Vò NH¦ HïNG, NGUYÔN QUANG LéC, NGUYÔN KIM HOµNG,
NGUYÔN L¦¥NG THIÖN, §ç V¡N LÜNH, NGUYÔN KIM TRäNG,
NGUYÔN TRUNG S¥N, NGUYÔN TIÕN DòNG.

§Þa chÊt khu vùc vïng §«ng Nói Kh«n - Cap Hirt (B¾c §µ L¹t) ®· ®­îc nghiªn cøu qua c«ng t¸c ®o vÏ b¶n ®å ®Þa chÊt vµ ®iÒu tra kho¸ng s¶n ë c¸c tû lÖ 1 : 200.000 nhãm tê BÕn KhÕ - §ång Nai [3], t×m kiÕm quÆng thiÕc vïng §a Chay (1995), lËp b¶n ®å ®Þa chÊt, kho¸ng s¶n tû lÖ 1 : 50.000 nhãm tê B¾c §µ L¹t (tõ n¨m 2000 ®Õn nay)… C¸c kÕt qu¶ ®iÒu tra gÇn ®©y nhÊt cho thÊy, trong ph¹m vi vïng nghiªn cøu ®· ph¸t hiÖn ®­îc nh÷ng biÓu hiÖn kho¸ng s¶n phong phó (Sn, As, Bi), trong ®ã triÓn väng nhÊt lµ c¸c biÓu hiÖn quÆng ho¸ thiÕc (ë ®«ng Nói Kh«n vµ t©y b¾c Cap Hirt). Tuy nhiªn, tr­íc ®©y viÖc nghiªn cøu ®Þa chÊt (magma, biÕn ®æi nhiÖt dÞch, khe nøt - ®øt g·y vµ c¸c biÓu hiÖn quÆng ho¸ thiÕc liªn quan) vïng nµy ch­a ®­îc tiÕn hµnh mét c¸ch cã hÖ thèng vµ toµn diÖn.

KÕt qu¶ kh¶o s¸t thùc ®Þa ®Çu n¨m 2002 võa qua cña chóng t«i b­íc ®Çu ®· x©y dùng ®­îc mét bøc tranh kh¸ râ nÐt vÒ cÊu tróc ®Þa chÊt cña vïng nghiªn cøu.

C¸c thµnh t¹o ®Þa chÊt cã mÆt trong khu vùc bao gåm c¸c trÇm tÝch lôc nguyªn hÖ tÇng La Ngµ, c¸c thµnh t¹o x©m nhËp diorit-granodiorit phøc hÖ §Þnh Qu¸n, c¸c thµnh t¹o nói löa thµnh phÇn chñ yÕu felsic hÖ tÇng §¬n D­¬ng, c¸c thµnh t¹o x©m nhËp n«ng granit biotit h¹t nhá võa d¹ng porphyr tuæi gi¶ ®Þnh Creta muén vµ c¸c trÇm tÝch bë rêi aluvi - deluvi §Ö tø.

C¸c trÇm tÝch lôc nguyªn Jura trung ®­îc xÕp vµo hÖ tÇng La Ngµ bao gåm c¸c ®¸ thuéc tËp 2 ph©n bè chñ yÕu ë c¸c ®Þa h×nh thÊp - phÇn phÝa nam cña diÖn tÝch nghiªn cøu, t¹i c¸c khu vùc quanh hai bªn bê s«ng §a Nhim thuéc phÇn phÝa t©y nói Cap Hirt vµ däc theo thung lòng suèi Da Ka Ban (b¾c Cap Hirt). Chóng bao gåm c¸t kÕt h¹t nhá, c¸t bét kÕt mµu x¸m xen kÏ kh«ng ®Òu víi bét kÕt vµ sÐt bét kÕt, ph©n líp tõ trung b×nh ®Õn th« víi gãc c¾m kh¸ dèc (50 - 75^o). §­êng ph­¬ng cÊu tróc chñ yÕu theo h­íng ®«ng b¾c - t©y nam. GÇn c¸c hÖ thèng ®øt g·y däc theo s«ng §a Nhim, c¸c ®¸ bÞ cµ n¸t, dËp vì kh¸ m¹nh vµ bÞ nhiÒu c¸c m¹ch nhá, vi m¹ch th¹ch anh xuyªn c¾t ch»ng chÞt. Chóng Ýt nhiÒu ®Òu bÞ biÕn chÊt nhiÖt tõ yÕu ®Õn rÊt m¹nh, t¹o c¸c ®¸ sõng th¹ch anh biotit, c¸t bét kÕt ®èm sÇn, ®¸ phiÕn ®èm vÕt.

HiÖn t­îng biÕn chÊt nhiÖt tiÕp xóc rÊt phæ biÕn trong c¸c ®¸ kÓ trªn chøng tá chóng bÞ biÕn chÊt do c¸c x©m nhËp cã tuæi trÎ h¬n Jura gi÷a ph©n bè ë d­íi s©u, hoÆc ®· lé ra ë phÝa b¾c diÖn tÝch nghiªn cøu.

C¸c thµnh t¹o x©m nhËp ®­îc xÕp vµo phøc hÖ §Þnh Qu¸n tuæi Creta sím trong vïng nghiªn cøu ph©n bè ë ®«ng b¾c Kill Plagnol h¹ vµ ph¸t triÓn réng r·i vÒ h­íng §a Chay. C¸c ®¸ nµy bao gåm diorit biotit-horblend h¹t lín, diorit h¹t võa d¹ng porphyr, granodiorit biotit-horblend h¹t võa. C¸c ®¸ Ýt nhiÒu bÞ felspat ho¸, lôc ho¸ kh¸ m¹nh. Cã nhiÒu kh¶ n¨ng chóng bÞ c¸c thµnh t¹o nói löa cña hÖ tÇng §¬n D­¬ng phñ trùc tiÕp lªn trªn.

Trong ph¹m vi ®iÓm quÆng thiÕc §«ng Nói Kh«n - Cap Hirt ph¸t triÓn réng r·i c¸c thµnh t¹o nói löa thµnh phÇn chñ yÕu felsic cña hÖ tÇng §¬n D­¬ng kh«ng ph©n tÇng. Thµnh phÇn th¹ch häc c¸c ®¸ bao gåm dacit, ryodacit, ryolit, tuf cña chóng vµ c¸c ®¸ d¨m vôn kÕt nói löa thµnh phÇn felsic. Andesit, andesitodacit víi khèi l­îng nhá th­êng ph©n bè ë phÇn thÊp cña mÆt c¾t. Ngoµi ra ®«i chç ë phÇn thÊp nhÊt cña mÆt c¾t cßn cã cuéi d¨m kÕt phun trµo víi c¸c hßn cuéi, m¶nh d¨m lµ c¸c trÇm tÝch lôc nguyªn cña hÖ tÇng La Ngµ n»m d­íi. C¸c ®¸ cña hÖ tÇng trong vïng nghiªn cøu ®­îc chia ra c¸c t­íng nói löa sau ®©y:

1. C¸c thµnh t¹o thuéc t­íng phun trµo thùc thô chñ yÕu lµ dacit, felsit, ryodacit vµ tuf vôn nói löa thµnh phÇn t­¬ng øng. Chóng ph©n bè kh¸ réng r·i trong vïng nghiªn cøu. §«i n¬i (l­u vùc suèi Da Ka Ban) gÆp Ýt andesit vµ andesitodacit.

2. C¸c thµnh t¹o thuéc t­íng häng nói löa. Gåm 2 phô t­íng:

- Phô t­íng gÇn häng nói löa bao gåm d¨m kÕt tuf thµnh phÇn dacit, ryodacit, ryolit. Chóng th­êng n»m ë c¸c vÞ trÝ cao cña ®Þa h×nh nh­ ë phÇn ®Ønh phÝa nam nói Kh«n (1736), ë ®Ønh 1474 (th­îng nguån suèi Da Ka Ban) vµ ë vïng ®Ønh cao 1468 (gÇn ng· ba s«ng §a Nhim - suèi Da Ka Ban). §Þa h×nh c¸c nói ®Òu cã d¹ng phÔu nói löa cæ kh«ng hoµn chØnh, Ýt nhiÒu ®· bÞ x©m thùc vµ bãc mßn víi diÖn lé mçi khèi tõ 0,2 km² ®Õn 0,7 km².

- Phô t­íng häng nói löa cã thµnh phÇn lµ granodiorit porphyr (phÇn ®Ønh phÝa b¾c nói Kh«n), dacit porphyr giµu ban tinh ®Ønh vµ ®«ng nam nói Cap Hirt, nam ®«ng nam nói Kh«n, nam Kill Plagnol h¹). §a sè c¸c thÓ nµy cã h×nh bÇu dôc t­¬ng ®èi ®¼ng th­íc (0,1 - 0,2 km²), n»m v©y quanh ®¸ vôn kÕt nói löa (tuf) thµnh phÇn felsic.

3. C¸c thµnh t¹o thuéc t­íng ¸ nói löa: kh¸ phæ biÕn trong vïng ®iÓm quÆng thiÕc §«ng Nói Kh«n - Cap Hirt. Chóng bao gåm ryolit porphyr, ryodacit porphyr, dacit porphyr kh¸ giµu c¸c ban tinh trong thµnh phÇn kho¸ng vËt. Chóng t¹o nªn c¸c thÓ m¹ch tõ nhá ®Õn lín, réng tõ mét vµi chôc mÐt tíi mét vµi tr¨m mÐt, dµi tõ mét vµi tr¨m mÐt tíi trªn 1 km, t¹o nªn c¸c ®­êng chia n­íc kÐo dµi chñ yÕu theo ph­¬ng ®«ng b¾c - t©y nam; Ýt h¬n theo ph­¬ng t©y b¾c - ®«ng nam vµ ¸ vÜ tuyÕn, phæ biÕn ë ®«ng, ®«ng nam nói Kh«n vµ t©y b¾c Cap Hirt.

VÒ c¸c quan hÖ ®Þa chÊt. Trong vïng ®«ng nói Kh«n ®· x¸c ®Þnh ®­îc trùc tiÕp c¸c ranh giíi tiÕp xóc sau ®©y:

- C¸c ®¸ nói löa dacit, felsit thuéc phÇn thÊp cña hÖ tÇng §¬n D­¬ng cã thÕ n»m rÊt tho¶i phñ trùc tiÕp lªn c¸c líp c¸t kÕt h¹t nhá bÞ biÕn chÊt sõng hãa rÊt m¹nh cã cÊu t¹o ph©n d¶i, n»m gÇn nh­ dèc ®øng (®­îc xÕp vµo hÖ tÇng La Ngµ). Ranh giíi bÊt chØnh hîp gãc râ rÖt quan s¸t ®­îc t¹i bê v¸ch suèi nh¸nh ph¶i, gÇn ng· ba víi s«ng §a Nhim.

- C¸c thµnh t¹o ¸ nói löa (ryodacit porphyr) xuyªn c¾t râ rÖt c¸c ®¸ t­íng phun trµo thùc thô (tuf dacit) quan s¸t râ ë nam Kill Plagnol h¹.

- Granit biotit h¹t nhá ®Õn võa d¹ng porphyr (phøc hÖ x©m nhËp n«ng tuæi gi¶ ®Þnh Creta muén) xuyªn qua dacit, gi÷ thÓ tï vµ g©y biÕn chÊt tiÕp xóc m¹nh mÏ, quan s¸t râ däc lßng suèi nhá ë b¾c ®Ønh cao 1517 (b¾c - ®«ng b¾c nói Kh«n).

C¸c ®¸ nói löa dacit, tuf dacit ë ®«ng nói Kh«n th­êng bÞ th¹ch anh hãa, silic hãa, felspat hãa, turmalin hãa kh¸ m¹nh mÏ. Mét sè mÉu ë d­íi ®¸y c¸c hµo - n¬i cã dÞ th­êng ®Þa vËt lý ®Òu Ýt nhiÒu bÞ greisen hãa víi c¸c møc ®é kh¸c nhau. Nh­ vËy, d­íi s©u kho¶ng 100-200 m, n»m d­íi c¸c thµnh t¹o nói löa dacit, tuf dacit cã kh¶ n¨ng hiÖn diÖn phÇn vßm cña mét thÓ x©m nhËp (granit biotit) trÎ h¬n vµ lµ nguån sinh ra quÆng hãa thiÕc. Däc theo c¸c thÓ ¸ nói löa, c¸c ®¸ bÞ cµ n¸t rÊt m¹nh mÏ, ph¸t triÓn c¸c khe nøt kiÕn t¹o, h×nh thµnh c¸c ®íi m¹ch th¹ch anh - turmalin (cã chøa sulfur vµ casiterit) kÐo dµi theo ph­¬ng 310-320^o víi thÕ n»m tõ 20-30^o ®Õn 70-80^o c¾m vÒ t©y nam vµ ®«ng b¾c.

Trong vïng nói Cap Hirt, mÆt c¾t c¸c thµnh t¹o nói löa tõ d­íi lªn bao gåm :

+ PhÇn d­íi gåm cuéi d¨m kÕt phun trµo víi c¸c hßn cuéi trßn c¹nh vµ c¸c m¶nh ®¸ s¾c c¹nh, kÝch th­íc tõ mét vµi cm ®Õn mét vµi dm. Thµnh phÇn cuéi d¨m lµ c¸t kÕt h¹t nhá bÞ sõng hãa rÊt m¹nh, bét kÕt cÊu t¹o sÇn ®èm, säc d¶i. Xi m¨ng g¾n kÕt lµ felsit (dung nham axit). BÒ dµy dao ®éng trong kho¶ng 50-100 m. Phñ trùc tiÕp lªn c¸t kÕt, bét kÕt bÞ sõng hãa cña hÖ tÇng La Ngµ.

+ PhÇn gi÷a lµ felsit-dacit, dacit, tuf dacit, tuf ryodacit. ë d­íi cã Ýt andesit, andesitodacit. Dµy 450-500 m.

+ PhÇn trªn gåm c¸c ®¸ d¨m kÕt tuf thµnh phÇn ryodacit ryolit. Dµy kho¶ng 100 m.

Xung quanh thÓ häng nói löa ë vïng ®Ønh nói Cap Hirt c¸c ®¸ thuéc t­íng phun trµo thùc thô ®Òu Ýt nhiÒu bÞ silic hãa, lôc hãa, th¹ch anh hãa, felspat hãa kh«ng ®Òu. Ranh giíi gi÷a t­íng häng nói löa vµ t­íng phun trµo thùc thô quan s¸t kh¸ râ t¹i mét vµi vÕt lé.

Ph©n bè rÊt h¹n chÕ d­íi d¹ng mét khèi nhá cã diÖn tÝch chõng 0,25 km² lé ra ë b¾c - ®«ng b¾c nói Kh«n, däc theo ®øt g·y ph­¬ng ®«ng b¾c - t©y nam. C¸c ®¸ cã thµnh phÇn lµ granit biotit h¹t nhá ®Õn võa d¹ng porphyr mµu tr¾ng x¸m, phít lôc ®èm ®en, kiÕn tróc h¹t nöa tù h×nh, cÊu t¹o khèi. Thµnh phÇn kho¸ng vËt gåm: felspat (60%), th¹ch anh (30%), biotit (10%). §¸ bÞ felspat ho¸ t¹o mét sè "ban tinh" felspat mµu tr¾ng rÊt tù h×nh, kÝch cì tíi 3x6 mm. Chóng xuyªn qua dacit hÖ tÇng §¬n D­¬ng, gi÷ thÓ tï vµ g©y biÕn chÊt tiÕp xóc m¹nh mÏ, quan s¸t râ ë mét lßng suèi nhá b¾c ®Ønh cao 1517 (b¾c - ®«ng b¾c nói Kh«n).

C¸c trÇm tÝch hçn hîp aluvi-deluvi Holocen trung-th­îng ph©n bè h¹n chÕ däc theo c¸c suèi nh¸nh bËc cao. Chóng cã diÖn ph©n bè hÑp, tËp trung ë Kill Plagnol h¹ vµ ®«ng nói Kh«n trong mét vµi thung lòng kÝn, dµi 1-2 km, réng 10 - 100 m. Thµnh phÇn tÝch tô gåm ë phÇn trªn lµ c¸t, bét, sÐt, dµy 0,5 - 1,5 m; phÇn d­íi lµ c¸t, sÐt, s¹n, cuéi, chøa casiterit sa kho¸ng, dµy 0,5 – 1 m. Trong c¸c trÇm tÝch nµy, ®«i n¬i d©n ®ang khai th¸c sa kho¸ng casiterit.

Trong vïng ®«ng nói Kh«n ph¸t triÓn 4 hÖ thèng khe nøt - ®øt g·y sau ®©y xÕp theo thø tù tõ cæ ®Õn trÎ:

C¸c ®øt g·y nµy c¾m rÊt tho¶i (20-30^o) chñ yÕu vÒ phÝa nam, hiÕm khi c¾m dèc tíi 60-75^o, cã n¬i c¾m vÒ phÝa b¾c víi gãc dèc 20-40^o. Ngoµi thùc ®Þa quan s¸t ®­îc hai kiÓu tr­ît: nghÞch tr¸i vµ nghÞch ph¶i (gãc chóc = 45^o) víi kiÓu tr­ît nghÞch ph¶i râ h¬n. §©y lµ c¸c ®øt g·y cã tr­íc quÆng, t¸i ho¹t ®éng nhiÒu lÇn (tr­íc, ®ång vµ sau t¹o quÆng).

C¸c ®øt g·y nµy c¾m vÒ phÝa ®«ng nam víi gãc dèc lín (70-90^o). Chóng lµ c¸c ®øt g·y cã tr­íc quÆng, t¸i ho¹t ®éng ®ång t¹o quÆng, vµ tham gia ph¸ hñy quÆng - sau t¹o quÆng. Liªn quan víi hÖ thèng ®øt g·y nµy kh«ng cã biÓu hiÖn quÆng ho¸. Chóng ®Ó l¹i dÊu Ên râ nÐt trªn ®Æc ®iÓm ®Þa h×nh.

HÖ khe nøt - ®øt g·y nµy cã tr­íc giai ®o¹n quÆng hãa (sau bÞ lÊp ®Çy cã d¹ng thÓ t­êng), ®ång t¹o quÆng (d¹ng thÊu kÝnh, æ, chuçi thÊu kÝnh kiÓu khe nøt t¸ch ®ång t¹o quÆng) vµ sau t¹o quÆng (b¶n th©n c¸c m¹ch nµy bÞ cµ n¸t, xuyªn c¾t bëi chÝnh hÖ khe nøt - ®øt g·y ph­¬ng t©y b¾c - ®«ng nam). §©y lµ hÖ thèng ®øt g·y chÝnh khèng chÕ quÆng ho¸ trong vïng nghiªn cøu. Liªn quan ®Õn hÖ thèng ®øt g·y nµy ®· ph¸t hiÖn c¸c m¹ch quÆng thiÕc, arsen vµ bismut ë ®«ng Nói Kh«n.

C¸c ®øt g·y nµy c¾m chñ yÕu víi gãc dèc 70-80^o vÒ phÝa ®«ng víi hai kiÓu tr­ît tr¸i (cã tr­íc) vµ ph¶i (qua ph©n tÝch kiÕn tróc thñy v¨n s«ng §a Nhim) lµ ®øt g·y ph¸ hñy quÆng, g©y dÞch chuyÓn ph¶i víi cù ly lín nhÊt cã thÓ ®¹t 700 m. §øt g·y lo¹i nµy cã sau giai ®äan t¹o quÆng.

Tr¹ng th¸i øng suÊt trong thêi kú t¹o quÆng h×nh thµnh theo c¬ chÕ tr­ît b»ng - Ðp nÐn côc bé víi ph­¬ng 3 trôc biÕn d¹ng kh¸ æn ®Þnh trong c¸c giai ®o¹n t¹o quÆng.

HÖ ®øt g·y ph­¬ng ®«ng b¾c - t©y nam (30^o) lµ hÖ khèng chÕ tr­êng quÆng thiÕc trong vïng nghiªn cøu, ho¹t ®éng theo c¬ chÕ ®íi tr­ît c¾t chi phèi sù ph©n bè quÆng hãa ë gi÷a ®íi, r×a ®íi vµ ranh giíi hai bªn ®íi theo cÊu tróc m¹ch ®éng rÊt phøc t¹p.

§¸ v©y quanh c¸c th©n quÆng lµ c¸c thµnh t¹o nói löa thuéc t­íng phun trµo thùc thô (dacit, tuf dacit) vµ t­íng ¸ nói löa (ryolit porphyr, ryodacit porphyr). C¸c ®¸ hÇu hÕt ®Òu bÞ biÕn ®æi silic ho¸, th¹ch anh ho¸, felspat ho¸, turmalin ho¸ ë c¸c møc ®é rÊt kh¸c nhau: kh¸ phæ biÕn ë vïng ®«ng nói Kh«n, m¹nh mÏ ë vïng ph¸t triÓn quÆng ho¸ thiÕc gèc vµ gi¶m dÇn vÒ phÝa ®«ng h­íng vÒ s«ng §a Nhim.

C¸c ®¸ dacit vµ tuf dacit th­êng bÞ silic ho¸ m¹nh, nÒn vi h¹t bÞ felsit ho¸, t¸i kÕt tinh hoµn toµn. C¸c ®¸ bÞ th¹ch anh ho¸ chøa nhiÒu tô h¹t th¹ch anh kh¸ ®¼ng th­íc (1-2 mm ®­êng kÝnh) mµu tr¾ng ®ôc, ¸nh mì, th­êng tËp trung thµnh c¸c æ, ®¸m ph©n bè r¶i r¸c. Trong c¸c ®¸ bÞ felspat ho¸ næi tréi c¸c "ban tinh" felspat kali rÊt tù h×nh mµu tr¾ng x¸m phít lôc, kÝch th­íc tõ 2x3 cm ®Õn 5x6 cm trªn nÒn dacit hoÆc tuf dacit h¹t nhá. Qu¸ tr×nh biÕn ®æi silic ho¸, th¹ch anh ho¸ thÓ hiÖn râ nhÊt trong c¸c ®¸ nói löa v©y quanh thÓ granit biotit h¹t nhá võa lé ra ë lßng suèi nhá ë b¾c - ®«ng b¾c nói Kh«n. C¸c biÓu hiÖn t­¬ng tù còng ®­îc ph¸t hiÖn ë vïng ®«ng nói Kh«n; ë ®ã trong c¸c c«ng tr×nh hµo giÕng c¸c ®¸ cßn bÞ greisen ho¸ m¹nh mÏ.

Trong vïng nghiªn cøu, quÆng ho¸ chñ ®¹o ®­îc ph¸t hiÖn lµ casiterit; kho¸ng hãa ®i kÌm lµ arsen, bismut. Ngoµi ra, cßn cã biÓu hiÖn kho¸ng hãa magnetit-hematit. Kho¸ng hãa arsen, bismut (d­íi d¹ng c¸c kho¸ng vËt arsenopyrit, bismut, bismuthin) ®i kÌm trong c¸c th©n quÆng th¹ch anh - turmalin - casiterit cã quy m« kh«ng ®¸ng kÓ. Kho¸ng hãa magnetit cã lÏ thuéc thêi kú t¹o kho¸ng nhiÖt dÞch liªn quan ®Õn phun trµo (?).

QuÆng hãa casiterit ®­îc ph¸t hiÖn tËp trung ë 3 tiÓu khu: §«ng Nói Kh«n, §«ng Nam Nói Kh«n vµ Cap Hirt.

QuÆng ho¸ thiÕc ph©n bè trªn mét ®íi réng kho¶ng 700 m, cã xu thÕ kÐo dµi theo ph­¬ng t©y b¾c - ®«ng nam. §íi quÆng bao gåm c¸c vi m¹ch, hÖ vi m¹ng m¹ch th¹ch anh - turmalin, th¹ch anh - turmalin - casiterit, th¹ch anh - sulfur - casiterit bÞ cµ n¸t, kÐo dµi chñ yÕu theo ph­¬ng t©y b¾c - ®«ng nam ®Õn 300 m. C¸c vi m¹ch cã chiÒu dµy tõ 2 mm ®Õn trªn 10 mm, kÐo dµi kh«ng liªn tôc, ®«i chç t¹o m¹ng m¹ch cã cù ly 2-3 mm/ vi m¹ch. §íi quÆng cã thÕ n»m c¾m vÒ h­íng ®«ng b¾c víi gãc dèc thay ®æi tõ 25⁰ ®Õn 75^o, ®«i khi dèc ®øng. §íi quÆng cã thÓ theo dâi b»ng c¸c vÕt lé quÆng, c¸c biÓu hiÖn quÆng l¨n vµ tµi liÖu ®Þa vËt lý.

C¸c ®¸ v©y quanh th©n quÆng lµ ryolit porphyr vµ dacit, tuf dacit. Chóng bÞ silic ho¸, th¹ch anh ho¸, turmalin ho¸, cµ n¸t vµ dËp vì m¹nh mÏ. §«i chç dacit vµ tuf dacit bÞ greisen ho¸ kh«ng ®Òu. Møc ®é biÕn ®æi m¹nh mÏ nhÊt biÓu hiÖn däc theo ®øt g·y ph­¬ng ¸ vÜ tuyÕn.

Thµnh phÇn kho¸ng vËt quÆng bao gåm (g/t): casiterit (14,92), pyrit (3,75), arsenopyrit (2,25), limonit (8,76), zircon (1,9), anatas (1,7), turmalin (33,3). Ýt gÆp h¬n cã ilmenit, chalcopyrit vµ hematit.

Theo c¸c kÕt qu¶ ph©n tÝch ho¸ häc th× hµm l­îng (%): Sn ®¹t gi¸ trÞ 0,2-3,57; As -0,02; Bi - 0,0003-0,0008; Cu – 0,002-0,005; Pb – 0,001-0,005; Zn – 0,0014-0,007; Ag -0,1 g/t.

Casiterit (®i cïng víi th¹ch anh, turmalin d¹ng tia m¹ch, æ, bäng hoÆc x©m nhiÔm) cã mµu tõ ®en, ®en phít n©u ®Õn n©u c¸nh gi¸n, n©u nh¹t, d¹ng l¨ng trô th¸p kh¸ tù h×nh víi bÒ mÆt c¾t khai d¹ng khÝa rÊt ®Æc tr­ng. KÝch th­íc c¸c tinh thÓ tõ 2-3 mm ®Õn nhá, mÞn.

QuÆng thiÕc ph©n bè trªn mét ®íi réng 400-500 m, kÐo dµi trªn 1,5 km theo ph­¬ng t©y b¾c - ®«ng nam. §íi quÆng bao gåm c¸c m¹ch, hÖ m¹ch th¹ch anh - turmalin, th¹ch anh - turmalin - casiterit bÞ cµ n¸t, dµy 0,3-0,6 m; ®«i chç t¹o thµnh ®íi m¹ng m¹ch dµy ®Õn 9-10 m, kÐo dµi chñ yÕu theo ph­¬ng t©y b¾c - ®«ng nam trong kho¶ng 50-200 m. §íi cã thÕ n»m c¾m vÒ h­íng ®«ng b¾c víi gãc dèc thay ®æi tõ 50^o ®Õn 75-80^o. §íi quÆng ®· ®­îc theo dâi b»ng c¸c vÕt lé quÆng, quÆng l¨n vµ tµi liÖu ®Þa vËt lý.

C¸c ®¸ v©y quanh th©n quÆng lµ ryolit porphyr, dacit porphyr vµ dacit, tuf dacit. Chóng bÞ silic ho¸, th¹ch anh ho¸, turmalin ho¸, felspat ho¸, lôc ho¸, cµ n¸t vµ dËp vì m¹nh mÏ.

Trong c¸c th©n quÆng quan s¸t thÊy c¸c æ hoÆc thÊu kÝnh th¹ch anh - sulfur, th¹ch anh - magnetit - hematit. Casiterit d¹ng h¹t mÞn, ph©n bè kh«ng ®Òu trong ®íi quÆng.

KÕt qu¶ ®o ®iÖn mÆt c¾t ph©n cùc kÝch thÝch trong c¸c th©n quÆng ë 2 tiÓu khu trªn cho thÊy ®iÖn trë xuÊt biÕn thiªn m¹nh vµ ®¹t gi¸ trÞ 1.800-3.000 Om/m. C¸c gi¸ trÞ ph©n cùc dao ®éng trong kho¶ng 2,0-3,0% vµ 0,5-1,0%.

§íi m¹ch th¹ch anh - turmalin cã casiterit ph¸t triÓn theo ph­¬ng kinh tuyÕn lé ra ë 2 vÞ trÝ: ®«ng vµ t©y b¾c nói Cap Hirt.

a. §iÓm quÆng §«ng Cap Hirt: Th©n quÆng lµ mét ®íi m¹ch th¹ch anh - turmalin réng trªn 2 m, kÐo dµi trªn 100 m theo ph­¬ng ¸ kinh tuyÕn. §íi cã thÕ n»m gÇn nh­ dèc ®øng. Trong ®íi cã rÊt nhiÒu vi m¹ch th¹ch anh kh«ng quÆng dµy tõ 1-2 mm ®Õn 5-6 mm xuyªn trïng ph­¬ng víi ®íi. Casiterit ë ®©y cã mµu n©u ®en víi ®é h¹t rÊt mÞn, ®i cïng víi turmalin vµ th¹ch anh.

C¸c ®¸ v©y quanh th©n quÆng lµ ryolit porphyr (¸ nói löa) th­êng bÞ th¹ch anh hãa, turmalin hãa vµ bÞ cµ n¸t, dËp vì kh¸ m¹nh mÏ.

M¹ch th¹ch anh - turmalin - sulfur chøa casiterit (dµy 0,5-0,6m) n»m trong th©n quÆng cã thÕ n»m dèc ®øng trïng víi th©n quÆng. Turmalin chiÕm 20-30% ph©n bè kh«ng ®Òu d¹ng tinh ®¸m kÝch th­íc 0,5-3 cm, ®«i chç tËp trung thµnh vi m¹ch máng 1-3 mm.

b. §iÓm quÆng T©y B¾c Cap Hirt: QuÆng ho¸ thiÕc ph©n bè thµnh mét ®íi réng kho¶ng 400 m, kÐo dµi gÇn 1 km theo ph­¬ng ®«ng ®«ng b¾c - t©y t©y nam. §íi quÆng bao gåm c¸c m¹ch, hÖ m¹ch th¹ch anh - turmalin, th¹ch anh - turmalin - casiterit (dµy 0,4-12 m), kÐo dµi tõ 20 m ®Õn 50 m theo ph­¬ng ¸ kinh tuyÕn, c¾m vÒ h­íng t©y víi gãc dèc 50-55^o. §íi quÆng ®­îc theo dâi b»ng c¸c vÕt lé quÆng vµ quÆng l¨n. C¸c ®¸ v©y quanh th©n quÆng lµ ryolit porphyr vµ tuf dacit, tuf ryodacit. Chóng bÞ silic ho¸, th¹ch anh ho¸, turmalin ho¸, felspat ho¸, lôc ho¸ kh«ng ®Òu, bÞ cµ n¸t vµ dËp vì m¹nh mÏ.

Thµnh phÇn kho¸ng vËt quÆng bao gåm (g/t): casiterit - 914,0, bismuthin - 14,11, pyrit - 20,2. Ýt gÆp h¬n cã chalcopyrit vµ hematit.

Theo c¸c kÕt qu¶ ph©n tÝch ho¸ häc th× hµm l­îng (%): Sn ®¹t 0,14-1,00; As - 0,7; Cu - 0,0082-0,01; Pb - 0,0415-0,05; Sb - 0,003; Bi - 0,02-0,039; Zn – 0,0019-0,005; Ag - 7,5-10 g/t; Au - 0,1 g/t.

Trong c¸c th©n quÆng quan s¸t thÊy c¸c vi m¹ch th¹ch anh kh«ng quÆng, th¹ch anh - turmalin (dµy mét vµi mm) xuyªn trïng víi ph­¬ng cña th©n quÆng. Casiterit cã 2 d¹ng: t¹o tËp hîp d¹ng æ trong ®¸ th¹ch anh turmalin cã mµu ®en, ®en phít n©u vµ n»m trong vi m¹ch th¹ch anh - casiterit cã mµu n©u ®en, c¸nh gi¸n. C¸c h¹t cã kÝch th­íc tõ nhá mÞn ®Õn (0,5-2 mm) d¹ng tinh thÓ ng¾n kh¸ tù h×nh. §i kÌm víi casiterit th­êng cã sulfur (phong hãa thµnh limonit).

C¸c m¹ch th¹ch anh - turmalin chøa thiÕc cã bÒ réng tõ 30-40 cm ®Õn 60-80 cm vµ hiÕm h¬n cã thÓ ®¹t tõ 1,2 ®Õn trªn 1,5 m, chñ yÕu ph¸t triÓn theo ph­¬ng t©y b¾c - ®«ng nam (310-320⁰) víi gãc c¾m tõ 15-20^o ®Õn 60-75^o, chñ yÕu vÒ ®«ng b¾c, Ýt h¬n c¾m vÒ t©y nam. H×nh th¸i cña c¸c th©n quÆng thiÕc cã d¹ng m¹ch, thÊu kÝnh, æ, bäng vµ hÖ m¹ch phøc t¹p (chÎ nh¸nh nhá d¹ng cµnh c©y däc theo m¹ch lín h¬n). C¸c m¹ch th¹ch anh - turmalin cã ®é më nhá h¬n 30 cm th­êng c¾m tho¶i vµ sinh kÌm víi m¹ch lín kÓ trªn.

Trong c¸c m¹ch th¹ch anh - casiterit (dµy mét vµi mm), casiterit th­êng n»m x©m t¸n hoÆc tr¸m vµo khe nøt nhá trong c¸c ®íi th¹ch anh turmalin bÞ cµ n¸t hoÆc trong dacit bÞ cµ n¸t theo ph­¬ng 320^o. C¸c ®íi cµ n¸t nµy cã bÒ dµy thay ®æi tõ vµi cm ®Õn hµng mÐt víi casiterit cã kÝch th­íc tõ h¹t rÊt nhá tíi h¹t võa.

§a sè c¸c m¹ch quÆng chøa casiterit ph©n bè trong c¸c thÓ ¸ nói löa. ChÝnh c¸c thÓ nµy lµ m«i tr­êng thuËn lîi cho qu¸ tr×nh l¾ng ®äng quÆng thiÕc víi ®iÒu kiÖn cã dung dÞch nhiÖt dÞch chøa thiÕc ®i lªn lÊp vµo c¸c ®íi khe nøt - ®øt g·y ph­¬ng t©y b¾c - ®«ng nam (sinh tr­íc vµ sinh cïng quÆng) râ nhÊt lµ ë n¬i giao c¾t víi hÖ khe nøt - ®øt g·y ph­¬ng vÜ tuyÕn.

QuÆng ho¸ thuéc 3 kiÓu: th¹ch anh - turmalin - casiterit, th¹ch anh - casiterit vµ th¹ch anh - sulfur - casiterit. Casiterit cã thÓ cã 3 thÕ hÖ:

- Casiterit thÕ hÖ I d¹ng tinh thÓ l­ìng th¸p, l¨ng trô th¸p kh¸ tù h×nh, ph©n bè trong c¸c m¹ch th¹ch anh - turmalin - casiterit, th­êng tËp hîp thµnh m¹ch ®i cïng th¹ch anh mµu tr¾ng ®ôc (tinh thÓ d¹ng r¨ng ngùa) vµ turmalin mµu ®en (d¹ng que trô). Casiterit cã mµu n©u ®en ®Õn ®en, kÝch th­íc th­êng >1 mm.

- Casiterit thÕ hÖ II cã d¹ng tinh thÓ l­ìng th¸p, l¨ng trô th¸p rÊt tù h×nh vµ hoµn chØnh, phæ biÕn trong c¸c hang hèc cña c¸c m¹ch th¹ch anh - casiterit. Chóng th­êng tËp hîp thµnh m¹ch, m¹ng m¹ch hoÆc æ, thÊu kÝnh cã chiÒu dµy tõ 0,1 mm ®Õn 0,3-0,5 mm. Casiterit II ®i cïng víi th¹ch anh mµu tr¾ng trong - h¬i ®ôc víi kÝch th­íc <1 mm. QuÆng cã mµu n©u c¸nh gi¸n ®Õn n©u nh¹t hoÆc h¬i hång nh¹t. Lo¹i h×nh nµy kh¸ phæ biÕn ë tiÓu khu §«ng Nói Kh«n vµ Cap Hirt.

- Casiterit thÕ hÖ III (?) ph¸t triÓn kh¸ m¹nh trong ®íi m¹ch th¹ch anh - turmalin trong giai ®o¹n sulfur - casiterit (?) d­íi d¹ng x©m nhiÔm víi kÝch th­íc h¹t rÊt nhá. Casiterit III cã mµu ®en víi kÝch th­íc th­êng < 0,2 mm.

Nh×n chung, trong vïng §«ng Nói Kh«n - Cap Hirt, quÆng hãa thiÕc cã ®Æc ®iÓm t­¬ng tù quÆng ë vïng §a Chay, Hßn Bå víi tæ hîp kho¸ng vËt chÝnh lµ th¹ch anh, turmalin, casiterit vµ Ýt sulfur (pyrit, arsenopyrit, chalcopyrit, galenit, sphalerit, bismutit). QuÆng ho¸ tËp trung thµnh ®íi m¹ch, hÖ m¹ch. §¸ v©y quanh c¸c th©n quÆng lµ ryolit porphyr, dacit, ryodacit vµ tuf cña chóng víi c¸c biÕn ®æi chñ yÕu lµ silic ho¸, th¹ch anh hãa, felspat hãa, turmalin hãa, lôc hãa vµ cã biÓu hiÖn greisen hãa. QuÆng cã kiÕn tróc h¹t nöa tù h×nh, tù h×nh; cÊu t¹o khèi, d¨m kÕt.

QuÆng hãa thiÕc ë vïng nghiªn cøu cã thÓ xÕp vµo kiÓu thµnh hÖ quÆng (kiÓu má) silicat - casiterit, cã liªn quan nguån gèc víi granit biotit h¹t nhá võa d¹ng porphyr s¸ng mµu tuæi gi¶ ®Þnh Creta muén (n»m Èn kh«ng s©u bªn d­íi) vµ cã thÓ ph¸t triÓn víi 6 giai ®o¹n t¹o kho¸ng theo thø tù nh­ sau:

(3) Th¹ch anh - turmalin - casiterit. Tæ hîp CSKV: th¹ch anh III + turmalin II + casiterit I. Ph¸t triÓn trong nh÷ng vi m¹ch, m¹ng m¹ch, xuyªn c¾t c¸c ®íi th¹ch anh - turmalin ë nh÷ng n¬i cã c¸c ho¹t ®éng kiÕn t¹o h×nh thµnh c¸c khe nøt t¸ch.

(6) Th¹ch anh (kh«ng quÆng) lµ nh÷ng m¹ch, vi m¹ch th¹ch anh xuyªn c¾t c¸c thµnh t¹o trªn víi thµnh phÇn kho¸ng vËt chÝnh lµ th¹ch anh VI (?) vµ carbonat (?).

Ngoµi ra, trong vïng nghiªn cøu cßn ph¸t hiÖn ®­îc c¸c t¶ng l¨n magnetit - hematit gÇn hoÆc trong c¸c th©n m¹ch th¹ch anh - turmalin. Chóng cã thÓ thuéc mét giai ®o¹n t¹o kho¸ng cã tr­íc (liªn quan ®Õn ho¹t ®éng nhiÖt dÞch cña nói löa t¹o hÖ tÇng §¬n D­¬ng) hoÆc liªn quan ®Õn ho¹t ®éng biÕn chÊt trao ®æi - nhiÖt dÞch cña granit Ankroet (?), hoÆc chØ lµ sù ph¸t triÓn côc bé thuéc giai ®o¹n t¹o kho¸ng (1) - th¹ch anh - felspat hoÆc ®Çu giai ®o¹n (2) - th¹ch anh - turmalin (?). VÊn ®Ò nµy cÇn ®­îc nghiªn cøu tiÕp tôc ®Ó lµm s¸ng tá.

C¸c giai ®o¹n t¹o s¶n phÈm lµ (3), (4) vµ (5); trong ®ã møc ®é xuÊt lé hiÖn nay chñ yÕu thuéc vÒ giai ®o¹n (3) vµ (4) ë c¸c tiÓu khu §«ng Nói Kh«n vµ Cap Hirt, cßn giai ®o¹n t¹o kho¸ng (5) phæ biÕn ë tiÓu khu §«ng Nam Nói Kh«n. Cã kh¶ n¨ng, quÆng hãa thiÕc cßn ph©n bè s©u ë tiÓu khu §«ng Nam Nói Kh«n vµ míi b¾t ®Çu lé ë tiÓu khu §«ng Nói Kh«n.

Trªn ®©y lµ c¸c kÕt qu¶ ®iÒu tra chi tiÕt ®iÓm quÆng thiÕc §«ng Nói Kh«n - Cap Hirt ë B¾c §µ L¹t. QuÆng hãa thiÕc trong vïng nµy rÊt cã triÓn väng ®Ó chuyÓn sang c«ng t¸c t×m kiÕm ®¸nh gi¸.

1. Belousov A.P., NguyÔn §øc Th¾ng, Bïi Phó Mü, Vò Nh­ Hïng; 1984. VÒ sù ph©n chia c¸c thµnh t¹o nguån nói löa Mesozoi muén Nam Trung Bé. §Þa chÊt vµ kho¸ng s¶n, II : 92-100. Hµ Néi.

2. Huúnh Trung, NguyÔn Xu©n Bao; 1985. Sù biÕn ®æi nhiÖt dÞch (hËu magma) vµ kho¸ng hãa liªn quan cña c¸c thµnh t¹o magma phun trµo nam ViÖt Nam. §Þa chÊt vµ má, I : 27-39. Tp. Hå ChÝ Minh.

3. NguyÔn §øc Th¾ng (Chñ biªn), 1999. B¶n ®å §Þa chÊt vµ kho¸ng s¶n nhãm tê BÕn KhÕ -§ång Nai tû lÖ 1/200.000, kÌm theo thuyÕt minh. Côc §C & KS VN. Hµ Néi.

4. NguyÔn Kinh Quèc, 1979. Mét sè ý kiÕn b­íc ®Çu vÒ nh÷ng thµnh t¹o phun trµo Meso-Kainozoi ë Nam ViÖt Nam. B¶n ®å ®Þa chÊt, 40 : 30-38. Hµ Néi.

5. NguyÔn Kinh Quèc, 1988. Th¹ch luËn c¸c ®¸ nói löa Paleozoi muén-Mesozoi r×a nam khèi n©ng Kon Tum. Tãm t¾t luËn ¸n PTS. Th­ viÖn quèc gia, Hµ Néi.

6. NguyÔn Kinh Quèc, 1995. C¸c thµnh t¹o nói löa trong hÖ tÇng §¬n D­¬ng. Trong "§Þa chÊt ViÖt Nam. TËp II. C¸c thµnh t¹o magma". Côc ®Þa chÊt VN, Hµ Néi.

7. NguyÔn T­êng Tri, Huúnh Trung, Ph¹m Huy Long, Ph¹m §×nh Ch­¬ng, NguyÔn Kim Hoµng; 1991. Sinh kho¸ng ®íi §µ L¹t. TC §Þa lý ®Þa chÊt m«i tr­êng, 1: 90-103. Tp. Hå ChÝ Minh.

8. NguyÔn Xu©n Bao, Vò Nh­ Hïng, TrÞnh Long; 2000. HiÖu chØnh tuæi mét sè ph©n vÞ ®Þa tÇng Mesozoi ë Nam ViÖt Nam. §Þa chÊt Tµi nguyªn M«i tr­êng Nam ViÖt Nam. C«ng tr×nh kû niÖm 25 n¨m ngµy thµnh lËp Liªn ®oµn B§§C MiÒn Nam. Tp. Hå ChÝ Minh.

9. NguyÔn Xu©n Bao, TrÞnh Long, Vò Nh­ Hïng, NguyÔn H÷u Tý; 2000. Tæng quan c¸c ph©n vÞ ®Þa chÊt Nam ViÖt Nam. B¸o c¸o t¹i HNKH nh©n kû niÖm 25 n¨m ngµy thµnh lËp Liªn ®oµn B§§C MiÒn Nam. Tp. Hå ChÝ Minh.

10. Vò Nh­ Hïng, NguyÔn §øc Th¾ng; 1988. C¸c thµnh t¹o trÇm tÝch nguån nói löa Mesozoi muén ë vâng §µ L¹t. TC §Þa chÊt, 187-18 : 45-52. Hµ Néi.

11. Vò Nh­ Hïng, NguyÔn Xu©n Bao, TrÞnh V¨n Long, NguyÔn H÷u Tý; 2001. Mét sè vÊn ®Ò vÒ th¹ch luËn c¸c thµnh t¹o nói löa v«i kiÒm thµnh phÇn felsic vïng §¬n D­¬ng qua c¸c tµi liÖu ph©n tÝch míi. B¸o c¸o t¹i HNKH nh©n kû niÖm ngµy thµnh lËp Liªn ®oµn B§§C MiÒn Nam, Tp. Hå ChÝ Minh.