× chøa ®ùng nh÷ng nÐt ®Æc thï mµ chØ chuçi sù kiÖn ®ã cã mµ th«i. VÝ dô còng lµ hót ch×m, nh­ng n¬i nµy n¬i kh¸c cã nh÷ng tèc ®é rÊt kh¸c nhau, gãc ch×m còng rÊt kh¸c nhau. Nh÷ng sù kh¸c nhau ®ã ph¶n ¶nh vµo quy luËt ph©n bè c¸c khèi ®¸ magma, nh­ng kh«ng ®¬n ®iÖu nh­ trong hÖ thèng ph©n lo¹i c¸c phøc hÖ magma mµ ta hiÖn ®ang dïng.

Cã lÏ hiÖn nay kh«ng cã n­íc nµo l¹i cã mét hÖ thèng ph©n lo¹i c¸c phøc hÖ magma kh¸ cô thÓ vµ chÆt chÏ nh­ ë n­íc ta. LiÖu ®iÒu ®ã cã ph¶i lµ ­u viÖt vµ thµnh qu¶ cña ®Þa chÊt häc ViÖt Nam hay kh«ng? C©u tr¶ lêi h·y t×m trong hiÖu qu¶ cña viÖc chÈn ®o¸n quy luËt ph©n bè kho¸ng s¶n dùa theo ph©n lo¹i ®ã vµ h·y t×m trong viÖc vËn dông chóng trong nghiªn cøu lµm s¸ng tá c¸c chÕ ®é ®Þa ®éng lùc trong nghiªn cøu lÞch sö ph¸t triÓn VT§ cña l·nh thæ ViÖt Nam trong nhiÒu n¨m qua.

C©u tr¶ lêi ®Çu tiªn lµ viÖc ph©n lo¹i c¸c phøc hÖ magma trªn l·nh thæ ViÖt Nam kh«ng bæ Ých cho viÖc x¸c lËp nh÷ng tiÒn ®Ò ®Þa chÊt trong t×m kiÕm c¸c kho¸ng s¶n.

C©u tr¶ lêi thø hai, dùa vµo ph©n lo¹i c¸c phøc hÖ magma chØ dÉn ®Õn nh÷ng suy luËn hêi hît, chung chung vÒ c¸c chÕ ®é ®Þa ®éng lùc, thËm chÝ kh«ng thÓ dïng trong c«ng t¸c ph©n vïng kiÕn t¹o häc. Trong c«ng t¸c ®o vÏ b¶n ®å ®Þa chÊt miÒn B¾c ViÖt Nam tû lÖ 1:500.000 c¸c phøc hÖ magma ph©n chia (E. P. Izokh) Ýt cã ý nghÜa trong ph©n chia c¸c ®íi t­íng cÊu tróc (E. A. §ovjikov). Suèt trªn 10 n¨m nh÷ng ph©n lo¹i chi tiÕt thµnh nhiÒu phøc hÖ magma miÒn Nam ViÖt Nam tuæi Jura-Creta kh«ng lµm s¸ng tá h¬n vÒ "kiÓu Andes" mµ NguyÔn T­êng Tri ®· tõng ®Ò xuÊt.

Nh­ vËy hoµn toµn cã thÓ tr¶ lêi cho c©u hái ®· ®Æt ra ë trªn lµ cã thÓ kh«ng sö dông c¸c "phøc hÖ magma" trong ph©n lo¹i ®¸ magma phôc vô ®o vÏ ®Þa chÊt.

Nh÷ng tæ hîp céng sinh tù nhiªn c¸c ®¸ magma lµ thùc tÕ kh¸ch quan vµ lµ s¶n phÈm cña nh÷ng chÕ ®é ®Þa ®éng lùc kh«ng ph¶i chØ cña VT§ mµ cña c¶ th¹ch quyÓn cña Tr¸i ®Êt trong qu¸ tr×nh phøc t¹p cña lÞch sö ph¸t triÓn chung cña Tr¸i ®Êt, tuy cã tÝnh chu kú nh­ng theo mét chiÒu tiÕn ho¸ cã tÝnh mét chiÒu, t­¬ng tù nh­ mét vßng xo¾n èc theo tõng tÇng tõ thÊp ®Õn cao.

1. Nh÷ng khèi magma cô thÓ nh­ mét gia ®×nh cã nhiÒu thÕ hÖ cïng chung sèng, tuy cã nh÷ng nÐt tiªu biÓu nµo ®ã cña mét x· héi, nh­ng gia ®×nh nµy rÊt kh¸c so víi gia ®×nh kh¸c, mÆc dï nh÷ng gia ®×nh ®ã cã thÓ lµ hä hµng ruét thÞt cña nhau. Trong ph­¬ng ph¸p ph©n tÝch thµnh hÖ cña Kuznetsov ng­êi ta cè t×m nh÷ng nÐt tiªu biÓu chung cña nh÷ng gia ®×nh hä hµng ruét thÞt, råi ®iÓn h×nh ho¸ nh÷ng nÐt chung ®ã cho c¶ mét céng ®ång d©n c­. RÊt tiÕc lµ nh÷ng nÐt tiªu biÓu ®ã ®¸ng lÏ ph¶i chung chung nhÊt, nh­ng ph­¬ng ph¸p c«ng t¸c l¹i qu¸ cô thÓ, vÝ dô danh s¸ch c¸c thÕ hÖ (vÝ dô danh s¸ch c¸c pha x©m nhËp), ®é dµi cña lÞch sö mét gia ®×nh (tuæi tuyÖt ®èi ph¶i gÇn gòi nhau), mèi quan hÖ huyÕt thèng gi÷a c¸c thÕ hÖ (vÝ dô cïng do mét qu¸ tr×nh ph©n dÞ tõ mét lß magma) v.v.. Sai lÇm cña ph­¬ng ph¸p ph©n tÝch thµnh hÖ b¾t ®Çu tõ ®ã.

2. Trong mçi mét khèi ®¸ x©m nhËp cÇn t×m ®­îc céi nguån cña nh÷ng thÕ hÖ ®Çu tiªn vµ ph©n tÝch ®é s©u xuÊt ph¸t cña chóng, qua ®ã cã thÓ nhËn râ chóng xuÊt ph¸t tõ manti kiÓu nµo, hay chØ lµ s¶n phÈm cña VT§. Nh÷ng nghiªn cøu ®ång vÞ Rb/Sr, Nd/Sm, U/Th, ®ång vÞ O v.v.. sÏ gióp Ých cho môc ®Ých nµy.

3. Nghiªn cøu mèi quan hÖ gi÷a c¸c thÕ hÖ tõ thÕ hÖ ®Çu tiªn ®Õn cuèi, nh÷ng mèi quan hÖ ®ã theo kiÓu nµo. §ã lµ kiÓu nãng ch¶y tõng phÇn víi nh÷ng tû lÖ nãng ch¶y x¸c ®Þnh; lµ kiÓu trén lÉn gi÷a nh÷ng magma nµo vµ tû lÖ trén lÉn bao nhiªu; lµ kiÓu kÕt tinh ph©n dÞ theo ph­¬ng thøc nµo v.v.. Nh÷ng nghiªn cøu ®Þa ho¸ c¸c nguyªn tè vÕt vµ c¸c phÇn mÒm vi tÝnh (vÝ dô c¸c phÇn mÒm Igpet, Igpetwin v.v..) sÏ gióp xö lý c¸c sè liÖu ®ã.

4. Ph©n tÝch tuæi tuyÖt ®èi theo tõng thÕ hÖ hay xö lý thèng kª khèi l­îng lín c¸c ph©n tÝch tuæi tuyÖt ®èi, t×m mét kho¶ng tuæi kh«ng hÑp vµ cã thÓ dao ®éng trong kho¶ng 100-150 triÖu n¨m.

5. Ph©n tÝch th¹ch häc vµ th¹ch ho¸ häc nh»m ph©n lo¹i tæng quan c¶ mét chuçi c¸c khèi cã cïng tuæi gÇn gòi nhau theo mét b¶ng ph©n lo¹i kh«ng cÇn chi tiÕt, vÝ dô cã thÓ vµ chØ cÇn ph©n chia theo c¸c lo¹t magma sau ®©y theo chØ tiªu ®Þa ho¸: lo¹t b×nh th­êng, lo¹t kiÒm v«i, lo¹t kiÒm, lo¹t kiÒm cao Na, lo¹t kiÒm cao K, lo¹t batholit kiÒm v«i, lo¹t batholit cao nh«m.

6. Tæng hîp nh÷ng chØ tiªu ®Þa chÊt cÊu tróc, th¹ch ho¸, ®Þa ho¸ xÕp nh÷ng lo¹t ®ã vµo c¸c nhãm chÕ ®é ®Þa ®éng lùc:

1) C¸c lo¹t magma sèng nói ®¹i d­¬ng

2) Lo¹t magma ®¶o ®¹i d­¬ng vµ ®iÓm nãng

3) C¸c lo¹t magma cung ®¶o, biÓn r×a vµ biÓn sau cung

4) C¸c lo¹t magma r×a lôc ®Þa tÝch cùc

5) C¸c lo¹t magma rift néi lôc

6) C¸c lo¹t magma ®iÓm nãng hay chïm manti trong c¸c miÒn lôc ®Þa.

7) Lo¹t c¸c batholit granitoid cña c¸c d·y nói, v.v.. (xem phô lôc kÌm theo)

7- LuËn gi¶i chi tiÕt vÒ kiÓu chÕ ®é ®Þa ®éng lùc bªn trong c¸c nhãm chÕ ®é ®Þa ®éng lùc nãi trªn.

Nh÷ng ®iÒu tr×nh bµy ë trªn hoµn toµn kh«ng cã g× míi mÎ, nhÊt lµ so víi nh÷ng g× ë mét sè n­íc ®· vµ ®ang lµm. Tuy vËy, do hoµn c¶nh lÞch sö nghiªn cøu ®Þa chÊt ë n­íc ta ®· tr¶i qua nhiÒu n¨m d­íi ¶nh h­ëng cña häc thuyÕt ®Þa m¸ng nhiÒu kh¸i niÖm vµ ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu ch­a ®­îc ®æi míi kÞp thêi. Do vËy, ta ph¶i xem xÐt l¹i nh÷ng vÊn ®Ò nªu trªn nh»m cËp nhËt nh÷ng ph­¬ng ph¸p míi, ®­a c¸c thùc hµnh ®Þa chÊt theo kÞp sù ph¸t triÓn cña häc thuyÕt ®Þa chÊt hiÖn ®¹i nh»m ngµy mét n©ng cao nÒn khoa häc ®Þa chÊt ViÖt Nam.

A-2. Bazan tholeit vµ bazan kiÒm c¸c ®¶o ®¹i d­¬ng (®iÓm nãng)

B-1. Lo¹t tholeit (b×nh th­êng)

B-2. Lo¹t phun trµo kiÒm-v«i

B-3. Lo¹t shoshonit (cao K).

B-4. Lo¹t bazan-boninit (biÓn r×a vµ sau cung)

C-1. Lo¹t phun trµo tholeit (b×nh th­êng)

C-2. Lo¹t phun trµo kiÒm-v«i.

C-3. Lo¹t phun trµo shoshonit.

C-4. Batholit kiÒm v«i.

C-5. Batholit kiÒm.

C-6. Batholit cao nh«m (S-granit).

D-1. Lo¹t phun trµo bazanit-phonolit

D-2. Lo¹t phun trµo bazan kiÒm-trachyt.

D-3. Lo¹t phun trµo bazan-rhyolit.

D-4. Lo¹t x©m nhËp siªu kiÒm K (kimberlit)

D-5. Lo¹t x©m nhËp siªu kiÒm K (lamproit)

D-6. Lo¹t x©m nhËp siªu kiÒm K-carbonatit.

E-1. Lo¹t x©m nhËp kiÒm Na h×nh vßng.

E-2. Lo¹t chuçi x©m nhËp kiÒm Na.

E-3. Lo¹t trapp (bazan tholeit).

E-4. Lo¹t ignimbrit-rhyolit.

F-1. Lo¹t charnockit-enderbit

F-2. Lo¹t bazan lôc ho¸.

F-3. Lo¹t migmatit vµ granito-gneis

F-4. Batholit cao nh«m.

F-5. Batholit anorthosit.

1- Trong mçi mét lo¹t cã nhiÒu khèi magma kh¸c nhau vÒ thµnh phÇn th¹ch häc, nh­ng cã nh÷ng ®Æc ®iÓm ®Þa ho¸ gÇn gòi víi c¸c khèi kh¸c n»m trong cïng mét lo¹t.

2- Nh÷ng khèi trong mét lo¹t cã cïng mét kho¶ng tuæi ®ång vÞ t­¬ng ®èi réng, nh­ng n»m bªn trong mét kho¶ng t­¬ng øng víi c¶ mét qu¸ tr×nh ®Þa chÊt g¾n bã víi sù thµnh t¹o lo¹t magma. VÝ dô lo¹t x©m nhËp phun trµo magma tõ Carbon muén ®Õn Trias gi÷a (tõ 300 ®Õn 200 Tr.n.) bao gåm tÊt c¶ nh÷ng khèi magma thuéc c¸c phøc hÖ tõ §iÖn Biªn, BÕn Gi»ng - QuÕ S¬n ®Õn H¶i V©n vµ V©n Canh. §­¬ng nhiªn trong lo¹t ®ã cã thÓ ph©n chi tiÕt thªm chót Ýt: vÝ dô phô lo¹t sím cña qu¸ tr×nh b¾t ®Çu hót ch×m (opholit), phô lo¹t gi÷a t­¬ng øng víi thêi kú hót ch×m m¹nh mÏ (c¸c granitoid kiÒm v«i), phô lo¹t cuèi (va ch¹m, chêm nghÞch, t¹o nói t­¬ng øng víi sù thµnh t¹o c¸c batholit granitoid cao nh«m, c¸c ®¸ gabro xuyªn muén).

3- Mét khèi magma cã thÓ bao gåm nhiÒu lo¹i ®¸ cã nhiÒu nguån hoÆc mét nguån. VÝ dô cã nh÷ng thÓ tï xuÊt ph¸t tõ manti, cã nh÷ng thÓ ®¸ nguån nãng ch¶y tõng phÇn víi sè phÇn tr¨m nãng ch¶y nµo ®ã cã thÓ x¸c ®Þnh ®­îc tõ manti hoÆc tõ vá, cã nh÷ng thÓ do qu¸ tr×nh kÕt tinh ph©n dÞ hay dung li tõ mét khèi láng magma v.v. Khèi nµy vµ khèi kh¸c bªn trong mét lo¹t ®«i khi chØ kh¸c nhau vÒ ®é nãng ch¶y víi nh÷ng tØ lÖ kh¸c nhau, do sù trén lÉn gi÷a magma nµy hay kh¸c víi nh÷ng tØ lÖ trén lÉn kh¸c nhau.