C«ng t¸c nghiªn cøu ®Þa tÇng ë n­íc ta ®· ®¹t ®­îc nh÷ng thµnh tùu quan träng, thang ®Þa tÇng chi tiÕt ®· ®­îc thiÕt lËp ë hÇu hÕt c¸c khu vùc. Tuy nhiªn, trong khi tiÕn hµnh nh÷ng c«ng tr×nh tæng hîp lín cña tõng miÒn hay l·nh thæ, khã kh¨n th­êng gÆp lµ ph¶i ®¸nh gi¸ ®Ó chän sö dông mét ph©n vÞ hîp thøc trong sè nhiÒu ph©n vÞ ®· ®­îc x¸c lËp trong qu¸ tr×nh ®iÒu tra ®Þa chÊt ë c¸c tØ lÖ kh¸c nhau. MÆt kh¸c, nhiÒu ph©n vÞ ®· ®­îc x¸c lËp nh­ng ranh giíi cña chóng kh«ng ®­îc x¸c ®Þnh cô thÓ hoÆc ®· ®­îc x¸c lËp nh­ mét thÓ ®Þa chÊt n»m gi÷a hai gi¸n ®o¹n ®Þa tÇng nh­ng tµi liÖu míi l¹i x¸c nhËn lµ gi÷a chóng cã sù trÇm ®äng liªn tôc. Nh÷ng ®iÒu võa nªu cã thÓ gÆp ë nhiÒu møc ®Þa tÇng, trong ®ã cã ®Þa tÇng Devon th­îng - Carbon h¹. Trong bµi b¸o nµy chóng t«i ®Ò cËp ®Õn viÖc ph©n chia ®Þa tÇng cña c¸c trÇm tÝch thuéc phÇn cao nhÊt cña Devon th­îng - Carbon h¹ ë vïng duyªn h¶i §«ng B¾c Bé.

C¸c trÇm tÝch thuéc phÇn cao nhÊt cña Devon th­îng - Carbon h¹ ë vïng duyªn h¶i §«ng B¾c Bé ®· ®­îc nghiªn cøu ngay tõ ®Çu thÕ kû 20. N¨m 1914 Deprat ®· xÕp "®¸ v«i nói Con Voi" (Calcaires de la Montagne de l’ElÐphant) vµo phÇn thÊp cña bËc Dinanti, n»m d­íi ®¸ phiÕn B¸i §øc (= hÖ tÇng La Khª). Theo tµi liÖu cña chóng t«i hiÖn nay, t¹i nói Con Voi c¸c trÇm tÝch carbonat cã tuæi tõ Devon muén bËc Frasni ®Õn Carbon gi÷a.

NguyÔn Quang H¹p (1967) lËp ®iÖp Con Voi tuæi Carbon sím, bao gåm c¸c ®¸ carbonat ph©n bè ë t©y b¾c KiÕn An tõ nói Con Voi ®Õn An L·o. §iÖp n»m kh«ng chØnh hîp trªn ®¸ v«i cña hÖ tÇng Trµng Kªnh vµ bÞ ®¸ v«i Carbon trung phñ kh«ng chØnh hîp lªn trªn.

Ph¹m V¨n Quang vµ ®ång nghiÖp (1969, L­u tr÷ §Þa chÊt) lËp ®iÖp S¬n Liªu (C₁ sl) bao gåm c¸c lo¹i ®¸ v«i ph©n bè ë ®«ng nam M¹o Khª (Phi LiÖt, Ph¸p Cæ), b¾c §¸ Tr¾ng, nói Con Voi , ®¶o C¸t Bµ vµ nh÷ng ®¶o kh¸c thuéc vÞnh H¹ Long. Ranh giíi d­íi cña ®iÖp ch­a ®­îc x¸c ®Þnh, cßn ranh giíi trªn cã thÓ chØnh hîp d­íi ®¸ v«i Carbon gi÷a.

NguyÔn V¨n Liªm (1978) lËp hÖ tÇng H¹ Long víi mÆt c¾t chuÈn lµ "®¸ v«i ®¶o Søa", gåm ®¸ v«i ë ®¶o Søa, nam M¹o Khª (§ß §ôn, §¸ B¹ch), vµ ®¶o C¸t Bµ. Ranh giíi trªn vµ d­íi cña hÖ tÇng lµ nh÷ng gi¸n ®o¹n ®Þa tÇng. §¸ v«i nµy chøa Trïng lç thuéc líp ranh giíi Devon/Carbon (hiÖn nay c¸c ho¸ th¹ch nµy ®­îc xÕp vµo Devon th­îng) vµ Turnais muén. Theo tµi liÖu cña chóng t«i, t¹i nói Con Voi còng cã nh÷ng ®¸ v«i cã ®Æc ®iÓm th¹ch häc vµ phøc hÖ ho¸ th¹ch gièng nh­ ë ®¶o Søa.

NguyÔn C«ng L­îng vµ ®ång nghiÖp (1980, L­u tr÷ §Þa chÊt) x¸c lËp hÖ tÇng C¸t Bµ tuæi Carbon sím trong mét b¸o c¸o l­u tr÷ sau ®ã ®­îc c«ng bè trong c«ng tr×nh do Vò Khóc, Bïi Phó Mü (1989) lµm chñ biªn. MÆt c¾t chuÈn cña hÖ tÇng lµ mÆt c¾t Tai Lai - Tr©n Ch©u, tuy r»ng hai ®Þa danh trªn c¸ch biÖt nhau vµ xa nhau trªn 10 km. Ranh giíi trªn vµ d­íi ch­a quan s¸t ®­îc. HÖ tÇng C¸t Bµ bao gåm ®¸ v«i ®¶o Søa, ®¶o C¸t Bµ vµ nói Con Voi. Nh÷ng ®¸ v«i nµy theo tµi liÖu hiÖn nay cã tuæi tõ Devon muén Famen ®Õn Carbon h¹.

Ng« Quang Toµn vµ ®ång nghiÖp (1993, L­u tr÷ §Þa chÊt) x¸c lËp hÖ tÇng Phè Hµn tuæi Devon muén - Carbon sím víi mÆt c¾t chuÈn lµ mÆt c¾t Phè Hµn. HÖ tÇng bao gåm ®¸ v«i ®¶o C¸t Bµ, b¾c Thuû Nguyªn (Phi LiÖt, Ph¸p Cæ), t©y b¾c KiÕn An (nói Con Voi , ®­êng 10). Ranh giíi d­íi cña hÖ tÇng ch­a ®­îc x¸c ®Þnh cßn ranh giíi trªn kh«ng chØnh hîp d­íi hÖ tÇng C¸t Bµ. Trong tr­êng hîp nµy, hÖ tÇng C¸t Bµ ®­îc sö dông víi khèi l­îng kh¸c víi kh¸i niÖm ban ®Çu.

Lª Hïng vµ ®ång nghiÖp (1994, L­u tr÷ §Þa chÊt) x¸c lËp hÖ tÇng §¸ Tr¾ng tuæi Carbon sím gåm c¸c ®¸ silic - lôc nguyªn lé ra ë vïng §¸ Tr¾ng. Tµi liÖu do chóng t«i thu thËp míi ®©y cho phÐp xÕp c¸c líp silic - lôc nguyªn nªu trªn vµo hÖ tÇng B·i Ch¸y. Chóng t«i sÏ kh«ng ®Ò cËp ®Õn hÖ tÇng nµy n÷a.

§iÓm qua c¸c hÖ tÇng ®· ®­îc thµnh lËp trong khu vùc, cã thÓ nhËn thÊy nhiÒu t¸c gi¶ ®· kh«ng chØ ra mÆt c¾t chuÈn cô thÓ cïng víi sù kh¸c biÖt vÒ th¹ch häc cña hÖ tÇng so víi c¸c hÖ tÇng n»m trªn vµ d­íi. §iÒu ®¸ng l­u ý lµ c¸c t¸c gi¶ m« t¶ ®Æc ®iÓm th¹ch häc cña c¸c hÖ tÇng gÇn gièng nhau, diÖn ph©n bè trïng nhau. NÕu ®óng vËy th× cã thÓ xem c¸c hÖ tÇng Con Voi, S¬n Liªu, H¹ Long, C¸t Bµ vµ Phè Hµn nªu trªn lµ ®ång nghÜa víi nhau. Tuy nhiªn, theo quan s¸t cña chóng t«i, c¸c ®¸ v«i trong khu vùc duyªn h¶i §«ng B¾c Bé thuéc hai t­íng trÇm tÝch kh¸c nhau:

T­íng thÒm carbonat. Thµnh phÇn chñ yÕu lµ c¸c ®¸ carbonat, bao gåm ®¸ v«i vôn sinh vËt, ®¸ v«i ¸m tiªu, ®¸ v«i trøng c¸, ®¸ v«i dolomit. Ho¸ th¹ch phong phó thuéc sinh t­íng b¸m ®¸y (benthic). Sinh t­íng b¸m ®¸y ®Æc tr­ng b»ng sù ph¸t triÓn ®«ng ®¶o c¸c ®¹i biÓu sèng b¸m ®¸y nh­ Trïng lç, San h« gê r¸p, San h« v¸ch ®¸y, Lç tÇng, Tay cuén , HuÖ biÓn, Hai m¶nh, T¶o vµ Rªu ®éng vËt, v¾ng mÆt hoÆc rÊt hiÕm cña c¸c ®¹i biÓu t­íng biÓn kh¬i (pelagic) nh­ R¨ng nãn.

T­íng thÒm carbonat ph©n bè réng r·i trong vïng duyªn h¶i §«ng B¾c Bé. Thuéc t­íng nµy cã ®¸ v«i ë KiÕn An, nam M¹o Khª, b¾c ®¶o C¸t Bµ, ®¶o C¸i BÇu, ®¶o Søa vµ mét sè ®¶o kh¸c trong vÞnh H¹ Long.

T­íng s­ên thÒm (hoÆc s­ên tròng trong thÒm). §Æc tr­ng cho t­íng lµ c¸c ®¸ giµu silic nh­: silic, ®¸ phiÕn silic, silic v«i. Ngoµi ra cßn cã ®¸ v«i silic chøa gai Bät biÓn, ®¸ v«i ph©n líp máng xen silic. Trong t­íng nµy cã thÓ quan s¸t ®­îc hiÖn t­îng tr­ît ngÇm vµ turbidit. Ho¸ th¹ch trong t­íng nµy thuéc sinh t­íng biÓn kh¬i. Sinh t­íng biÓn kh¬i ®Æc tr­ng b»ng sù cã mÆt phong phó c¸c ho¸ th¹ch biÓn kh¬i nh­ R¨ng nãn thuéc gièng Palmatolepis ®ång thêi v¾ng mÆt hoÆc rÊt hiÕm lo¹i b¸m ®¸y nh­ c¸c lo¹i ®· kÓ trªn. T­íng s­ên thÒm ph©n bè h¹n chÕ ë phÇn nam ®¶o C¸t Bµ.

Theo sù ph©n dÞ nªu trªn, trÇm tÝch Devon th­îng (phÇn trªn) - Carbon h¹ trong vïng ®­îc chia lµm hai hÖ tÇng - mét hÖ tÇng ®Æc tr­ng cho t­íng thÒm carbonat vµ mét hÖ tÇng ®Æc tr­ng cho t­íng s­ên thÒm.

C¸c trÇm tÝch t­íng thÒm carbonat ®­îc ®Ò cËp ®Çu tiªn trong c«ng tr×nh cña Deprat (1914) víi tªn "Calcaires de la Montagne de l’ElÐphant" (= ®¸ v«i Nói Con Voi ). Tuy nhiªn, tªn ®Þa lý ®­îc dÞch sang tiÕng n­íc ngoµi kh«ng ®­îc c«ng nhËn lµ tªn hîp lÖ cho ph©n vÞ ®Þa tÇng. V× vËy tªn "®iÖp Con Voi" cña NguyÔn Quang H¹p (1967) ®­îc chän lµm tªn ph©n vÞ do ®­îc c«ng bè tr­íc c¸c tªn kh¸c.

C¸c trÇm tÝch t­íng s­ên thÒm ®­îc m« t¶ trong mÆt c¾t chuÈn cña hÖ tÇng Phè Hµn, v× vËy tªn Phè Hµn ®­îc chän cho t­íng trÇm tÝch nµy.

Mét ®iÒu v­íng m¾c kh¸c lµ c¸c hÖ tÇng nªu trªn kh«ng cã ranh giíi x¸c ®Þnh. Theo c¸c m« t¶ tr­íc ®©y, hÖ tÇng Trµng Kªnh (= Lç S¬n) ®Æc tr­ng b»ng ®¸ v«i chøa phong phó ho¸ th¹ch Amphipora tuæi D₂ Givet - D₃ Frasni. Phñ kh«ng chØnh hîp lªn trªn lµ hÖ tÇng Con Voi (H¹ Long, C¸t Bµ,…) mµ phÇn thÊp nhÊt cña nã lµ ®¸ v«i chøa ho¸ th¹ch Quasiendothyra tuæi D₃ Famen muén. Tµi liÖu hiÖn nay cho thÊy gi÷a c¸c ®¸ v«i nµy cã sù trÇm ®äng liªn tôc. H¬n n÷a, tµi liÖu nghiªn cøu míi cßn cho thÊy c¸c hÖ tÇng trªn cã khèi l­îng phñ chêm lªn nhau, ë ngay t¹i nói Con Voi ®· ph¸t hiÖn ®¸ v«i chøa ho¸ th¹ch Amphipora tuæi D₃ Frasni thuéc hÖ tÇng Trµng Kªnh (T¹ Hoµ Ph­¬ng vµ nnk. 1983), cßn ë Kinh M«n, theo c¸c ph¸t hiÖn míi ®©y còng cã ®¸ v«i tuæi D₃ Famen (Ph¹m Kim Ng©n vµ nnk. 2001). Còng trong hoµn c¶nh t­¬ng tù, hÖ tÇng B¾c S¬n phñ lªn trªn hÖ tÇng Con Voi (H¹ Long, C¸t Bµ,…) víi quan hÖ ban ®Çu ®­îc x¸c ®Þnh lµ kh«ng chØnh hîp nh­ng hiÖn nay quan hÖ gi÷a hai tÇng ®¸ v«i ®· ®­îc x¸c ®Þnh lµ liªn tôc.

T×nh tr¹ng nªu trªn thùc sù ®· g©y nhiÒu khã kh¨n cho c«ng t¸c lËp b¶n ®å vµ viÖc x¸c ®Þnh l¹i ranh giíi cña c¸c hÖ tÇng lµ mét yªu cÇu thiÕt thùc.

Theo quan s¸t cña chóng t«i, trËt tù ®Þa tÇng chung cho vïng duyªn h¶i §«ng B¾c Bé tõ d­íi lªn cã nh÷ng thµnh phÇn sau ®©y:

1) §¸ v«i mµu x¸m sÉm, ph©n líp dµy, chøa phong phó ho¸ th¹ch Stromatoporoidea Amphipora tuæi D₂ Givet – D₃ Frasni.

2) §¸ v«i dolomit mµu x¸m, x¸m s¸ng.

3) §¸ v«i mµu x¸m, ph©n líp dµy, phÇn d­íi chøa phong phó ho¸ th¹ch San h« gê r¸p Cystophrentis vµ ho¸ th¹ch Trïng lç Quasiendothyra tuæi D₃ Famen, phÇn trªn chøa ho¸ th¹ch Trïng lç tuæi C₁ Turnais.

4) §¸ v«i, v«i dolomit x¸m, x¸m sÉm ph©n líp máng xen sÐt v«i, hoÆc ®¸ v«i, v«i dolomit x¸m sÉm ph©n d¶i chuyÓn lªn trªn xen c¸c líp silic máng, ®¸ phiÕn silic, ®¸ v«i x¸m sÉm xen silic, chøa ho¸ th¹ch tuæi C₁ Turnais.

5) §¸ v«i HuÖ biÓn bÞ dolomit ho¸.

6) §¸ v«i x¸m, x¸m s¸ng, ph©n líp võa vµ dµy, chøa ho¸ th¹ch tuæi C₁ Vise.

TrËt tù trªn ®©y cã thÓ quan s¸t kh¸ râ ë vïng KiÕn An vµ vïng ®¶o C¸i BÇu.

Trong tr×nh tù ®Þa tÇng nªu trªn, thµnh phÇn ®Çu tiªn th­êng ®­îc xÕp vµo hÖ tÇng Trµng Kªnh, cßn thµnh phÇn thø ba vµ thø t­ theo c¸c m« t¶ tr­íc ®©y, ®­îc xÕp vµo hÖ tÇng Con Voi. Tuy nhiªn, thµnh phÇn thø ba l¹i cã ®Æc ®iÓm th¹ch häc gÇn gòi víi hai thµnh phÇn ®Çu, chØ cã thµnh phÇn thø t­ cã ®Æc ®iÓm th¹ch häc kh¸c biÖt râ h¬n c¶. §ã lµ sù ph©n líp máng hoÆc ph©n d¶i chuyÓn lªn trªn xen c¸c líp silic máng, ®¸ silic, phiÕn silic, ®¸ v«i x¸m sÉm xen silic. Nh÷ng ®Æc ®iÓm trªn cã tÝnh æn ®Þnh cao trªn diÖn réng, ph¶n ¶nh sù thay ®æi m«i tr­êng trÇm tÝch øng víi qu¸ tr×nh biÓn tiÕn Turnais. V× vËy, chóng t«i xÕp thµnh phÇn thø t­ vµo mét hÖ tÇng riªng - hÖ tÇng Con Voi, cßn thµnh

phÇn thø ba (®¸ v«i mµu x¸m, ph©n líp dµy, chøa phong phó ho¸ th¹ch San h« gê r¸p vµ Trïng lç) ®­îc xÕp vµo phÇn trªn hÖ tÇng Trµng Kªnh. T­¬ng tù nh­ vËy, hai thµnh phÇn trªn cïng ®­îc ph©n biÖt b»ng sù v¾ng mÆt cña c¸c ®¸ silic, øng víi giai ®o¹n biÓn tho¸i cuèi Turnais - ®Çu Vise vµ biÓn tiÕn Vise (NguyÔn V¨n Liªm 1978), ®­îc xÕp vµo hÖ tÇng B¾c S¬n. D­íi ®©y tr×nh bµy chi tiÕt ®Æc ®iÓm cña hai hÖ tÇng Con Voi vµ Phè Hµn.

HÖ tÇng con Voi (C₁ cv)

- §iÖp Con Voi (part.): NguyÔn Quang H¹p 1967 (C₁)

- Calcaires noirs de la Montagne de l' ElÐphant (part.): Deprat 1914 (Dinanti).

- Thèng Carbon h¹ (part.): §ovjikov vµ nnk 1965;

- §iÖp S¬n Liªu: Ph¹m V¨n Quang vµ nnk 1969 (C₁)

- HÖ tÇng H¹ Long (part.): NguyÔn V¨n Liªm 1978 (D₃fm-C₁t); NguyÔn V¨n Liªm, Lª Hïng (in D­¬ng Xu©n H¶o vµ nnk) 1980) (D₃? - C₁t); §oµn NhËt Tr­ëng 1988 (part.) (D₃fr-C₁t); §oµn NhËt Tr­ëng, NguyÔn §øc Khoa 1994 (D₃fm - C₁t): Lª Hïng vµ nnk 1994

- HÖ tÇng C¸t Bµ (part.): NguyÔn C«ng L­îng vµ nnk 1980 (C₁); Vò Khóc, Bïi Phó Mü 1990 (C₁).

- HÖ tÇng Nói Voi (part.): §oµn NhËt Tr­ëng (in Tèng Duy Thanh vµ nnk) 1995; §oµn NhËt Tr­ëng, T¹ Hoµ Ph­¬ng, 1998 (D₃ - C₁).

Tªn cña hÖ tÇng ®­îc ®Æt theo tªn nói Con Voi ë KiÕn An, H¶i Phßng.

MÆt c¾t chuÈn - lectostratotyp: MÆt c¾t s­ên nam nói Con Voi, bao gåm c¶ khèi ®¸ v«i nhá n¬i cã ®Òn thê bµ Lª Ch©n (x = 20^o50' B, y = 106^o33' §) . MÆt c¾t s­ên nam nói Con Voi ®­îc chän lµm lectostratotyp v× khi x¸c lËp hÖ tÇng NguyÔn Quang H¹p (1967) kh«ng chØ ®Þnh holostratotyp.

T¹i mÆt c¾t chuÈn, theo h­íng nam - b¾c, b¾t ®Çu tõ ®Òn thê bµ Lª Ch©n tíi gÇn ®Ønh 145, trËt tù ®Þa tÇng nh­ sau (h×nh 1):

TËp 1. N»m trªn c¸c ®¸ v«i mµu x¸m, x¸m sÉm, ph©n líp dµy vµ d¹ng khèi* cña hÖ tÇng Trµng Kªnh lµ c¸c ®¸ v«i ph©n líp máng xen víi ®¸ v«i, ®¸ v«i dolomit mµu x¸m ph©n líp dµy vµ d¹ng khèi cã cÊu t¹o ph©n d¶i mê. §¸ v«i cã cÊu t¹o ph©n d¶i mê lµ ®¸ v«i trªn mÆt bµo mßn nh×n thÊy râ nh÷ng d¶i v«i x¸m sÉm vµ x¸m s¸ng xen kÏ nhau. C¸c d¶i nµy th­êng uèn l­în nªn m¶nh vì cã d¹ng nh­ ®¸ v«i loang læ (lèm ®èm chç ®Ëm, chç nh¹t). §¸ v«i ph©n líp máng cÊu t¹o tõ nh÷ng líp v«i dµy tõ 5 ®Õn 8 cm. BÒ mÆt ph©n líp lµ c¸c líp sÐt, sÐt v«i máng mµu n©u ®á. C¸c líp ®¸ v«i nµy th­êng uèn l­în t¹o nªn "®¸ v«i d¹ng cuéi xen bét kÕt, sÐt kÕt" (Ng« Quang Toµn vµ nnk. 1994). §¸ cña tËp lé ra ë phÇn trªn khèi nhá n¬i cã ®Òn thê bµ Lª Ch©n vµ ch©n s­ên nam nói Con Voi. Dµy 80 – 100 m.

* §¸ v«i thuéc hÖ tÇng Trµng Kªnh ë ®©y gåm hai phÇn: phÇn d­íi chøa hãa th¹ch Famen muén Quasiendothyra, Cystophrentiss; phÇn trªn chøa hãa th¹ch Turnais sím Bisphaera malevkensis, Tournayellina beata, T.septata.

Hãa th¹ch tuæi Turnais sím-gi÷a trong tËp nµy gåm Trïng lç , San h« gê r¸p vµ San h« v¸ch ®¸y Bisphaera malevkensis, Septabrunsiina karakubensis, Septatournayella cf. segmentata, Pseudouralinia cf. tangpakouensis, Syringopora reticulata, S. distans, S. geniculata haiphongensis.

TËp 2. §¸ v«i, v«i dolomit h¹t mÞn, ®¸ v«i vôn sinh vËt (chñ yÕu lµ ®èt th©n HuÖ biÓn), mµu x¸m sÉm, ph©n líp võa, xen kÑp c¸c líp silic máng, bªn trªn chøa c¸c æ silic. PhÇn trªn cïng cña tËp lµ c¸c líp ®¸ v«i xen kÑp c¸c líp sÐt v«i máng mµu n©u ®á chøa ho¸ th¹ch Tay cuén. Dµy 15 m.

Ho¸ th¹ch tuæi Turnais gåm: Thysanophyllum? sp. (San h« gê r¸p), Camarotoechia cf. baitalensis, Cyrtospirifer sp. (Tay cuén) (Ng« Quang Toµn vµ nnk. 1994).

TËp 3. Silic, ®¸ phiÕn silic ph©n líp máng mµu x¸m, x¸m n©u víi mét vµi líp kÑp máng bét sÐt, bét kÕt, bÞ phong ho¸ vì vôn. Dµy 15 m.

TËp 4. §¸ v«i vôn sinh vËt mµu x¸m sÉm, x¸m ®en ph©n líp tõ 10 cm ®Õn 20 cm xen kÑp c¸c líp silic máng vµ æ silic chuyÓn lªn trªn lµ ®¸ v«i ph©n líp dµy. Dµy 20 m.

Ho¸ th¹ch cho tuæi Turnais muén, gåm Trïng lç, San h« gê r¸p, phong phó San h« v¸ch ®¸y: Septabrunsiina sp., Rotiphyllum omalius, Keyserlingophyllum sp., Lophophyllum cf. koninckii, Syringopora geniculata, S. geniculata haiphongensis.

N»m chØnh hîp lªn trªn lµ ®¸ v«i HuÖ biÓn bÞ dolomit ho¸ cña hÖ tÇng B¾c S¬n. BÒ dµy chung cña hÖ tÇng kho¶ng 180 m.

HÖ tÇng Con Voi ph©n bè réng r·i ë vïng duyªn h¶i B¾c Bé nh­ nói Con Voi (KiÕn An, H¶i Phßng), ®¶o C¸i BÇu, ®¶o Søa (Qu¶ng Ninh) vµ Kinh M«n (H¶i D­¬ng).

Trªn ®¶o C¸i BÇu, hÖ tÇng lé kh¸ tèt t¹i mÆt c¾t Hßn Rång - Hßn Cá. MÆt c¾t b¾t ®Çu tõ mám t©y b¾c cña Hßn Rång Trªn, däc theo bê biÓn vÒ phÝa ®«ng nam, gåm ®¸ v«i dolomit cã cÊu t¹o ph©n d¶i. §¸ v«i nµy gåm nh÷ng d¶i mµu x¸m sÉm, dµy tõ 1 ®Õn 5 cm, xen kÏ víi c¸c d¶i mµu x¸m s¸ng, tr¾ng ®ôc, dµy tõ 2 ®Õn 3 cm. C¸c d¶i nµy ®Òu bÞ nÐn Ðp nªn cã d¹ng uèn l­în, m¶nh vì cã d¹ng loang læ, lèm ®èm nh­ da b¸o. §«i khi gi÷a c¸c d¶i v«i lµ c¸c líp sÐt v«i máng t¹o nªn sù ph©n líp. Dµy trªn 100 m. Ho¸ th¹ch trong tËp nµy cho tuæi Turnais vµ chØ gåm Trïng lç Bisphaera malevkensis, Baituganella vulgaris, Neotuberitina maljavkinii, Bithurammina sp., Parathurammina spinosa.

PhÇn tiÕp theo cña mÆt c¾t kh«ng lé, cßn phÇn cao nhÊt lé ra trªn c¸c ®¶o nhá n»m c¸ch bê kh«ng xa, bao gåm c¸c líp ®¸ v«i mµu x¸m ph©n líp võa xen kÏ c¸c líp silic máng vµ chøa c¸c æ silic, chøa Spinoendothyra sp. tuæi Turnais muén. N»m chØnh hîp lªn trªn lµ ®¸ v«i x¸m s¸ng ph©n líp dµy vµ d¹ng khèi cña hÖ tÇng B¾c S¬n.

T¹i mÆt c¾t Hßn Rång - Hßn Cá hÖ tÇng Con Voi n»m trªn ®¸ v«i mµu x¸m, ph©n líp dµy chøa ho¸ th¹ch Famen muén (Eoendothyra communis, Quasiendothyra kobeitusana, Septabrunsiina sp.; Cystophrentis sp.) chuyÓn lªn ®¸ v«i dolomit mµu x¸m s¸ng chøa ho¸ th¹ch Turnais sím phÇn thÊp (Bithurammina sp., Vicinesphaera angulata, Bisphaera malevkensis) thuéc hÖ tÇng Trµng Kªnh.

HÖ tÇng Con Voi n»m chØnh hîp trªn hÖ tÇng Trµng Kªnh quan s¸t ®­îc t¹i s­ên t©y nói Con Voi (khèi cã ®Òn bµ Lª Ch©n) vµ s­ên ®«ng nam hßn Rång Trªn (®¶o C¸i BÇu). Ranh giíi gi÷a hai hÖ tÇng lµ ranh giíi gi÷a ®¸ v«i mµu x¸m, ph©n líp dµy vµ d¹ng khèi víi ®¸ v«i ph©n líp máng, ®¸ v«i ph©n d¶i mê hoÆc víi ®¸ v«i ph©n d¶i.

HÖ tÇng Con Voi chøa phong phó ho¸ th¹ch, gåm c¸c ®íi vµ phøc hÖ sau:

Trïng lç: ®íi Bisphaera malevkensis - Vicinesphaera angulata, ®íi Chernyshinella-Palaeospiroplectammina, ®íi Dainella - Eoparastaffella.

San h« gê r¸p: ®íi Pseudouralinia.

C¸c ®íi nªu trªn chØ râ hÖ tÇng Con Voi cã tuæi Turnais (kh«ng bao gåm phÇn thÊp nhÊt) - Vise sím.

HÖ tÇng Phè Hµn ( D₃ - C₁ ph)

- HÖ tÇng Phè Hµn (part.): Ng« Quang Toµn vµ nnk, 1994 (D₃ - C₁).

- HÖ tÇng C¸t Bµ: Ng« Quang Toµn vµ nnk, 1994 (C₁)

Tªn cña hÖ tÇng ®­îc ®Æt theo ®Þa danh Phè Hµn ë ®«ng nam ®¶o C¸t Bµ.

MÆt c¾t chuÈn – holostratotyp: MÆt c¾t Phè Hµn - BÕn BÌo. To¹ ®é x = 20^o43’30" B; y = 107^o02’48" §.

Ng« Quang Toµn vµ ®ång nghiÖp (1994) thµnh lËp hÖ tÇng Phè Hµn víi diÖn ph©n bè trong toµn vïng duyªn h¶i §«ng B¾c Bé. Theo c¸c t¸c gi¶ nµy, hÖ tÇng bao gåm c¶ ®¸ v«i ®en chøa Amphipora laxeperforata lé ra s­ên b¾c nói Con Voi mµ hiÖn nay ®­îc xÕp vµo hÖ tÇng Trµng Kªnh. HÖ tÇng Phè Hµn cßn bao gåm c¶ c¸c ®¸ v«i Devon th­îng - Carbon h¹ ë nói Con Voi, Tiªn Héi (KiÕn An), Ph¸p Cæ, Phµ §ôn, Phi LiÖt (Thuû Nguyªn). C¸c ®¸ v«i nµy hiÖn nay ®­îc xÕp vµo hÖ tÇng Trµng Kªnh vµ Con Voi. Nh­ phÇn trªn ®· nªu, khi xem xÐt mÆt c¾t Phè Hµn - BÕn BÌo, thÊy râ trÇm tÝch carbonat ë ®©y cã ®Æc ®iÓm ph©n biÖt víi c¸c trÇm tÝch carbonat cña hÖ tÇng Con Voi. Thµnh phÇn silic cã mÆt ngay tõ phÇn thÊp cña hÖ tÇng vµ chiÕm ­u thÕ trong phÇn gi÷a hÖ tÇng. Trong phÇn gi÷a cña hÖ tÇng quan s¸t thÊy hiÖn t­îng tr­ît ngÇm; phøc hÖ San h« vèn phong phó trong hÖ tÇng Con Voi hÇu nh­ v¾ng mÆt ë ®©y. Ng­îc l¹i, R¨ng nãn vèn nghÌo nµn ë hÖ tÇng Con Voi l¹i trë nªn phong phó. Nh÷ng ®Æc ®iÓm nªu trªn chøng tá c¸c trÇm tÝch ë Phè Hµn thuéc mét t­íng kh¸c. Víi lý do nµy, chóng t«i xem hÖ tÇng Phè Hµn lµ mét ph©n vÞ ®éc lËp, nh­ng diÖn ph©n bè chØ giíi h¹n ë phÝa nam ®¶o C¸t Bµ.

MÆt c¾t chuÈn theo h­íng TN - §B, tõ b·i C¸t Cß 3 cña b¸n ®¶o Phè Hµn ®Õn BÕn BÌo, cã trËt tù ®Þa tÇng nh­ sau (h×nh 1):

TËp 1. N»m trªn ®¸ v«i x¸m s¸ng, h¹t th«, ph©n líp võa, dµy vµ d¹ng khèi, bªn trªn chøa æ silic, phong ho¸ cã d¹ng tai mÌo ®Æc tr­ng, chøa ho¸ th¹ch Famen muén (Eoendothyra simplex, Eoendothyra bella, Palmatolepis gracilis sigmoidalis, Pal. gracilis gracilis, v.v.) cña hÖ tÇng Trµng Kªnh (?) lµ ®¸ v«i, ®¸ v«i sinh vËt mµu x¸m ph©n líp máng vµ võa, chuyÓn lªn trªn cã xen c¸c líp máng silic. Trong c¸c líp v«i vôn sinh vËt mµ chñ yÕu lµ ®èt th©n HuÖ biÓn cã nh÷ng líp vá Tay cuén. Dµy 60 m.

Ho¸ th¹ch phong phó, trong phÇn d­íi tËp cã ho¸ th¹ch tuæi Famen muén nh­ Trïng lç: Uralinella bicamerata, Bisphaera malevkensis, Septabrunsiina, Eoendothyra communis, Quasiendothyra konensis, Q. kobeitusana; T¶o: Renalcis ex gr. nubiformis, Girvanella problematica; R¨ng nãn: Palmatolepis gracilis gracilis, P. gracilis sigmoidalis, Spathognathodus disparilis. Trong phÇn trªn cã R¨ng nãn tuæi Turnais sím: Siphonodella sp., S. duplicata, S. quadruplicata, S. cooperi, Polygnathus communis communis, P. purus purus, P. inornatus inornatus, v.v.; San h« v¸ch ®¸y tuæi Carbon sím: Fuchungopora sp., Syringopora distans, Tetraporinus sp..

TËp 2. §¸ v«i x¸m sÉm, h¹t mÞn, ph©n líp võa vµ dµy cã cÊu t¹o ph©n d¶i mê. Trong ®¸ v«i cÊu t¹o ph©n d¶i mê cã nh÷ng líp kÑp vôn sinh vËt mµ chñ yÕu lµ ®èt th©n HuÖ biÓn. Nh÷ng líp vôn nµy cã thÓ dµy tíi 70 cm. Bªn c¹nh ®ã cßn cã nh÷ng líp kÑp silic máng mµu x¸m ®en. ChuyÓn lªn trªn cã c¸c æ silic. Trong ®¸ v«i ph©n d¶i mê cßn quan s¸t thÊy hiÖn t­îng tr­ît ngÇm. §¸ v«i cña tËp 2 n»m tr¶i trªn chiÒu dµi kho¶ng 1000 m gåm nhiÒu khèi riªng biÖt b¾t ®Çu tõ khèi cã ®iÓm cao 194, 100 ®Õn khèi cã ®iÓm cao 177. Dµy kho¶ng 200 m.

Ho¸ th¹ch trong tËp kh«ng nhiÒu, t¹i ®iÓm lé ë ®Ønh dèc ®­êng vµo b·i t¾m C¸t Cß 1 vµ 2 ®· ph¸t hiÖn ho¸ th¹ch Trïng lç tuæi Turnais gi÷a: Endospiroplectammina venusta, Endothyra parakosvensis, Septa-brunsiina endothyroides, Tournayella sp..

TËp 3. §¸ v«i sÐt, sÐt v«i ph©n d¶i mê xen sÐt - silic, v«i silic bÞ phong ho¸ m¹nh cã mµu vµng, ®á sÉm. Dµy 60 m.

TËp 4. §¸ v«i ph©n líp máng xen kÏ silic ph©n líp máng, ®¸ silic säc d¶i. Dµy 100 m. Ch­a t×m thÊy ho¸ th¹ch.

TËp 5. §¸ v«i x¸m h¹t mÞn, ph©n líp võa vµ dµy, chøa æ silic hoÆc líp kÑp silic máng. Dµy 50 m. Ho¸ th¹ch hiÕm, chØ bao gåm San h« v¸ch ®¸y cho tuæi Carbon sím: Kueichowpora sp., Syringopora sp.. N»m chØnh hîp lªn trªn lµ tËp ®¸ v«i HuÖ biÓn mµu x¸m, x¸m s¸ng cña hÖ tÇng B¾c S¬n. ChiÒu dµy hÖ tÇng kho¶ng 500 m.

HÖ tÇng Phè Hµn n»m chØnh hîp trªn hÖ tÇng Trµng Kªnh. Ranh giíi nµy ®­îc v¹ch gi÷a ®¸ v«i x¸m s¸ng, h¹t th«, ph©n líp võa, dµy vµ d¹ng khèi, bªn trªn chøa æ silic, phong ho¸ cã d¹ng tai mÌo ®Æc tr­ng vµ ®¸ v«i mµu x¸m ph©n líp máng vµ võa, chuyÓn lªn trªn cã xen c¸c líp máng silic. Trªn thùc ®Þa cã thÓ theo dâi ranh giíi nµy n»m gÇn trïng víi ®­êng mßn ®i qua yªn ngùa xuèng b·i t¾m C¸t Cß 3.

Ranh giíi trªn cña hÖ tÇng lµ chØnh hîp d­íi hÖ tÇng B¾c S¬n, ®­îc v¹ch gi÷a tËp ®¸ v«i x¸m chøa æ silic vµ tËp ®¸ v«i HuÖ biÓn mµu x¸m s¸ng - ch©n cña hÖ tÇng B¾c S¬n.

Ho¸ th¹ch trong hÖ tÇng Phè Hµn kh«ng nhiÒu, tËp trung chñ yÕu ë tËp 1 vµ tËp 2. Cã thÓ nªu sù cã mÆt cña c¸c ®íi Trïng lç: ®íi Quasiendothyra, ®íi Chernyshinella-Palaeospiroplectammina. R¨ng nãn: tËp hîp gracilis - sigmoidalis, ®íi Siphonodella duplicata.

Nh÷ng ®íi ho¸ th¹ch nªu trªn chøng minh tuæi Devon muén Famen - Carbon sím Turnais cña hÖ tÇng Phè Hµn.

Bµi b¸o ®­îc hoµn thµnh víi sù tµi trî cña Ch­¬ng tr×nh nghiªn cøu khoa häc c¬ b¶n, ®Ò ¸n 720 801, c¸c t¸c gi¶ xin c¶m ¬n ban chñ nhiÖm ch­¬ng tr×nh. C¸c t¸c gi¶ còng c¶m ¬n nhµ ®Þa chÊt NguyÔn §×nh H÷u ®· cïng tham gia kh¶o s¸t thùc ®Þa.

1. Deprat J., 1914. Note sur les terrains primaires dans le Nord Annam et dans le bassin de la riviÌre Noire (Tonkin) et sur la classification des terrains primaires en Indochine. Les sÐries stratigraphiques en Indochine et au Yunnan. MÐm. Serv. GÐol. Indoch., II/ 2. Hanoi.
2. D­¬ng Xu©n H¶o (Chñ biªn), 1980. Hãa th¹ch ®Æc tr­ng ë miÒn B¾c ViÖt Nam. Nxb Khoa häc kü thuËt, Hµ Néi.
3. §ovjikov A. E. (Chñ biªn), 1971. §Þa chÊt miÒn B¾c ViÖt Nam. Nxb Khoa häc vµ Kü thuËt. 583 trang. Hµ Néi.
4. §oµn NhËt Tr­ëng, 1988. VÒ hÖ tÇng H¹ Long. §Þa chÊt, 184 –186 : 56 - 68. Hµ Néi.
5. §oµn NhËt Tr­ëng, NguyÔn §øc Khoa, 1994. Sinh ®Þa tÇng c¸c trÇm tÝch carbonat Devon th­îng - Carbon h¹ vïng Qu¶ng B×nh vµ H¶i Phßng. §Þa chÊt, 220 : 6 -7. Hµ Néi.
6. §oµn NhËt Tr­ëng, T¹ Hoµ Ph­¬ng, 1998. Outlines of the Upper Devonian in ViÖt Nam. J. Geology, B/ 11 – 12 : 46 - 56. Hµ Néi.
7. NguyÔn Quang H¹p, 1967. C¸c trÇm tÝch vïng r×a ®«ng b¾c miÒn tròng Hµ Néi vµ dù ®o¸n sù ph¸t triÓn cña chóng vµo miÒn tròng. §Þa chÊt, 69 – 70 : 9-21. Hµ Néi.
8. NguyÔn V¨n Liªm, 1978. VÒ hÖ Carbon ë miÒn B¾c ViÖt Nam. TËp san Sinh vËt - §Þa häc, XVI/3 : 78-85. Hµ Néi.
9. NguyÔn V¨n Liªm, 1985. Paleodoi th­îng ë ViÖt Nam. Nxb Khoa häc - Kü thuËt. Hµ Néi, 532 trg.
10. T¹ Hßa Ph­¬ng, NguyÔn ThÕ D©n, NguyÔn H÷u Hïng, §oµn NhËt Tr­ëng, 1983. Ph¸t hiÖn hãa th¹ch Devon trong ®¸ v«i Nói Con Voi . Tin B§§C, 59 : 8 -9. Hµ Néi.
11. Tèng Duy Thanh, Vò Khóc, Phan Cù TiÕn, 1994. Quy ph¹m ®Þa tÇng ViÖt Nam. Côc §Þa chÊt ViÖt Nam. Hµ Néi, 76 trg.
12. Vò Khóc, Bïi Phó Mü (®ång chñ biªn), 1989. §Þa chÊt ViÖt Nam, tËp I. §Þa tÇng. Tæng côc §Þa chÊt, Hµ Néi.