TrÇn V¨n Hoµng, Bïi thÞ B¶o Anh

§« thÞ hãa lµ xu thÕ chung cña toµn thÕ giíi. ViÖt Nam còng kh«ng n»m ngoµi sù ph¸t triÓn tÊt yÕu Êy. HÇu hÕt c¸c ®« thÞ lín ë ViÖt Nam ®Òu ph©n bè trªn c¸c thµnh t¹o ®Þa chÊt trÎ víi c¸c tÝnh chÊt ®Æc tr­ng riªng cña nã nh­: tÝnh bÒn thÊp, tÝnh nÐn cao, søc chèng c¾t kh«ng ®¸ng kÓ .v.v. HÖ sinh th¸i ®« thÞ lµ mét thùc thÓ tån t¹i phøc t¹p do c¸c hîp phÇn ®Þa chÊt, sinh vËt vµ kÜ thuËt t¹o thµnh. Trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn ®« thÞ, tõng hîp phÇn nãi trªn, tr­íc tiªn lµ hîp phÇn ®Þa chÊt, bÞ biÕn ®éng theo chiÒu kh«ng cã lîi cho cuéc sèng con ng­êi. VÊn ®Ò ®iÒu chØnh vµ phèi hîp quan hÖ t­¬ng t¸c gi÷a c¸c hîp phÇn ®Þa chÊt, sinh vËt vµ kü thuËt (con ng­êi vµ thµnh qu¶ lao ®éng) lµ c¬ së cho sù ph¸t triÓn bÒn v÷ng cña qu¸ tr×nh ®« thÞ hãa.

BiÓu hiÖn cña qu¸ tr×nh ®« thÞ hãa lµ viÖc xuÊt hiÖn vµ ph¸t triÓn nh÷ng thµnh phè víi d©n sè gåm nhiÒu triÖu ng­êi. §iÒu nµy ®­îc Liªn hiÖp quèc [3] thèng kª l¹i nh­ sau. Vµo n¨m 1800, trªn Tr¸i ®Êt chØ cã 1 thµnh phè cã d©n sè trªn 1 triÖu ng­êi, lµ B¾c Kinh, ®Õn n¨m 1900 sè thµnh phè cã d©n sè trªn 1 triÖu ng­êi lµ 16, n¨m 1950 con sè ®ã lµ 59, n¨m 2010 sÏ t¨ng ®Õn 511 vµ ®Õn n¨m 2025 ­íc tÝnh sÏ cã 639 thµnh phè cã sè d©n v­ît qu¸ 1 triÖu ng­êi, vµ 76% trong sè ®ã sÏ tËp trung ë c¸c n­íc ®ang ph¸t triÓn.

D©n sè ë thµnh phè còng t¨ng lªn kh«ng ngõng. Còng theo sè liÖu cña Liªn hiÖp quèc th× vµo n¨m 1890 chØ cã mçi thµnh phè London cã sè d©n trªn 5 triÖu ng­êi, vµo n¨m 1950 cã 8 thµnh phè víi sè d©n trªn 5 triÖu ng­êi vµ ®Õn n¨m 2000 ®· cã 45 thµnh phè. Sè thµnh phè víi sè d©n trªn 10 triÖu ng­êi, vµo n¨m 1950 chØ cã New York, London vµ Th­îng H¶i, nh­ng ®Õn n¨m 2000 sè thµnh phè cã d©n sè trªn 10 triÖu ng­êi ®· t¨ng lªn 24.

D©n sè sèng trong c¸c khu ®« thÞ còng t¨ng lªn liªn tôc. Còng theo tµi liÖu cña Liªn hiÖp quèc th× vµo n¨m 1830 d©n sè sèng ë ®« thÞ trªn Tr¸i ®Êt chØ chiÕm cã 3% tæng sè d©n, ®Õn n¨m 1960 con sè ®ã lµ 34% vµ ®Õn n¨m 2020 con sè ®ã sÏ lín h¬n 57,6% [3].

HÇu hÕt c¸c thµnh phè, thÞ x·, thÞ trÊn ë ViÖt Nam ®Òu ph©n bè ë ®ång b»ng cña c¸c s«ng lín nh­ s«ng Hång, s«ng H­¬ng, s«ng Hµn, s«ng Trµ Khóc, s«ng Thu Bån, s«ng Cöu Long vv… hoÆc ph©n bè ë c¸c ®ång b»ng hÑp gi÷a nói nh­ §iÖn Biªn, Lai Ch©u, Hßa B×nh, S¬n La, hoÆc ph©n bè ë c¸c ®ång b»ng hÑp ven biÓn nh­ Hµ TÜnh, HuÕ, Tuy Hßa vv…

LÞch sö ph¸t triÓn ®Þa chÊt ®Æc tr­ng cña c¸c vïng tròng nµy lµ c¸c chuyÓn ®éng t©n kiÕn t¹o h¹ thÊp chiÕm ­u thÕ vµ c¸c thµnh t¹o ®Þa chÊt cæ, bao gåm c¸c lo¹i ®¸ cøng vµ ®¸ nöa cøng cã nguån gèc h×nh thµnh kh¸c nhau bÞ ch«n vïi vµ bao phñ bëi c¸c thµnh t¹o trÎ ch­a cè kÕt hoÆc cè kÕt yÕu, cã tÝnh bÒn thÊp, tÝnh nÐn cao, søc chèng c¾t kh«ng ®¸ng kÓ. §iÒu nµy cã thÓ dÔ nhËn thÊy qua tÝnh chÊt vËt lÝ cña chóng nh­: ®é Èm tù nhiªn cao, khèi l­îng thÓ tÝch thÊp, khèi l­îng thÓ tÝch cèt ®Êt thÊp, ®é rçng lín vv…

MÆt c¾t ®Þa chÊt ®Æc tr­ng cña c¸c thµnh phè Hµ Néi, H¶i Phßng, thµnh phè Hå ChÝ Minh vµ nhiÒu thµnh phè kh¸c ë ViÖt Nam lµ ®Êt ®¸ tuæi Neogen nh­ c¸t kÕt, bét kÕt, sÐt kÕt cã møc ®é cè kÕt yÕu bÞ ch«n vïi ë ®é s©u 30-100 m. Trªn nã lµ tÇng chøa n­íc gåm c¸t, cuéi, sái vµ phñ lªn toµn bé tÇng chøa n­íc lµ tÇng ®Êt ch­a cè kÕt gåm sÐt, sÐt pha, c¸t pha, c¸t vµ xen gi÷a chóng lµ c¸c líp bïn. Tæng bÒ dµy cña c¸c lo¹i ®Êt ch­a cè kÕt, tïy n¬i cã khi lªn ®Õn hµng tr¨m mÐt hoÆc lín h¬n [4, 5]. §Æc tÝnh x©y dùng cña tÇng ®Êt ch­a cè kÕt trªn còng rÊt thÊp. Th«ng th­êng khi x©y dùng c«ng tr×nh ng­êi ta ph¶i tiÕn hµnh xö lÝ phÇn mãng. Tuy thÕ, trong qu¸ tr×nh sö dông nhiÒu c«ng tr×nh còng kh«ng tr¸nh khái t×nh tr¹ng lón, nøt, biÕn d¹ng vµ nhanh chãng xuèng cÊp.

TiÕp theo, nhiÒu qu¸ tr×nh ®Þa chÊt ngo¹i sinh kh¸c ë vïng ®Êt thÊp nh­ ngËp lôt, xãi lë bê s«ng, lón mÆt ®Êt do t¶i träng ®éng, t¶i träng tÜnh, do khai th¸c n­íc d­íi ®Êt vv.. lµ nh÷ng ®Æc tr­ng tiªu biÓu cho c¸c vïng ®ang bÞ ®« thÞ hãa nhanh.

Trong tù nhiªn qu¸ tr×nh t­¬ng t¸c gi÷a m«i tr­êng ®Þa chÊt vµ m«i tr­êng sinh vËt t¹o nªn tÝnh bÒn v÷ng cña hÖ thèng ®­îc gäi lµ hÖ sinh th¸i. Mét trong nh÷ng tÝnh chÊt cña hÖ sinh th¸i t¹o nªn tÝnh bÒn v÷ng lµ sù khÐp kÝn vÒ tuÇn hoµn vËt chÊt trong chÝnh hÖ sinh th¸i ®ã. Tuy nhiªn, qu¸ tr×nh ®« thÞ hãa ®· lµm t¨ng t¸c ®éng kÜ thuËt lªn m«i tr­êng tù nhiªn, ph¸ vì vßng tuÇn hoµn vËt chÊt khÐp kÝn vµ g©y ra m©u thuÉn vÒ mÆt sinh th¸i. M©u thuÉn ®ã nÕu nh­ kh«ng ®­îc lo¹i bá tÊt sÏ lµm gi¶m møc ®é bÒn v÷ng cña hÖ sinh th¸i ®« thÞ, tøc lµ chuyÓn tõ tr¹ng th¸i bÒn v÷ng c©n b»ng sang tr¹ng th¸i mµ ë ®ã tÝnh bÒn v÷ng bÞ suy gi¶m. Nh­ vËy hÖ thèng ®« thÞ - tù nhiªn gåm hîp phÇn ®Þa chÊt (m«i tr­êng ®Þa chÊt), hîp phÇn sinh vËt (m«i tr­êng sinh vËt) vµ hîp phÇn kÜ thuËt (c¸c yÕu tè c«ng nghiÖp vµ c¬ së h¹ tÇng) [1]. Trong hÖ thèng ®« thÞ - tù nhiªn, ®« thÞ sÏ thu nhËn phÇn lín tµi nguyªn tõ m«i tr­êng tù nhiªn nh­ n­íc trªn mÆt vµ n­íc d­íi ®Êt, c¸c lo¹i vËt liÖu x©y dùng nh­ ®Êt sÐt, c¸t, cuéi, sái, ®¸ v.v.. Ng­îc l¹i ®« thÞ th¶i vµo m«i tr­êng tù nhiªn mét sè l­îng khæng lå chÊt th¶i r¾n vµ chÊt th¶i n­íc trªn mét diÖn tÝch réng lín, v­ît ra ngoµi giíi h¹n hµnh chÝnh cña ®« thÞ ®ã.

 Thùc tÕ ®ã cho thÊy r»ng ®« thÞ ®·, ®ang vµ sÏ kh«ng bao giê trë thµnh mét thµnh phÇn cña tù nhiªn. Bëi vËy vÊn ®Ò bÒn v÷ng cña hÖ thèng ®« thÞ - tù nhiªn nãi chung vµ sù bÒn v÷ng cña tõng hîp phÇn cña nã tr­íc tiªn lµ sù bÒn v÷ng cña hîp phÇn ®Þa chÊt (m«i tr­êng ®Þa chÊt) trong hÖ thèng ®ã lu«n lu«n lµ vÊn ®Ò cÊp thiÕt cña mäi quèc gia kh«ng kÓ giµu nghÌo vµ chÕ ®é chÝnh trÞ.

Tèc ®é ph¸t triÓn ®« thÞ vµ c¸c biÖn ph¸p kÜ thuËt ®­îc ¸p dông ®Ó b¶o ®¶m cho hÖ thèng ®« thÞ - tù nhiªn tån t¹i trong tr¹ng th¸i bÒn v÷ng thÓ hiÖn tr×nh ®é ph¸t triÓn cña quèc gia ®ã.

Nh­ ë phÇn ®Çu cña bµi b¸o ®· ®Ò cËp, qu¸ tr×nh ®« thÞ hãa ë ViÖt Nam ®ang diÔn ra hÕt søc m¹nh mÏ trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y. Do ¶nh h­ëng cña qu¸ tr×nh ®« thÞ hãa ch­a ®­îc kiÓm so¸t, m«i tr­êng ®Þa chÊt bÞ suy tho¸i mét c¸ch nghiªm träng theo c¸c xu h­íng sau ®©y.

Møc ®é « nhiÔm n­íc d­íi ®Êt ë vïng ®« thÞ còng ngµy mét t¨ng lªn, do ®ã mùc n­íc cña c¸c tÇng chøa n­íc bÞ h¹ thÊp trong qu¸ tr×nh khai th¸c qu¸ møc nªn kh¶ n¨ng thÊm th¼ng ®øng t¨ng lªn. Vµ nh­ vËy lµ n­íc mÆt ®· bÞ « nhiÔm, tÇng n­íc ngÇm trªn cïng bÞ « nhiÔm cµng cã ®iÒu kiÖn thÊm xuèng theo chiÒu th¼ng ®øng vµ trùc tiÕp g©y « nhiÔm n­íc d­íi ®Êt trong c¸c tÇng chøa n­íc phÝa d­íi.

BiÓu hiÖn suy tho¸i tr÷ l­îng n­íc d­íi ®Êt thÓ hiÖn ë hiÖn t­îng mùc n­íc d­íi ®Êt h¹ thÊp liªn tôc. Tiªu biÓu h¬n c¶ lµ hiÖn t­îng h¹ thÊp mùc n­íc ë vïng H¹ §×nh (Hµ Néi), t¹i ®ã n¨m 1965 mùc n­íc d­íi ®Êt n»m c¸ch mÆt ®Êt lµ 5 m, ®Õn cuèi th¸ng 5 n¨m 2003 mùc n­íc d­íi ®Êt ®· tôt xuèng ®é s©u 34,15 m tøc lµ thÊp h¬n mùc n­íc biÓn 26,98 m (H×nh 1). §iÒu nµy g©y rÊt nhiÒu khã kh¨n cho viÖc cung cÊp n­íc sinh ho¹t ë vïng nµy.

ViÖc khai th¸c n­íc d­íi ®Êt phôc vô ph¸t triÓn ®« thÞ cßn g©y ra hiÖn t­îng lón mÆt ®Êt, tuy ch­a ph¶i lµ hiÖn t­îng phæ biÕn ë c¸c ®« thÞ ViÖt Nam, nh­ng trong ph¹m vi thµnh phè Hµ Néi hiÖn t­îng lón mÆt ®Êt ®· biÓu hiÖn mét c¸ch rÊt râ rµng. KÕt qu¶ quan tr¾c liªn tôc vµ hÖ thèng ë c¸c tr¹m ®o lón Ngäc Hµ, Ph¸p V©n, Thµnh C«ng, L­¬ng Yªn, Mai DÞch vµ H¹ §×nh tõ n¨m 1993 ®Õn nay cho thÊy n¬i lón Ýt nhÊt ®¹t 3-5 mm/n¨m n¬i lón nhiÒu nh­ khu vùc Thµnh C«ng, H¹ §×nh, Ph¸p V©n ®¹t ®Õn 30-40 mm/n¨m (H×nh 2). KÕt qu¶ gÇn ®©y nhÊt ghi ®­îc ë c¸c tr¹m ®o lón Ng« SÜ Liªn, T­¬ng Mai, Gia L©m tõ ®Çu th¸ng 1/2003 ®Õn cuèi th¸ng 5/2003 cho thÊy møc ®é lón 5 th¸ng ®Çu n¨m 2003 ë c¸c vïng nãi trªn ®¹t 11-12 mm, t­¬ng øng víi mùc n­íc d­íi ®Êt h¹ thÊp 0,3 ®Õn 0,5 m. C¸c sè ®o ghi ®­îc ë tr¹m §«ng Anh còng cho thÊy r»ng møc ®é lón mÆt ®Êt ë ®ã trong 5 th¸ng ®Çu n¨m 2003 lµ 3,5-3,8 mm t­¬ng øng víi møc h¹ thÊp mùc n­íc d­íi ®Êt kho¶ng 0,3-0,4 m. HiÖn t­îng lón mÆt ®Êt ë ph¹m vi thµnh phè Hµ Néi ®· g©y ra nhiÒu thiÖt h¹i vÒ mÆt kinh tÕ x· héi nh­ g©y biÕn d¹ng, lón, nøt c¸c c«ng tr×nh, lµm cho hiÖn t­îng ngËp óng trong thµnh phè ngµy cµng nghiªm träng, lµm gi¶m ®é chÝnh x¸c hÖ thèng c¸c mèc ®o ®é cao nhµ n­íc vv…

ViÖc khai th¸c vËt liÖu x©y dùng nh­ c¸t, cuéi, sái ë c¸c s«ng ch¶y qua ®« thÞ nh­ s«ng Hång, s«ng H­¬ng, s«ng Hµn, s«ng Trµ Khóc vv… ®Ó ph¸t triÓn ®« thÞ nÕu kh«ng ®­îc kiÓm so¸t dÔ lµm thay ®æi c¬ chÕ dßng ch¶y vµ lµm xãi lë bê s«ng, g©y thiÖt h¹i nÆng nÒ vÒ tµi s¶n, ®e däa tÝnh m¹ng nhiÒu ng­êi, t¹o kh«ng khÝ c¨ng th¼ng vÒ mÆt x· héi.

TËp thÓ t¸c gi¶ xin bµy tá lßng c¶m ¬n ®Õn ViÖn Kü thuËt x©y dùng Hµ Néi, C«ng ty Kinh doanh n­íc s¹ch sè 1 vµ sè 2 Hµ Néi ®· t¹o ®iÒu kiÖn cho c«ng t¸c kh¶o s¸t hiÖn tr­êng vµ Ban chñ nhiÖm Ch­¬ng tr×nh nghiªn cøu c¬ b¶n ®· hç trî cho ®Ò tµi 730901 hoµn thµnh c«ng tr×nh nµy.