di s¶n thÕ giíi vÞnh H¹ long: nh÷ng gi¸ trÞ næi bËt vÒ ®Þa chÊt
TrÇn V¨n TrÞ1, Lª §øc An2, L¹i Huy Anh2,
1 Héi §Þa chÊt ViÖt Nam, 6 Ph¹m Ngò L·o, Hµ Néi;
2 ViÖn §Þa lý, 18 Hoµng Quèc ViÖt, CÇu GiÊy, Hµ Néi;
3 Ph©n viÖn H¶i D¬ng häc, 246 §µ N½ng, H¶i Phßng;
4 Nottingham Trent University, NGI, 4BU, England
Tãm t¾t: N¨m 2000, vÞnh H¹ Long ®· ®îc UNESCO c«ng nhËn lµ Di s¶n ThÕ giíi theo tiªu chÝ 1 cña C«ng íc Di s¶n ThÕ giíi vÒ gi¸ trÞ ngo¹i h¹ng, toµn cÇu thÓ hiÖn c¸c giai ®o¹n chÝnh cña lÞch sö Tr¸i ®Êt vµ ®Æc ®iÓm ®Þa m¹o karst ®éc ®¸o. VÞnh H¹ Long vµ c¸c vïng l©n cËn lµ mét phÇn cña l·nh ®Þa liªn hîp (composite terrane) ViÖt-Trung cã lÞch sö ph¸t triÓn tõ TiÒn Cambri ®Õn nay. Trong Phanerozoi, c¸c trÇm tÝch lôc nguyªn, nói löa sinh, carbonat-silic chøa phong phó Bót ®¸, Tay cuén, C¸ cæ, San h«, Trïng lç, R¨ng nãn, Trïng tia, Hai m¶nh vá, thùc vËt, v. v... cã trªn 10 gi¸n ®o¹n ®Þa tÇng, ®¸ng chó ý lµ cã ranh giíi chuyÓn tiÕp liªn tôc gi÷a Devon vµ Carbon. §Þa m¹o ®¸ v«i karst ph¸t triÓn tõ Miocen, ®Æc biÖt lµ c¸c côm ®åi chãp nãn liªn kÕt nhau (fengcong) hoÆc c¸c th¸p dùng ®øng t¸ch biÖt (fenglin) víi nhiÒu hang ®éng ngÇm cæ, nÒn karst cæ, hµm Õch biÓn t¹o nªn c¶nh quan nguy nga, ®éc nhÊt v« nhÞ trªn thÕ giíi. §Þa chÊt §Ö tø ph¸t triÓn qua 5 chu kú xen kÏ c¸c m«i trêng lôc ®Þa, biÓn vµ vÞnh H¹ Long ngµy nay chÝnh thøc ra ®êi tõ biÓn tiÕn cùc ®¹i Holocen gi÷a cßn gi÷ l¹i nhiÒu ngÊn sãng vç kh¾c lâm vµo v¸ch ®¸ v«i víi c¸c di tÝch hµu-hµ cã tuæi 14C tõ 2280 ®Õn > 40.000 n¨m tríc ngµy nay (ntn). Chñng lo¹i tµi nguyªn phong phó: antracit, lignit, ®¸ dÇu, dÇu-khÝ, ®¸ v«i vµ c¸c phô gia xi m¨ng, kaolin, c¸t thuû tinh, dolomit, quarzit cã nguån gèc ngo¹i sinh vµ antimon, thuû ng©n, v.v... cã nguån gèc nhiÖt dÞch. Ngoµi ra cßn cã níc mÆt, níc díi ®Êt, níc kho¸ng nãng ven bê vÞnh H¹ Long - B¸i Tö Long, vµ c¸c nguån tµi nguyªn m«i trêng kh¸c.
Giíi thiÖu
VÞnh H¹ Long n»m ë §«ng B¾c ViÖt Nam, thuéc tØnh Qu¶ng Ninh, gi¸p H¶i Phßng, víi diÖn tÝch 1.553 km2, gåm 1.969 hßn ®¶o, lµ vïng biÓn ®¶o ®îc Bé V¨n hãa - Th«ng tin xÕp h¹ng lµ Di tÝch danh th¾ng cÊp quèc gia vµo n¨m 1962, vµ ®îc UNESCO c«ng nhËn lµ Di s¶n ThÕ giíi vµo n¨m 1994 theo tiªu chÝ 3 (C«ng íc Di s¶n ThÕ giíi), cã c¶nh quan thiªn nhiªn næi bËt víi vÎ ®Ñp mang gi¸ trÞ thÈm mü cao, ®îc giíi h¹n tõ ®¶o §Çu Gç (phÝa t©y), hå Ba HÇm (phÝa nam) vµ ®¶o C«ng T©y (phÝa ®«ng) thuéc trung t©m vÞnh víi diÖn tÝch 434 km2, gåm 775 hßn ®¶o, trong ®ã cã 411 ®¶o ®· ®îc ®Æt tªn. Vïng ®Öm bao quanh däc bê vÞnh theo quèc lé 18A ®Õn Quan Hanh (thÞ x· CÈm Ph¶) cã chiÒu réng 5-7 km vµ vïng phô cËn lµ biÓn hoÆc ®Êt liÒn bao quanh vïng ®Öm, kÓ c¶ vïng biÓn gi¸p ranh víi vên Quèc gia C¸t Bµ.
Theo ®Ò xuÊt cña TS. ®Þa chÊt Hans Friederich, Trëng V¨n phßng ®¹i diÖn Tæ chøc B¶o tån thiªn nhiªn Quèc tÕ (IUCN) t¹i Hµ Néi vµ Ban Qu¶n lý vÞnh H¹ Long, GS Tony Waltham, trêng §¹i häc Trent Nottingham, UK ®· tiÕn hµnh nghiªn cøu ®Þa chÊt, karst ®¸ v«i vÞnh H¹ Long (1998). Bé V¨n hãa - Th«ng tin, Uû ban Quèc gia UNESCO ViÖt Nam ®· göi hå s¬ ®Õn Uû ban Di s¶n thÕ giíi (WHC) t¹i Paris (12/1999). IUCN vµ WHC ®· cö GS Eleri Hamilton Smith ®Õn H¹ Long ®Ó lµm b¸o c¸o thÈm ®Þnh tÝnh x¸c thùc cña hå s¬ (3/2000) vµ kú häp toµn thÓ lÇn thø 24 cña WHC t¹i thµnh phè Cairns bang Queensland, Australia ®· c«ng nhËn gi¸ trÞ toµn cÇu næi bËt vÒ ®Þa chÊt lÞch sö, ®Þa m¹o karst ®¸ v«i ë vÞnh H¹ Long theo tiªu chÝ 1 cña C«ng íc Di s¶n thÕ giíi vµ th«ng qua víi sè phiÕu thuËn tuyÖt ®èi ghi vµo Danh môc Di s¶n ThÕ giíi ( 2/12/2000).
Võa qua Thñ tíng chÝnh phñ ra Q§ 142/2002 TTg v/v phª duyÖt quy ho¹ch b¶o tån vµ ph¸t huy gi¸ trÞ Di s¶n vÞnh H¹ Long ®Õn 2020 ®· ph©n ®Þnh ph¹m vi nghiªn cøu trùc tiÕp lµ 1.553 km2, trong ®ã di s¶n vÞnh H¹ Long lµ trung t©m, vµ ph¹m vi nghiªn cøu gi¸n tiÕp bao ngoµi gåm c¶ ®¶o C¸t Bµ vµ c¸c vïng phÝa b¾c ®êng 18A.
Trªn c¬ së c¸c tµi liÖu ®· cã, tËp thÓ t¸c gi¶ xin giíi thiÖu kh¸i qu¸t nh÷ng gi¸ trÞ næi bËt vÒ ®Þa chÊt vÞnh H¹ Long vµ c¸c vïng l©n cËn vµ tin tëng r»ng víi nh÷ng nghiªn cøu tiÕp theo nhÊt ®Þnh sÏ ph¸t hiÖn ra nh÷ng gi¸ trÞ ®Þa chÊt kh¸c n÷a.
Bèi c¶nh ®Þa chÊt
VÞnh H¹ Long vµ c¸c vïng l©n cËn lµ mét phÇn cña l·nh ®Þa liªn hîp (composite terrane) ViÖt-Trung, tr¶i qua c¸c qu¸ tr×nh tiÕn ho¸ t¸ch tr«i, va ch¹m vµ biÕn c¶i trong TiÒn Cambri - Phanerozoi.
Mãng TiÒn Cambri vµ Paleozoi h¹ phÇn lín bÞ che phñ, chØ lé ra vµi n¬i quanh vÞnh B¾c Bé, nhng c¸c thµnh t¹o tõ Ordovic ®Õn nay lé ra kh¸ ®Çy ®ñ trªn c¸c vïng nµy (H×nh 1).
Däc c¸c ®íi n©ng quÇn ®¶o C« T« vµ TÊn Mµi c¸c thµnh t¹o flysh lôc nguyªn - nói löa sinh Ordovic-Silur thuéc bèi c¶nh r×a cung ®¶o nói löa bÞ uèn nÕp m¹nh t¹o thµnh phøc nÕp låi Qu¶ng Ninh trong giai ®o¹n va ch¹m, t¹o nói Caledoni g¾n kÕt thµnh l·nh ®Þa ViÖt-Trung. Phñ kh«ng chØnh hîp trªn chóng lµ c¸c trÇm tÝch lôc nguyªn - carbonat Devon - Paleozoi thîng, ph©n bè ë t©y b¾c vÞnh B¾c Bé vµ H¶i Phßng, H¶i D¬ng, uèn nÕp kh«ng ®èi xøng cã t thÕ nghiªng tho¶i c¾m ch×m díi vÞnh H¹ Long vµ duyªn h¶i Qu¶ng Ninh.
N»m chång gèi trªn c¸c cÊu tróc võa nªu lµ rift néi lôc An Ch©u ë phÝa t©y b¾c vµ c¸c ®Þa hµo lôc ®Þa chøa than Mesozoi Hßn Gai, B¶o §µi lµ s¶n phÈm cña qu¸ tr×nh kiÕn sinh Indosini, råi sau ®ã chÞu sù t¸c ®éng cña r×a lôc ®Þa tÝch cùc Jura - Creta muén lµm phøc t¹p thªm. Trªn cïng lµ c¸c cÊu tróc Kainozoi nh bÓ trît t¸ch (pull-apart) S«ng Hång, c¸c ®Þa hµo Hoµnh Bå, VÞnh B¾c Bé lµ c¸c bÓ chøa dÇu-khÝ vµ than l¹i chÞu ¶nh hëng cña ho¹t ®éng trît b»ng tr¸i theo hÖ ®øt g·y S«ng Hång vµ sù h×nh thµnh biÓn §«ng.
Nh÷ng bèi c¶nh ®Þa chÊt nªu trªn ®· t¹o ra nh÷ng gi¸ trÞ næi bËt toµn cÇu vÒ khoa häc ®Þa chÊt lÞch sö, ®Þa m¹o karst, ®Þa chÊt biÓn §Ö tø vµ tÝnh ®a d¹ng vÒ tµi nguyªn ®Þa chÊt cña vÞnh H¹ Long vµ c¸c vïng l©n cËn.
Gi¸ trÞ vÒ ®Þa chÊt lÞch sö vµ cÊu tróc
LÞch sö ph¸t triÓn vá Tr¸i ®Êt ë vÞnh H¹ Long g¾n liÒn víi c¸c khu vùc quanh vÞnh B¾c Bé vµ §«ng Nam Trung Quèc.
Thêi kú TiÒn Cambri (3 - 0,75 tû n¨m), mãng kÕt tinh cã tíng biÕn chÊt granulit, amphibolit lé ra mét vµi n¬i ë lu vùc s«ng Hång, ®¶o H¶i Nam, Qu¶ng §«ng tr¶i qua c¸c giai ®o¹n nhiÖt - kiÕn t¹o Archei muén cã tuæi ®ång vÞ 2,93-2,84 tû n., Proterozoi cã tuæi 2,36-1,96 tû n., 1,79-0,97 tû n. [35], va ch¹m, t¹o nói Grenvilli g¾n kÕt c¸c craton Cathaysia, D¬ng Tö - Hoµng Liªn S¬n vµ Indosinia víi nhau, lµ nh÷ng hîp phÇn cña siªu lôc ®Þa Rodinia c¸ch ®©y kho¶ng 1,0 tû n. [11]. Sau ®Êy diÔn ra qu¸ tr×nh nøt t¸ch rift ho¸ ph¸t triÓn c¸c bÓ trÇm tÝch, cung ®¶o nói löa h×nh thµnh ®¹i lôc Gondwana c¸ch ®©y kho¶ng 550 triÖu n¨m råi qua nhiÒu biÕn cè mét phÇn ®îc t¸ch tr«i vµ båi kÕt vµo ch©u
¸ [11], trong ®ã cã vÞnh B¾c Bé vµ c¸c khu vùc xung quanh.Thêi kú Neoproterozoi - Paleozoi gi÷a (750-350 triÖu n¨m - tr.n.). Sù gièng nhau gi÷a c¸c tØnh sinh vËt, cæ tõ cña c¸c thµnh t¹o ®Þa chÊt Cambri - Carbon trong c¸c l·nh ®Þa liªn hîp ViÖt-Trung, §«ng D¬ng, v. v... thuéc nam b¸n cÇu cïng víi Australia minh chøng nguån gèc Gondwana cña c¸c l·nh ®Þa trªn. C¸c trÇm tÝch chøa nhiÒu lo¹i cæ sinh, c¸c thµnh t¹o magma Phanerozoi cã mèi quan hÖ kh«ng gian vµ thêi gian t¹o thµnh nh÷ng ®¶o ë vÞnh H¹ Long vµ c¸c vïng l©n cËn lµ nh÷ng trang sö ®¸ ghi l¹i nh÷ng dÊu Ên cña sù tiÕn ho¸ ®Þa chÊt kho¶ng 550 tr.n. ®Õn nay.
BÓ trÇm tÝch Cambri - Ordovic sím (550-465 tr.n.) chøa nhiÒu Bä ba thuú, Tay cuén, v.v... ph©n bè réng ë B¾c ViÖt Nam sang Nam Trung Quèc trong m«i trêng biÓn n«ng Hµ Tuyªn - Thanh Ho¸ vµ s©u dÇn ë §«ng B¾c Bé, ®¶o H¶i Nam, v. v... Sau gi¸n ®o¹n, bÓ tríc cung C« T« (O3-S ct) vµ TÊn Mµi (O3-S tm) ®îc h×nh thµnh gåm c¸c thµnh t¹o flysh tufogen, olistostrom, turbidit giµu vËt liÖu vôn nói löa kiÓu kiÒm-v«i cã bÒ dµy trªn 1800 m, uèn nÕp m¹nh, d¹ng tuyÕn §B-TN chøa Bót ®¸ nh Demirastrites triangulatus, Spirograptus turriculatus, Pristiograptus cf. regularis, Monograptus ex gr. pandus, v.v... thuéc Llandovery vµ Wenlock tuæi Silur sím-gi÷a (435-425 tr.n.) vµ phÇn thÊp cã kh¶ n¨ng tuæi Ordovic muén [20, 36] kÐo sang r×a cung ®¶o Yunkai, Qu¶ng §«ng, Trung Quèc. BiÓn tho¸i dÇn vÒ phÝa nam hiÖn t¹i, ®Ó ®äng l¹i c¸c trÇm tÝch thÒm n«ng c¸t bét kÕt, ®¸ v«i sÐt ®îc xÕp vµo hÖ tÇng KiÕn An (S3-4 ka) cã bÒ dµy > 600 m c¾m nghiªng vÒ ®«ng b¾c. T¹i ®©y cã hÖ ®éng vËt kh«ng x¬ng sèng b¸m ®¸y nh Tay cuén: Retziella weberi, Nikiforovaena vietnamensis, Howellella bragensis, v.v..., San h«: Mesofavosites sp., Xiphelasma sp., Nipponophyllum sp. v.v.... Hai m¶nh vá: Schizodus kienanensis, Modiomorpha paracrypta v.v... thuéc Ludlow muén ®Õn Pridoli thuéc Silur muén (kho¶ng 420-413 tr.n.) t¬ng tù c¸c khu vùc h¹ lu s«ng §µ, Qu¶ng B×nh thuéc m¶ng §«ng D¬ng gÇn gòi víi c¸c m¶ng Hoa Nam, Trung
¸ vµ §«ng Australia [31].ChuyÓn ®éng kiÕn t¹o Paleozoi sím-gi÷a, ®· cã nh÷ng biÓu hiÖn t¹o nói, ho¹t ®éng magma trong Cambri gi÷a, Ordovic gi÷a-muén, ®Æc biÖt lµ qu¸ tr×nh va ch¹m, uèn nÕp cã x©m nhËp granitoid ®i cïng vµo cuèi Silur (410
± 20 tr.n.) h×nh thµnh l·nh ®Þa liªn hîp ViÖt-Trung cã miÒn lôc ®Þa më réng dÇn vÒ phÝa nam tõ Silur ®Õn Devon.BÓ trÇm tÝch Devon - Carbon sím (410 - 340 tr.n.) víi mÆt c¾t biÓn tiÕn tõ thµnh hÖ molas lôc ®Þa, cËn lôc ®Þa chuyÓn dÇn lªn lôc nguyªn - carbonat-silic trªn thÒm biÓn n»m kh«ng chØnh hîp gãc trªn hÖ tÇng C« T« (O3-S ct) lé ra ë ®¶o TrÇn vµ hÖ tÇng KiÕn An (S3-4 ka) t¹o thµnh mét c¸nh nÕp lâm nghiªng vßng c¾m vÒ t©y b¾c díi vÞnh H¹ Long, duyªn h¶i Qu¶ng Ninh vµ híng ®«ng b¾c nghiªng vÒ phÝa H¶i Phßng - Thuû Nguyªn. PhÇn díi cña chóng ®îc gép chung vµo lo¹t S«ng CÇu víi c¸c hÖ tÇng Mia LÐ, Dìng §éng, §å S¬n cã bÒ dµy 1000-1400 m tuæi Devon sím-gi÷a trªn c¬ së c¸c ho¸ th¹ch thùc vËt d¹ng Cooksonia, Lepidodendropsis,.... Bä c¹p v©y réng: (Eurypterid arthropods) Rhinocarcinosoma, C¸ cæ: Zhanjilepis, Vietnamaspis trii, Bothriolepis, Asterolepis, v.v. (H×nh 2), Tay cuén: Lingula aff. yunnanensis, Hai m¶nh vá, v.v....[8,12] tiÕp trªn lµ c¸t - bét kÕt, ®¸ phiÕn sÐt, sÐt v«i chøa Tay cuén: Euryspirifer cf. tonkinensis, Desquamatia desquamata, Acrospirifer sp. ë ®¶o Ngäc Võng. San h«: Syringopora eifeliensis, Amphipora vatustior, v.v.... PhÇn gi÷a lµ ®¸ v«i vµ Ýt ®¸ phiÕn silic gåm c¸c hÖ tÇng Trµng Kªnh, B¶n P¸p cã bÒ dµy kho¶ng 650 m chøa San h«: Caliapora battersbyi, Amphipora ramosa ë ®¶o Trµ Bµn, Tay cuén: Stringocephalus burtini, v.v... tuæi Givet, Trïng lç Tikhinella, Eotournayella, Ruét khoang lç tÇng: Amphipora rudis, Stachyodes costulata cã tuæi Frasni vµ R¨ng nãn: Palmatolepis triangularis, P. perlobata, P. subricata, Nathognathella abnormis, Apatognathus sp. tuæi Famen sím [3, 7, 46]. PhÇn trªn lµ ®¸ v«i, ®¸ phiÕn silic ph©n nhÞp kiÓu turbidit gåm c¸c hÖ tÇng Phè Hµn (D3fm-C1 ph) chøa Trïng lç ë ®¶o C¸t Bµ, nói Voi (C1 nv) ë KiÕn An vµ mét sè ®¶o r×a ®«ng b¾c vÞnh H¹ Long - B¸i Tö Long. §Æc biÖt, viÖc ph¸t hiÖn ®îc ranh giíi Devon - Carbon gåm c¸c ®íi R¨ng nãn: Palmatolepis gracilis sigmoidalis, Trïng lç: Quasiendothyra konensis tuæi Famen muén chuyÓn tiÕp lªn Siphonodella sulcata, S. duplicata vµ Parathurammina suleimanovi còng nh San h«: Syringopora distans, v.v... tuæi Turnais sím ë b·i C¸t Cß 3 phÝa nam ®¶o C¸t Bµ [3, 46] lµ mét chøng cø hiÕm thÊy, cã gi¸ trÞ khoa häc næi bËt trong khu vùc vµ thÕ giíi. Còng t¹i vÕt lé nµy ranh giíi Devon - Carbon cã gi¸ trÞ ®é tõ c¶m t¨ng ®ét ngét (tõ 7 x10-9 tíi 6 x 10-8) ®ång thêi víi sù thay ®æi xu híng cña chu tr×nh biÕn thiªn tõ c¶m râ rÖt, t¬ng tù víi ranh giíi cïng tuæi ë T©y Ban Nha cho thÊy mèi t¬ng quan toµn cÇu cña qu¸ tr×nh tÝch tô trÇm tÝch [23].
Thêi kú Paleozoi muén - Mesozoi (350-65 tr.n.).
Sau giai ®o¹n va ch¹m, ghÐp nèi gi÷a hai m¶ng §«ng D¬ng vµ VÞªt - Trung, bÓ Paleozoi muén (340-250 tr.n.) ph¸t triÓn trªn thÒm t¬ng ®èi b×nh æn h×nh thµnh trÇm tÝch carbonat - magnesi ph©n bè réng ë §«ng D¬ng - Nam Trung Quèc, ®ång thêi còng tån t¹i mét sè vâng biÓn s©u lµ nh÷ng nh¸nh cña Paleo-Tethys kÐo qua §«ng B¾c ViÖt Nam. C¸c trÇm tÝch nµy gåm ®¸ v«i dolomit xen nh÷ng líp máng ®¸ v«i trøng c¸ vµ ®¸ phiÕn silic v«i ®îc xÕp vµo hÖ tÇng B¾c S¬n (C1-P bs) cã bÒ dµy kho¶ng 1000 m lé ra trªn nhiÒu ®¶o vµ ven bê vÞnh H¹ Long uèn nÕp ®¬n nghiªng hoÆc gîn sãng (¶nh 5) [7, 17, 25] chøa c¸c hÖ líp Trïng lç tõ Chernyshinella, Dainella v.v... ®Õn Cancellina, Neoschwagerina, Verbeekina [7, 17, 25] vµ c¸c di tÝch HuÖ biÓn, San h«, Tay cuén, Hai m¶nh vá, Rªu ®éng vËt, v.v... Trong khi ®ã ë B·i Ch¸y, Hoµnh Bå l¹i cã c¸c tËp ®¸ phiÕn silic (chert) d¹ng turbidit chøa Trïng tia: Albaillella paradoxa, A. undulata, Follicucullus bipartitus v.v...cã tuæi tõ Carbon ®Õn Permi do Wu Haoruo x¸c ®Þnh, cã kh¶ n¨ng lµ di tÝch cña mét nh¸nh Paleo-Tethys kÐo dµi sang Qu¶ng §«ng, Trung Quèc [43]. Däc duyªn h¶i H¹ Long, CÈm Ph¶ cßn gÆp trÇm tÝch silic, lôc nguyªn thuéc hÖ tÇng B·i Ch¸y chøa Tay cuén: Productus gratiosus, Spiriferina cf. cambodgensis,..., Trïng lç: Glomospira, Nankinella, v.v... tuæi Permi muén [4, 25]. Vµo giai ®o¹n Paleozoi muén-®Çu Mezozoi, ho¹t ®éng kiÕn t¹o Hercyni - Indosini t¹o ra sù va ch¹m gi÷a c¸c m¶ng Shan-Thai, §«ng D¬ng vµ ViÖt-Trung, còng nh t¸ch gi·n vµ va ch¹m néi craton g©y ra biÕn cè kÞch ph¸t vµo Trias sím-gi÷a (245± 10 tr.n.), ¶nh hëng toµn bé c¸c khu vùc nµy. BÓ Mesozoi (250-65 tr.n.) §«ng B¾c Bé thu hÑp dÇn, t¹o rift néi lôc An Ch©u ë r×a t©y Qu¶ng Ninh cã c¸c trÇm tÝch biÓn chøa Cóc ®¸, Hai m¶nh vá, ryolit porphyr xÕp vµo c¸c hÖ tÇng B×nh Liªu (T2a), Nµ KhuÊt (T2) lªn trÇm tÝch lôc ®Þa cã c¸c hÖ tÇng MÉu S¬n (T3c), B¶n Hang (K). Vµo cuèi Trias muén, biÓn rót dÇn vÒ phÝa Hµ B¾c - Th¸i Nguyªn t¹o than paralic - hÖ tÇng V¨n L·ng (T3n-r vl), chuyÓn sang bÓ than Qu¶ng Ninh tíng vòng vÞnh, lôc ®Þa c¸c hÖ tÇng Hßn Gai (T3n-r hg) vµ Hµ Cèi (J1-2 hc) [4, 38].§Þa hµo Hßn Gai n»m kÑp gi÷a hai ®íi ®øt g·y Trung L¬ng ë phÝa b¾c vµ §êng 18A ë phÝa nam ven bê H¹ Long - CÈm Ph¶ gåm c¸c trÇm tÝch lôc nguyªn chøa nhiÒu vØa than cã bÒ dµy thay ®æi 2200-3800 m [28, 38]. §¸ng chó ý lµ phøc hÖ thùc vËt Hßn Gai næi tiÕng thÕ giíi víi sù phong phó vµ ®a d¹ng gåm c¸c nhãm: H¹t trÇn, D¬ng xØ, Th©n ®èt, .v.v...®Õn nay ®· ph¸t hiÖn trªn 195 d¹ng, ngoµi nh÷ng d¹ng khu vùc vµ thÕ giíi cã 50 d¹ng cha ®îc nghiªn cøu ®Çy ®ñ, cã trªn 62 d¹ng ®Þa ph¬ng ®éc ®¸o bao gåm tõ díi lªn cã c¸c tÇng chøa: Taeniopteris nilssonioides, T. spathulata, Pecopteris, tonquinensis víi líp phong phó Bernoullia zeilleri, Otozamites obtusus, Anomozamites gracilis, ®éng vËt níc ngät Estheria, Sibireconcha sp.,...níc lî vµ biÓn ven bê Gervillia cf. inflata, Thracia sp... phÇn lín cã tuæi Nori-Ret [16, 40, 42].
Qu¸ tr×nh t¹o nói vÉn tiÕp diÔn t¹o ra c¸c trÇm tÝch molas lôc ®Þa vôn th« mµu ®á hÖ tÇng Hµ Cèi chøa thùc vËt Anomozamites sp., Coniopteris sp., Hai m¶nh vá níc ngät Tutuella cf. kui, T. cf. nuculiformis tuæi Jura sím-gi÷a [18, 40] vµ hÖ tÇng B¶n Hang chøa Hai m¶nh vá: Cyotrigonioides sp., tuæi Creta sím n»m kh«ng chØnh hîp trªn c¸c thµnh t¹o cæ h¬n.
Vµo Jura muén ®Õn cuèi Creta, cung nói löa - pluton kiÒm - v«i lai tÝnh thuéc r×a lôc ®Þa tÝch cùc ®îc h×nh thµnh trªn ®íi hót ch×m vµo r×a ®«ng m¶ng
¸-¢u, trong ®ã khu vùc §«ng B¾c Bé còng tr¶i qua qu¸ tr×nh ho¹t ho¸ m¹nh mÏ. §ång thêi miÒn lôc ®Þa Sundaland lan réng ra §«ng Nam ¸, gåm c¶ vÞnh B¾c Bé vµ phÇn lín biÓn §«ng, trªn ®ã nhiÒu n¬i cã c¸c tròng gi÷a nói, s«ng hå vµ biÓn sãt chøa c¸c thµnh t¹o evaporit trong ®iÒu kiÖn khÝ hËu kh«, nãng.Thêi kú Kainozoi (65-0 tr.n.). C¸c trÇm tÝch s«ng-hå, ch©u thæ xen kÏ biÓn n«ng ®îc h×nh thµnh trªn c¸c rift kiÓu trît t¸ch S«ng Hång cã bÒ dµy 4-15 km däc hÖ ®øt g·y trît b»ng tr¸i TB - §N, VÞnh B¾c Bé cã bÒ dµy 3-6 km kÐo dµi theo híng TB - §N [30, 34]. Theo tµi liÖu ®Þa chÊn vµ khoan th¨m dß dÇu-khÝ, c¸c trÇm tÝch nµy ®ù¬c thµnh t¹o theo c¸c giai ®o¹n tríc rift: cuèi Creta - Paleocen, ®ång rift: Eocen - Oligocen muén, sau rift: cuèi Oligocen - Miocen liªn quan víi qu¸ tr×nh t¸ch gi·n ®¸y biÓn §«ng (32-15,5 tr.n.), nghÞch ®¶o: Miocen gi÷a-muén víi ho¹t ®éng uèn nÕp, bµo mßn vµ cuèi cïng lµ sù h×nh thµnh thÒm lôc ®Þa gåm c¸c trÇm tÝch Pliocen - §Ö tø (5,5-0 tr.n.) n»m kh«ng chØnh hîp trªn khu vùc lín vµ hÇu nh kh«ng bÞ biÕn d¹ng mÊy [26, 29, 30].
§Æc biÖt, c¸c trÇm tÝch nµy cßn cã biÓu hiÖn ®¸ dÇu, asphaltit lé ra ë Hoµnh Bå vµ ®¶o B¹ch Long VÜ chøa phong phó bµo tö phÊn hoa: Cicatricosisporites dorogensis, Verrutricolporites pachydermus, Pentapollenites maomingensis v.v… tuæi Oligocen [27], c¸c di tÝch thùc vËt cËn nhiÖt ®íi Èm: Quercus cf. lobbii, Pecopteris totangensis, Q. cf. neriifolia, Acer trilobatum, Phragmites oeningensis, v.v.. Ch©n bông: Viviparus cf. margaryaeformis, … tuæi Mio-Pliocen [39, 37]. Ngoµi ra ®«i n¬i cßn biÓu hiÖn phun trµo bazan §Ö tø, vµ tõ gi÷a Holocen hÖ ®¶o biÓn ë vÞnh B¾c Bé ®îc h×nh thµnh.
VÒ mÆt cÊu tróc cã thÓ chia ra khèi n©ng ®¬n nghiªng V©n §ån, khèi sôt nÕp lâm H¹ Long, khèi n©ng nÕp låi C¸t Bµ qua c¸c hÖ ®øt g·y TB - §N vµ §B - TN [14, 24] tiÕp gi¸p víi ®Þa hµo Hßn Gai vµ tròng Hoµnh Bå qua hÖ ®øt g·y ¸ vÜ tuyÕn vµ ®«i n¬i cßn biÓu hiÖn ®ang ho¹t ®éng [15].
Gi¸ trÞ vÒ ®Þa m¹o Karst ®¸ v«i
VÞnh H¹ Long ë r×a t©y b¾c vÞnh B¾c Bé gi¸p víi miÒn duyªn h¶i Qu¶ng Ninh - H¶i Phßng víi c¸c d¹ng ®Þa h×nh nói ®åi ven biÓn, ®Æc biÖt lµ c¸c ®¶o - nói sãt ®¸ v«i trªn vµ díi mùc níc biÓn t¹o nªn c¸c kiÓu karst, hang ®éng næi tiÕng thÕ giíi (H×nh 3 vµ ¶nh 1).
§Þa m¹o vÞnh H¹ Long lµ mét mÉu h×nh tuyÖt vêi vÒ karst trëng thµnh nhê cã tÇng ®¸ v«i dµy kho¶ng 1000 m kh¸ thuÇn nhÊt, trong ®iÒu kiÖn khÝ hËu nãng Èm, ma nhiÒu vµ trªn nÒn tæng thÓ n©ng t©n kiÕn t¹o chËm ch¹p, díi sù t¸c ®éng t¬ng hç biÓn, ®Êt, trêi. Qu¸ tr×nh tiÕn hãa karst ë ®©y tõ Miocen (kho¶ng 20 triÖu n¨m c¸ch ngµy nay) ®Õn nay, tr¶i qua 5 giai ®o¹n: 1- t¹o ®ång b»ng cæ, 2- t¹o phÔu, thung lòng karst, 3- h×nh thµnh c¸c côm ®åi chãp h×nh nãn liªn kÕt nhau (Trung Quèc gäi lµ fengcong) (¶nh 2 vµ 3), 4- ph¸t triÓn thµnh c¸c th¸p cao cã v¸ch dùng ®øng t¸ch rêi nhau (fenglin) (¶nh 5 vµ 6), 5- t¹o ra ®ång b»ng míi [32, 41] nªn ®îc ®Ò nghÞ bæ sung thuËt ng÷ míi lµ "kiÓu H¹ Long" ®Æc trng cho karst ®¸ v«i nhiÖt ®íi bÞ biÓn ngËp [9].
Nh÷ng d¹ng ®Þa h×nh d¬ng. Vïng nghiªn cøu trùc tiÕp cã diÖn tÝch 1553 km2 vµ 1969 hßn ®¶o víi mËt ®é 1,27 ®¶o/km2, bao gåm c¸c ®¶o - nói sãt thuéc lo¹i cùc nhá (0,01- 0,0001 km2), rÊt nhá (0,1 - 0,01 km2) chiÕm ®Õn 91,5 % tæng sè ®¶o, nhng chØ chiÕm 25,79 % tæng diÖn tÝch ®¶o. ChØ cã 7 ®¶o cã diÖn tÝch trªn 1 km2, trong ®ã lín nhÊt lµ ®¶o Hang Tr¹i 4,613 km2. Trong vïng vÞnh H¹ Long cø 1 ha mÆt ®¶o th× t¬ng øng cã 9 ha mÆt níc biÓn.
D¶i ®¶o phÝa t©y gåm 7 côm ®¶o (xem b¶ng 1) theo sè lîng ®¶o, h×nh d¹ng, kÝch thíc vµ mèi liªn kÕt cña chóng cã thÓ sö dông 2 chØ sè Kvµ I.
K = sè lîng ®¶o nãn, th¸p, vßm t¸ch biÖt chia cho tæng sè ®¶o.
Kmax= 1 khi tÊt c¶ ®¶o lµ d¹ng nãn, th¸p t¸ch biÖt. 
víi:
h = ®é cao ®¶o nói sãt
R = b¸n kÝnh ®¸y ®¶o, víi quy íc diÖn tÝch ®¸y quy vÒ h×nh trßn
I = chØ sè h×nh th¸i nãn th¸p
B¶ng 1. Sè lîng ®¶o ph©n chia theo d¹ng nãn, th¸p vµ chØ sè K
|
TT |
Tªn côm ®¶o |
Sè ®¶o d¹ng nãn, th¸p, vßm |
Sè ®¶o d¹ng d·y nói sãt |
Tæng sè ®¶o |
K |
||
|
T¸ch biÖt |
Liªn kÕt 2 |
Liªn kÕt 3 |
|||||
|
1 |
§Çu Gç |
3 |
2 |
2 |
1 |
8 |
0,37 |
|
2 |
Ch©n Voi - V¹n Béi |
20 |
9 |
3 |
3 |
35 |
0,57 |
|
3 |
DÇm Nam |
6 |
2 |
1 |
1 |
10 |
0,60 |
|
4 |
Lêm Bß |
15 |
3 |
1 |
2 |
21 |
0,71 |
|
5 |
Bå Hßn |
33 |
6 |
3 |
2 |
44 |
0,75 |
|
6 |
Hang Tr¹i |
36 |
5 |
3 |
1 |
45 |
0,80 |
|
7 |
§Çu Bª |
27 |
6 |
3 |
1 |
37 |
0,73 |
|
|
|
140 |
33 |
16 |
11 |
200 |
Ktb 0,70 |
ChØ sè K thay ®æi tõ K = 0,37 côm §Çu Gç ®Õn K = 0,80 côm Hang Tr¹i vµ trung b×nh K = 0,70, cã nghÜa lµ cø 10 ®¶o th× cã 7 ®¶o d¹ng nãn, th¸p, vßm t¸ch biÖt vµ t¨ng dÇn tõ gÇn bê ®Õn xa bê. §Æc ®iÓm chØ sè h×nh th¸i c¸c côm ®¶o cho thÊy côm Bå Hßn, Hang Tr¹i, §Çu Bª xa bê h¬n, cã nhiÒu nãn, th¸p t¸ch biÖt h¬n, ®Æc trng h¬n vµ Imax = 2,40, ®ång thêi Imin = 0,12.
VÒ ®é cao bËc ®Þa h×nh trong d¶i §Çu Gç, §Çu Bª cã 92 ®¶o cã thÓ chia ra 3 nhãm: 140-220 m (140-160 m, 170-190 m, 200-220 m) cã c¸c ®Ønh cao nhÊt cã thÓ øng víi mÆt san b»ng Pliocen; 50-130 m (50-60 m, 70-90 m, 100-130 m) lµ bËc ®é cao phæ biÕn nhÊt chiÕm 59% ph¶n ¸nh giai ®o¹n ph¸t triÓn vµo ®Çu §Ö tø vµ 10-14 m lµ bËc ®Þa h×nh chÞu ¶nh hë+ng trùc tiÕp cña biÓn cã thÓ vµo Pleistocen muén - Holocen.
Nh÷ng d¹ng ®Þa h×nh ©m. C¸c phÔu karst, hè sôt vµ thung kÝn rÊt phæ biÕn ë vïng H¹ Long vµ ®¶o C¸t Bµ, cã h×nh ®¼ng thíc, bÇu dôc hay b¸n nguyÖt víi kÝch thíc kh¸c nhau, ®¸y n»m ë ®é cao trªn díi 5 m. Do biÓn ngËp, cho nªn phÇn lín biÕn thµnh c¸c hå níc vµ vòng vÞnh.
¸ng (tõ ®Þa ph¬ng) lµ c¸c hå karst kÝn n»m gi÷a c¸c ®¶o gåm kho¶ng 62 ¸ng, trong ®ã lín nhÊt lµ ¸ng VÑm (28,8 ha), nhá nhÊt lµ ¸ng TrÒ M«i (0,7 ha) thêng cã ®é s©u 1-3 m [44].Tïng (tõ ®Þa ph¬ng) lµ c¸c vòng vÞnh nhá ¨n s©u vµo c¸c ®¶o ®¸ v«i, nguyªn lµ c¸c thung lòng, hÎm vùc, hè sôt karst bÞ ngËp níc biÓn. Theo thèng kª trong vïng H¹ Long vµ C¸t Bµ cã 57 tïng, trong ®ã lín nhÊt lµ tïng GÊu (220 ha) vµ nhá nhÊt lµ tïng M©y §en (1,5 ha).
Hang ®éng.
ë vÞnh H¹ Long, hang ®éng hÕt søc phong phó, ®a d¹ng ®Õn nay ®· biÕt kho¶ng 24 hang ®éng, thêng dµi tõ vµi chôc ®Õn vµi tr¨m mÐt, ph©n bè theo ®é cao gåm 3 tÇng: tÇng 1 - cao 3-4 m liªn quan víi mùc níc biÓn hiÖn t¹i, tÇng 2 - cao 5-15 m thêng cã kÝch thíc lín h¬n c¶, tÇng 3 - cao 25-50 m nh ®éng Thiªn Cung, Mª Cung. Nh×n chung, c¸c hang ®éng cao cã tuæi h×nh thµnh cæ h¬n, trong ®ã ®a sè c¸c hang tÇng 2, 3 cã thÓ ®îc thµnh t¹o trong Pleistocen. Hang ®éng ë vÞnh H¹ Long thuéc 3 nhãm chÝnh [32,41].1. Nhãm hang ngÇm cæ phÇn lín lµ nh÷ng lèi th«ng tho¸t níc tõ nh÷ng phÔu karst cæ, cã lèi ®i dèc vµ cã kho¶ng chªnh cao ®¸ng kÓ. Hang Söng Sèt (xem ¶nh 7) ë ®¶o Bå Hßn cã lèi th«ng réng, cao h¬n 10 m, ®éng Tam Cung gåm 3 ng¨n chªnh cao 20 m ph¸t triÓn theo ph©n líp ®¸ v«i. §éng L©u §µi ë ®¶o Cæ Ngùa lµ mét phøc hÖ c¸c lèi th«ng dµi 300 m. §éng Thiªn Cung vµ hang §Çu Gç lµ di tÝch cña cïng mét hang ®éng cæ n»m ë ®é cao kho¶ng 20-50 m, trong ®ã Thiªn Cung lµ mét ng¨n lín dµi h¬n 100 m ®îc c¸c v¸ch nhò ®¸ chia thµnh nhiÒu ng¨n nhá vµ §Çu Gç cã d¹ng mét ®êng hÇm lín, h¹ thÊp däc theo mét hÖ thèng khe nøt.
2. Nhãm hang nÒn karst cæ
h×nh thµnh khi x©m thùc më réng ngang t¹i møc c¬ së, cã lèi th«ng gÇn nh n»m ngang liªn quan víi c¸c thÒm biÓn bµo mßn hoÆc tÝch tô n»m ngang mùc c¬ së. Trinh N÷ lµ hang nÒn lín nhÊt ë vÞnh H¹ Long cã trÇn cao 12 m trªn mùc biÓn, dµi 80 m vµ ph¸t triÓn qua nhiÒu giai ®o¹n. Bå N©u lµ hang n»m ngang dµi 70 m xen víi nhiÒu nhò ®¸ cæ.3. Nhãm hang hµm Õch biÓn h×nh thµnh do qu¸ tr×nh hoµ tan cña níc biÓn, sãng vµ thuû triÒu, theo ph¶n øng ho¸ häc th«ng thêng: CO2 + CaCO3 + H2O D Ca++ + 2(HCO3) thêng cã m¸i trÇn n»m ngang t¹o ra ë mùc níc biÓn hiÖn t¹i vµ c¶ trong c¸c kú biÓn tiÕn dao ®éng trong Holocen, thËm chÝ c¶ Pleistocen. Mét sè hang ë khu hå Ba HÇm gåm tæ hîp 3 hang th«ng 3 hå níc mÆn víi nhau vµ th«ng ra biÓn, víi hang ngoµi cïng dµi 150 m, réng 10 m. Hang Luån ë ®¶o Bå Hßn chØ dµi 50 m, cã m¸i trÇn c¸ch mùc triÒu cao kho¶ng 2 m.
NgÊn biÓn. DÊu ngÊn ¨n lâm vµo v¸ch ®¸ do sãng vç vµ gÆm mßn cña níc biÓn lµm cho c¸c ®¶o d¹ng nãn, th¸p, v.v. cã ®¸y th¾t nhá l¹i t¹o hang luån, hµm Õch gãp phÇn lµm t¨ng vÎ ®éc ®¸o cña c¶nh quan karst vïng vÞnh (xem ¶nh 4 vµ 5). NgÊn biÓn ë c¸c ®é cao kh¸c nhau tõ 2,0-2,5 m, 3-5 m, 7-8 m ®Õn 9-12 m, trong ®ã nhiÒu ngÊn cßn vá hµu hµ b¸m vµo, qua ph©n tÝch tuæi ®ång vÞ 14C biÕt ®îc tuæi cña thêi ®iÓm tån t¹i mÆt biÓn øng víi ®é cao ®ã, mµ kÕt qu¶ cô thÓ sÏ ®Ò cËp ë phÇn sau.
Thung lòng vµ ®ång b»ng karst bÞ ngËp. C¸c thung lòng karst bÞ ngËp t¹o thµnh c¸c luång l¹ch phÇn lín cã ph¬ng TB - §N kÐo dµi 5-10 km cã ®é s©u 10-20 m. §¸y vÞnh H¹ Long thuéc ®ång b»ng karst bÞ ngËp s©u 3-20 m, cã bÒ mÆt ®¸y phøc t¹p víi nhiÒu m« sãt, luèng, r·nh ngÇm cã tÝnh ph©n bËc kh¸ râ: 1-4 m, 6-11 m, 12-20 m thÓ hiÖn c¸c giai ®o¹n bãc mßn - mµi mßn tríc khi bÞ ch×m ngËp, mµ nhiÒu n¬i cã san h« t¹o r¹n. §ång b»ng karst nµy ®îc thµnh t¹o tõ Holocen gi÷a, cã hÖ thèng ®¶o ch¾n ngoµi nªn ng¨n ®îc sù t¸c ®éng m¹nh mÏ cña sãng, nhng do biªn ®é thuû triÒu cao (cùc ®¹i ®Õn 4 m) nªn cã c¶ tÝch tô lÉn x©m thùc [22].
Gi¸ trÞ vÒ ®Þa chÊt §Ö tø vµ ®Þa chÊt biÓn
§Þa chÊt §Ö tø vÞnh H¹ Long liªn quan chÆt chÏ víi sù h×nh thµnh vÞnh B¾c Bé vµ ch©u thæ s«ng Hång. Trªn vïng duyªn h¶i vµ mét sè ®¶o ë §«ng B¾c Bé cßn gÆp c¸c di tÝch bËc thÒm ë c¸c ®é cao 45-65 m, 20-30 m, 10-15 m, 4-6 m, 1,5-3 m [5, 19, 21] vµ ®¸y vÞnh B¾c Bé cßn cã c¸c trÇm tÝch ®äng l¹i ë c¸c bËc ®Þa h×nh tuyÕn ngang trong ®íi sãng vç bê s©u ®Õn 5 m, ®íi sãng ph¸ huû - biÕn d¹ng (5-0 m), ®íi sãng lan truyÒn (trªn 20-30 m) vµ ®ång b»ng tÝch tô d¹ng ch©u thæ cæ (s©u 80-110 m) ph¸t triÓn vµo giai ®o¹n Pleistocen muén [22].
Trong khi ®ã ë ®ång b»ng s«ng Hång, ven biÓn H¶i Phßng, Qu¶ng Ninh c¸c chu kú trÇm tÝch Pleistocen sím, Pleistocen gi÷a-muén chñ yÕu lµ tíng s«ng-lò vµ Ýt vòng vÞnh Pleistocen muén, Pleistocen muén - Holocen gi÷a. Giai ®o¹n biÓn tiÕn cùc ®¹i vµ Holocen muén gåm c¸c tíng s«ng-hå, ®Çm lÇy, ch©u thæ biÓn n«ng ven bê, giã chøa c¸c di tÝch Th©n mÒm, Trïng lç, v.v.. cïng víi c¸c chu kú b¨ng hµ Gunz (1,6 tr.n.) Mindel (700.000 n.) Riss (125.000 n.), Wurm (20.000 n), biÓn tiÕn Flandri kho¶ng 5000 n. [13, 34]. Nh×n chung, thêi kú Pleistocen lôc ®Þa thèng trÞ, nhng vÉn cã mét sè ®ît biÓn tiÕn cã Trïng lç quan s¸t ®îc qua c¸c lç khoan ë H¶i Phßng, VÜnh B¶o, v.v.. nhng sang Holocen m«i trêng biÓn thèng trÞ [2] vµ vÞnh H¹ Long ngµy nay chÝnh thøc ra ®êi cã thÓ chia ra 6 giai ®o¹n [10, 33].
1- Khëi ®Çu biÓn tiÕn Pleistocen muén - Holocen (11000-7000 n¨m tríc ngµy nay - ntn) vµo ®íi ven cöa vÞnh B¾c Bé ë ®é s©u kho¶ng 60 m tiÕn dÇn vµo phÝa nam vÞnh H¹ Long (8000-7000 ntn) .
2- BiÓn tiÕn cùc ®¹i Holocen (7000-4000 ntn) vÞnh H¹ Long chÝnh thøc h×nh thµnh.
3- BiÓn lïi Holocen gi÷a-muén (4000-3000 ntn) biÓu hiÖn d©ng cao ®Þa h×nh vµ phong ho¸ laterit ph¸t triÓn.
4- BiÓn lÊn (3000-2000 ntn), vÞnh H¹ Long më réng trë l¹i mét phÇn.
5- VÞnh H¹ Long thu hÑp (2000-1000 ntn) ph¸t triÓn ®Çm lÇy só vÑt, chÞu ¶nh hëng cña phï sa tõ hÖ thèng s«ng Hång - B¹ch §»ng.
6- VÞnh H¹ Long ®· vµ ®ang më réng (1000 n¨m qua) do mùc níc ®¹i d¬ng d©ng víi dßng nhËt triÒu ho¹t ®éng m¹nh.
Liªn quan víi sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn vÞnh H¹ Long, lÞch sö v¨n ho¸ ®· ph¸t triÓn, biÓu hiÖn v¨n ho¸ Soi Nhô (25000-7000 ntn) ë c¸c hang ®éng trªn vïng ®¶o vÞnh H¹ Long - B¸i Tö Long (14C : 14125
± 180 ntn) ph¸t triÓn h¬n so víi c¸c v¨n ho¸ Hoµ B×nh - B¾c S¬n; v¨n ho¸ C¸i BÌo (7000-5000 ntn) biÓu hiÖn ë bê vÞnh kÝn giã (14C : 5645± 60 ntn); v¨n ho¸ H¹ Long (4500-3500 ntn) biÓu hiÖn ë Trµng Kªnh vïng cöa s«ng B¹ch §»ng (14C : 3406± 100 ntn) ®îc chia ra hai giai ®o¹n sím vµ muén [6, 33].§ît h¹ thÊp mùc níc biÓn Holocen gi÷a-muén ë vÞnh H¹ Long ®Ó l¹i nh÷ng ngÊn sãng vç kh¾c lâm vµo c¸c v¸ch nói ®¸ v«i cßn ®äng l¹i c¸c di tÝch hµu, hµ, giun biÓn, èc Meladani, v.v.. qua ph©n tÝch ®ång vÞ 14C ë hßn CÇu Ng trªn c¸c ngÊn 3,50 m : 2280
± 60; 3820± 50 ntn, 4,25 m : 3280± 60 ntn, 4,55 m : 4100± 50, 4,85 m:4990± 90 ntn, 4,90 m: 4050± 140 ntn ë gÇn hßn §Çu GiÕng Côt, 7,05 m : > 40.000 ntn, 7,80 m : 32.960± 680 ntn, ë Quang Hanh 5,3-5,5 m : 4420± 70, 9,10-10,1 m : > 40.000 ntn [1]. Nh÷ng ngÊn sãng vç nµy kh«ng nh÷ng chØ ®¬n thuÇn do mùc níc biÓn d©ng, h¹ mµ cßn do chuyÓn ®éng kiÕn t¹o hiÖn ®¹i t¸c ®éng thªm.gi¸ trÞ vÒ tµi nguyªn ®Þa chÊt
Tµi nguyªn ®Þa chÊt ë vÞnh H¹ Long vµ c¸c vïng l©n cËn phong phó vÒ chñng lo¹i vµ ®a d¹ng vÒ nguån gèc víi nh÷ng lo¹i chÝnh ®· vµ ®ang th¨m dß, khai th¸c mµ nhiÒu tµi liÖu ®· nªu [7, 18, 38, 45].
Tµi nguyªn nhiªn liÖu. BÓ than Qu¶ng Ninh næi tiÕng tõ l©u cã tuæi Trias muén, biÕn chÊt cao thµnh anthracit khai th¸c trªn 100 n¨m qua víi sè lîng tõ 2 ®Õn 58 vØa, dµy trung b×nh vµi mÐt (chïm vØa Dµy Lé TrÝ: 92,2 m), cã tæng tµi nguyªn 10 tû tÊn, trong ®ã phÇn ®· th¨m dß tÝnh tr÷ lîng trªn 2 tû tÊn cã chÊt lîng cao víi nhiÖt lîng trung b×nh 8050 kcal/kg. Ngoµi ra cßn cã khÝ thiªn nhiªn nh methan, nit¬, carbonic, v. v... cã n¬i ®¹t 25-30 m3/ tÊn. Lignit (than n©u) vµ than ®¸ bitum cã trong c¸c bÓ §Ö tam vÞnh B¾c Bé, ®Æc biÖt lµ vâng Hµ Néi thuéc ch©u thæ S«ng Hång qua ®¸nh gi¸ cã ®Õn 115 vØa víi tæng tµi nguyªn dù b¸o kho¶ng 250 tû tÊn.
DÇu khÝ cã tiÒm n¨ng lín trong c¸c bÓ S«ng Hång, VÞnh B¾c Bé ®ang ®îc ®iÒu tra vµ ®¸ dÇu §ång Ho (b¾c H¹ Long) ®· th¨m dß ®îc 4.204 ngµn tÊn víi hµm lîng dÇu 5,7-12,65%.
Tµi nguyªn vËt liÖu x©y dùng.
Nguyªn liÖu xi m¨ng ®Æc biÖt lµ ®¸ v«i ph©n bè nhiÒu n¬i, quy m« lín, chÊt lîng tèt (CaO ≈ 53,85%, MgO ≈ 0,25%, Fe2O3 ≈ 0,12%, v.v...), tr÷ lîng hµng tr¨m triÖu tÊn, víi c¸c phô gia sÐt tõ ®¸ phiÕn phong hãa vµ trÇm tÝch bë rêi, ®¸ silic ho¹t tÝnh, puzolan,v.v... SÐt g¹ch ngãi ë má GiÕng §¸y (Hoµnh Bå) næi tiÕng vÒ chÊt lîng rÊt tèt (SiO2 ≈ 70,56%, Al2O3 ≈ 14,16 %, Fe2O3 ≈ 4,56%, CaO ≈ 0,15%...). Ngoµi ra cßn cã nhiÒu lo¹i ®¸ x©y dùng nh ®¸ khèi, ®¸ héc, ®¸ èp l¸t trang trÝ, ®¸ nung v«i còng nh sái c¸t th¹ch anh, quarzit ë vïng duyªn h¶i vµ c¶ ngoµi biÓn (agregat),v.v...Nguyªn liÖu sø, gèm, thuû tinh chÞu löa
. Kaolin ë vïng nµy lµ s¶n phÈm phong hãa tõ ®¸ trÇm tÝch giµu felspat cña c¸c hÖ tÇng Hßn Gai ( T3 n-r) §ång Ho (E3-N), ryolit porphyr (T2a), hoÆc keratophyr (D) cã chÊt lîng tèt. Má c¸t thñy tinh ®¶o V©n H¶i lµ c¸t silic, ®é h¹t ®Òu 0,1-0,4 mm víi SiO2 ≈ 99,10% cã nguån gèc biÓn-giã t¹o thµnh d¶i cån c¸t dµi 3-4 km víi tr÷ lîng trªn 10 triÖu tÊn. Ngoµi ra cßn cã sÐt chÞu löa trong trÇm tÝch chøa than, dolomit (D2-3 , C-P), quarzit (D1-2 ), v.v...Tµi nguyªn ph©n kho¸ng. Phosphorit thÊm ®äng trong hang ®éng, phÔu karst ®¸ v«i (C-P) ë Hoµnh Bå, däc ®êng 18A vµ mét sè ®¶o ë vÞnh H¹ Long víi hµm lîng P2O5
» 8%. Than bïn trong trÇm tÝch Holocen ë Thuû Nguyªn, An H¶i, v.v cã nguån gèc ®Çm lÇy ven biÓn.Kim lo¹i c¬ b¶n: mét vµi tô kho¸ng antimon nh §ång Má, Khe Chim, D¬ng Huy cßn cã arsenopyrit, fluorit, pyrit, vµng. Thuû ng©n díi d¹ng cinnabar x©m nhiÔm trong ®íi cµ n¸t tõ ®¸ v«i - silic ë tô kho¸ng Hoµnh Bå cha râ triÓn väng.
Tµi nguyªn níc. Ngoµi níc mÆt, níc díi ®Êt ë duyªn h¶i vµ trªn mét sè ®¶o, níc kho¸ng Quang Hanh cã nhiÒu m¹ch xuÊt lé gÇn mùc níc triÒu d©ng, còng nh ë lç khoan thuéc lo¹i níc kho¸ng brom, nãng võa (25-450C) kiÓu hãa häc clorur natri, kho¸ng hãa cao (mg/l: Br = 20,5-49, H4SiO4 = 22, Sr = 4,2 pH= 7,4, v.v..), trong, kh«ng mïi, vÞ mÆn víi tæng ®é kho¸ng ho¸ b»ng 2,7 g/l.
Ngoµi ra, vÞnh H¹ Long cßn cã nh÷ng gi¸ trÞ vÒ tµi nguyªn m«i trêng nh c¶nh quan, céng ®ång ®©n c, hoµn lu dßng nhËt triÒu víi biªn ®é lín, ®a d¹ng sinh häc cña c¸c hÖ sinh th¸i c¸c ®¶o, vÞnh ®¸y cøng, ®¸y mÒm, r¹n san h«, rõng ngËp mÆn, di chØ v¨n hãa kh¶o cæ, v..v.. nhng cã lÏ hÊp dÉn nhÊt vÉn lµ tµi nguyªn du lÞch.
Tãm l¹i, vÞnh H¹ Long ®· ®îc quèc tÕ c«ng nhËn qua viÖc UNESCO ghi vµo danh môc Di s¶n ThÕ giíi víi gi¸ trÞ thÈm mü lµ mét t¸c phÈm thiªn nhiªn hoµnh tr¸ng vµ huyÒn ¶o vµ ®îc ®¨ng quang tiÕp lÇn thø 2 vÒ gi¸ trÞ ®Þa chÊt lÞch sö, ®Æc biÖt lµ ®Þa m¹o karst ®¸ v«i, hang ®éng trong bèi c¶nh ®Êt-trêi-biÓn trë thµnh mét th¾ng c¶nh ®éc nhÊt v« nhÞ trªn thÕ giíi.
§Ó Di s¶n ThÕ giíi vÞnh H¹ Long ®îc ph¸t triÓn bÒn v÷ng, chóng ta h·y cïng nhau gi÷ g×n vµ h¹n chÕ tèi ®a nh÷ng nguy c¬ do t¸c ®éng m«i trêng g©y ra nh sù båi lÊp xuèng vÞnh c¸c chÊt th¶i r¾n do khai th¸c than, vËt liÖu x©y dùng, v. v... g©y ra, níc th¶i ®« thÞ vµ tõ c¸c má ®ang khai th¸c, ho¹t ®éng hµng h¶i, c¶ng, chÆt ph¸ rõng ngËp mÆn, c«ng nghiÖp du lÞch .v..v... ®Ó b¶o vÖ nh÷ng gi¸ trÞ ngo¹i h¹ng, næi bËt toµn cÇu cho lîi Ých cña toµn nh©n lo¹i.
Cuèi cïng tËp thÓ t¸c gi¶ xin tá lßng c¸m ¬n UNESCO ViÖt Nam, Ban Qu¶n lý vÞnh H¹ Long ®· t¹o ®iÒu kiÖn ®Ó tham kh¶o c¸c tµi liÖu liªn quan vµ GS Tèng Duy Thanh, GS Vò Khóc ®· gãp nhiÒu ý kiÕn quý b¸u cho bµi b¸o nµy
v¨n liÖu
Tµi liÖu lu tr÷