c«ng viªn ®Þa chÊt ë Trung Quèc: §­a khoa häc ®Þa chÊt vµo phôc vô céng ®ång

Zhao Xun, Wang Milly

C¸c khu di s¶n ®Þa chÊt lµ b¸u vËt do Thiªn nhiªn ban cho chóng ta. NghÜa vô cña loµi ng­êi lµ ph¶i b¶o vÖ chóng ®Ó chóng ®em l¹i lîi Ých m·i m·i cho c¸c thÕ hÖ con ch¸u chóng ta. C¸ch tèt nhÊt ®Ó b¶o tån c¸c di s¶n ®Þa chÊt lµ x©y dùng c¸c c«ng viªn ®Þa chÊt ®Ó phôc vô nghiªn cøu khoa häc vµ phæ biÕn kiÕn thøc ®Þa chÊt. C¸c c«ng viªn ®Þa chÊt thu hót kh¸ch du lÞch vµ ®ång thêi t¹o c«ng ¨n viÖc lµm vµ ph¸t triÓn nÒn kinh tÕ ®Þa ph­¬ng. Ngoµi ra chóng cßn lµ ph­¬ng tiÖn ®Ó chÝnh quyÒn ®Þa ph­¬ng thi hµnh luËt ph¸p b¶o vÖ m«i tr­êng dùa trªn sù ñng hé nhiÖt t×nh cña ng­êi d©n ®Þa ph­¬ng, nh÷ng ng­êi ®­îc h­ëng lîi Ých kinh tÕ tõ nh÷ng ho¹t ®éng nµy.

Trung Quèc x©y dùng 11 c«ng viªn ®Þa chÊt quèc gia ®Çu tiªn vµo n¨m 2000 d­íi sù h­íng dÉn cña Ban Khoa häc Tr¸i ®Êt cña UNESCO vµ v× vËy ®· trë thµnh mét trong nh÷ng n­íc ®i ®Çu trong lÜnh vùc nµy. Ch¾c ch¾n r»ng víi sù thµnh lËp c¸c c«ng viªn nµy, viÖc b¶o tån c¸c di s¶n ®Þa chÊt sÏ trë nªn ngµy cµng cã hiÖu qu¶.

X©y dùng ch­¬ng tr×nh c«ng viªn ®Þa chÊt quèc gia ë Trung Quèc

Dùa trªn nh÷ng s¸ng kiÕn tr­íc ®©y vµ víi sù hç trî cña UNESCO, Liªn hiÖp héi quèc tÕ c¸c khoa häc ®Þa chÊt (IUGS) ®· tiÕn hµnh lËp mét b¶n thèng kª toµn cÇu c¸c di s¶n ®Þa chÊt chÝnh vµo n¨m 1995 (W. Wimbledon vµ nnk., 1998). §Ó theo kÞp c¸c nhµ khoa häc ®Þa chÊt ë c¸c n­íc kh¸c, giíi khoa häc ®Þa chÊt Trung quèc rÊt coi träng viÖc b¶o tån c¸c di s¶n ®Þa chÊt ®Ó ®¹t ®­îc môc tiªu ph¸t triÓn bÒn v÷ng, tøc lµ sù ph¸t triÓn ®¸p øng ®­îc nhu cÇu cña thÕ hÖ ngµy nay mµ kh«ng ¶nh h­ëng ®Õn kh¶ n¨ng ®¹t ®­îc môc tiªu cña c¸c thÕ hÖ mai sau, nh­ Uû ban thÕ giíi vÒ m«i tr­êng vµ ph¸t triÓn v× t­¬ng lai chung cña chóng ta ®· ®Þnh nghÜa (1987).

ViÖc b¶o tån c¸c di s¶n ®Þa chÊt ë Trung Quèc b¾t ®Çu triÓn khai tõ n¨m 1980 vµ ®­îc tiÕn hµnh tõ ®ã ®Õn nay theo luËt ph¸p vµ quy ®Þnh cña nhµ n­íc, víi sù hç trî cña c¸c c¬ quan nhµ n­íc vµ c¸c tæ chøc phi chÝnh phñ (Pan Jiang vµ nnk., 1996). Víi sù nç lùc trong hai thËp kû qua, 138 khu b¶o tån ®Þa chÊt ®· ®­îc thiÕt lËp vµ 325 khu ®· ®­îc dù kiÕn. Møc ®é b¶o tån thay ®æi theo tõng n¬i. Nh×n chung, cã thÓ nãi r»ng nh÷ng khu biÖt lËp th­êng dÔ bÞ h­ h¹i, cßn nh÷ng ®iÓm n»m trong tæ hîp c¸c khu th¾ng c¶nh tù nhiªn th­êng ®­îc b¶o tån tèt. Tõ n¨m 1992, W. Eder, Tr­ëng Ban khoa häc ®Þa chÊt cña UNESCO ®· ñng hé viÖc thµnh lËp c¸c c«ng viªn ®Þa chÊt kÕt hîp víi viÖc b¶o tån c¸c di s¶n ®Þa chÊt (W. Eder, 1999 - 2001). Héi nghÞ c¸c chuyªn gia quèc tÕ vÒ c«ng viªn ®Þa chÊt ®­îc tæ chøc t¹i trô së UNESCO Paris ngµy 9/2/2001 ®· ra nghÞ quyÕt lµm c¬ së cho c¸c n­íc trªn toµn thÕ giíi chñ ®éng thµnh lËp c¸c c«ng viªn ®Þa chÊt quèc gia hoÆc khu vùc cã sù céng t¸c víi Ban Khoa häc ®Þa chÊt cña UNESCO. Th¸ng 6 n¨m 2001, kú häp 161 cña Ban §iÒu hµnh UNESCO ®· thóc giôc UNESCO hç trî nh÷ng ®Ò ¸n phï hîp do c¸c n­íc thµnh viªn ®Ò nghÞ. Vµ nh­ vËy s¸ng kiÕn thµnh lËp c¸c c«ng viªn ®Þa chÊt ®· tiÕn mét b­íc ®¸ng kÓ.

Mét trong nh÷ng ®iÓm khëi ®Çu quan träng nhÊt cña viÖc ®­a c¸c di s¶n ®Þa chÊt vµo néi dung chung cña viÖc b¶o vÖ m«i tr­êng tù nhiªn lµ "Tuyªn bè quèc tÕ vÒ quyÒn cña c¸c kû niÖm cña Tr¸i ®Êt " (Digne, Ph¸p 1991). Tuyªn bè nµy nh¾c nhë r»ng "Tr¸i ®Êt gi÷ l¹i nh÷ng kû niÖm qu¸ khø cña m×nh … §ã lµ nh÷ng b¶n ghi chÐp ®­îc kh¾c d­íi s©u trong lßng ®Êt vµ trªn mÆt ®Êt, trong ®Êt ®¸ vµ trªn c¶nh quan ®Þa h×nh, cã thÓ ®äc hiÓu vµ diÔn gi¶i"; vµ " Tr¸i ®Êt cã tuæi 4,5 tû n¨m vµ lµ c¸i n«i cña sù sèng, lµ n¬i t¸i t¹o vµ biÕn ho¸ cña sù sèng; qu¸ tr×nh tiÕn ho¸ l©u dµi cña Tr¸i ®Êt ®· h×nh thµnh nªn m«i tr­êng sèng cña chóng ta".

V× vËy, víi viÖc thiÕt lËp c¸c khu b¶o tån ®Þa chÊt cã thÓ gi÷ g×n ®­îc mét c¸ch h÷u hiÖu c¸c di s¶n ®Þa chÊt quý gi¸. Nãi chung, c¸c cÊu tróc ®Þa chÊt vµ ®Þa m¹o lµ kÕt qu¶ cña c¸c qu¸ tr×nh l©u dµi vµ kh«ng bao giê t¸i t¹o ®­îc. V× vËy chóng kh«ng nh÷ng lµ ®èi t­îng nghiªn cøu khoa häc, mµ cßn n©ng cao tr×nh ®é hiÓu biÕt khoa häc cña c«ng chóng vµ lµm cho c«ng chóng hiÓu ®­îc sù thanh lÞch vµ søc quyÕn rò cña thiªn nhiªn. Ngoµi ra, sù t«n träng vµ ph¸t triÓn c¸c khu di s¶n ®Þa chÊt ch¾c ch¾n sÏ thóc ®Èy vµ t¹o ®iÒu kiÖn gi÷ g×n m«i tr­êng ®Þa sinh th¸i tù nhiªn cña chóng ta.

Trong gÇn mét thÕ kû qua, c¸c nhµ khoa häc ®Þa chÊt ®· lµm viÖc hÕt søc m×nh ®Ó tiÕn hµnh c¸c kh¶o s¸t vµ th¨m dß ®Þa chÊt ®Ó cung cÊp cho x· héi nguyªn vËt liÖu vµ tµi nguyªn n¨ng l­îng ho¸ th¹ch phôc vô môc ®Ých c«ng nghiÖp vµ cã nh÷ng ®ãng gãp lín vµo ph¸t triÓn kinh tÕ. Nh­ng thêi gian tr«i ®i, xu h­íng tõ nÒn kinh tÕ c«ng nghiÖp chuyÓn sang kinh tÕ trÝ thøc dÇn dÇn xuÊt hiÖn; ngµy nay con ng­êi cµng ngµy cµng quan t©m ®Õn chÊt l­îng cuéc sèng vµ muèn cã m«i tr­êng sinh th¸i tèt h¬n. Ngµy nay c¸c nhµ khoa häc ®Þa chÊt nhËn thÊy r»ng cã nh÷ng nguån th«ng tin tõ qu¸ khø tµng Èn trong c¸c dÊu hiÖu ®Þa chÊt cÇn ph¶i ®­îc lµm râ, vÝ dô sù ph¸t sinh vµ diÖt chñng hµng lo¹t c¸c loµi sinh vËt trong suèt thêi kú lÞch sö cña Tr¸i ®Êt. MÆc dï c¸c tiÕn bé khoa häc vµ c«ng nghÖ ®· cung cÊp ngµy cµng nhiÒu ph­¬ng tiÖn vµ ph­¬ng ph¸p tiªn tiÕn, nh÷ng bÝ hiÓm tù nhiªn nµy vÉn ch­a ®­îc lµm râ. V× vËy, nÕu nh÷ng di s¶n ®Þa chÊt ph¶n ¸nh m«i tr­êng sinh th¸i vµ ®iÒu kiÖn sèng cña qu¸ khø nµy bÞ ph¸ huû th× chóng ta kh«ng bao giê tr¶ lêi ®­îc nh÷ng vÊn ®Ò ®ã. H¬n n÷a, nhiÒu ®iÓm trong sè nh÷ng di s¶n nµy ®ång thêi còng lµ nh÷ng th¾ng c¶nh tù nhiªn hÊp dÉn. Cïng víi viÖc ®iÒu tra nghiªn cøu nh÷ng ®iÓm hoÆc khu di s¶n ®Þa chÊt nµy chóng ta cã thÓ x©y dùng nh÷ng kÕ ho¹ch ph¸t triÓn kinh tÕ ®Þa ph­¬ng, nh­ ph¸t triÓn c¸c má kho¸ng s¶n, ®Ó t¹o ra c¸c c¬ së du lÞch ®Þa chÊt.

Ngoµi viÖc t¹o kh¶ n¨ng cho nghiªn cøu khoa häc vµ gi¸o dôc m«i tr­êng réng r·i, c¸c c«ng viªn ®Þa chÊt cßn cã thÓ t¹o tiÒm n¨ng to lín cho viÖc ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi bÒn v÷ng ë ®Þa ph­¬ng. ë Trung Quèc, träng t©m ®­îc chó ý lµ ph¸t triÓn c«ng ¨n viÖc lµm vµ c¸c ho¹t ®éng kinh tÕ míi g¾n liÒn víi nh÷ng ®Æc ®iÓm cña tõng c«ng viªn ®Þa chÊt. ViÖc thiÕt lËp c¸c c«ng viªn ®Þa chÊt cÇn ph¶i phï hîp víi ®Þnh h­íng míi vÒ du lÞch (du lÞch ®Þa chÊt), vÒ th­¬ng m¹i vµ ngµnh nghÒ (c¸c s¶n phÈm ®Þa chÊt), nh­ viÖc chÕ t¹o nh÷ng s¶n phÈm thñ c«ng míi mÎ cã ý nghÜa ®Þa chÊt, thÝ dô m« h×nh ho¸ th¹ch, ®å l­u niÖm v.v…

Nh÷ng c«ng viªn ®Þa chÊt quèc gia ®Çu tiªn ë Trung quèc

Trong sè nh÷ng khu di s¶n ®Þa chÊt cña Trung Quèc ®· ®­îc ®­a vµo danh môc thèng kÕ toµn cÇu, th× 11 khu ®· ®­îc chän lµm c«ng viªn ®Þa chÊt quèc gia (H×nh 1). Chóng ®­îc m« t¶ ng¾n gän nh­ sau:

 

 

C«ng viªn ®Þa chÊt quèc gia Shilin (Th¹ch L©m) (H×nh 2)

C«ng viªn ®Þa chÊt nµy n»m ë tØnh V©n Nam thuéc T©y Nam Trung Quèc, cã diÖn tÝch 400 km2. §Æc tr­ng bëi ®Þa h×nh gièng nh­ mét rõng c©y lµm b»ng ®¸ carbonat, c«ng viªn nµy ®­îc cÊu t¹o tõ ®¸ v«i vµ dolomit tuæi Paleozoi muén. §Æc biÖt trong ®¸ carbonat dµy cã nh÷ng khe nøt th¼ng ®øng, n­íc m­a thÊm xuèng vµ ¨n mßn lµm réng c¸c khe nøt, t¹o nªn c¸c d¹ng c¶nh quan karst kh¸c nhau nh­ r¨ng ®¸, r·nh xãi mßn, phÔu xãi mßn, rõng ®¸, hang ®éng karst, bån tròng do röa lòa... C¸c khèi ®¸ v«i hïng vÜ víi h×nh d¹ng kh¸c nhau tr«ng gièng nh­ c¸c c©y cét, thanh kiÕm, ng«i chïa, c©y nÊm, h×nh ng­êi, h×nh c¸c con vËt kú dÞ, v..v. Víi chiÒu cao tõ 20 – 50 m, c¸c khèi ®¸ nµy ®øng th¼ng nh×n tõ xa tr«ng gièng mét rõng c©y v× vËy cã tªn lµ Shilin (Th¹ch L©m). C­ d©n sinh sèng ë ®©y chñ yÕu lµ ng­êi d©n téc Di. NhiÒu n¬i ë ®©y ®· ph¸t hiÖn c¸c bøc tranh vµ ch÷ viÕt b»ng tiÕng d©n téc Di cæ kh¾c trªn ®¸. Du kh¸ch cã thÓ t×m hiÓu c¸c phong tôc d©n gian vµ v¨n ho¸ ®Þa ph­¬ng khi th­ëng thøc c¶nh ®Ñp.

C«ng viªn ®Þa chÊt quèc gia Zhangjiajie (Tr­¬ng Gia Giíi) (H×nh 3)

N»m t¹i phÝa t©y tØnh Hå Nam, miÒn Nam Trung Quèc, C«ng viªn ®Þa chÊt quèc gia Zhangjiajie næi tiÕng vÒ ®Þa h×nh nói c¸t kÕt th¹ch anh, cã diÖn tÝch 3.600 km2. C¸c líp c¸t kÕt th¹ch anh dµy tuæi Devon trong vïng cã thÕ n»m ngang, ph¸t triÓn hÖ thèng khe nøt th¼ng ®øng ch¹y theo h­íng ®«ng b¾c, t©y b¾c vµ h­íng b¾c - nam. Do c¸c qu¸ tr×nh tù nhiªn nh­ bµo mßn, sËp lë vµ tuú thuéc vµo thêi gian xuÊt lé vµ ®é hoµn chØnh cña c¸c khe nøt, c¸t kÕt cã nhiÒu h×nh d¹ng kh¸c nhau nh­ ®åi, t­êng, cét, cæng, cÇu tù nhiªn v.v… Tæng sè cã tíi trªn 3.000 mám nói c¸t kÕt trong ®ã trªn 1.000 mám cã ®é cao trªn 200 m, ®Ønh cao nhÊt lµ nói Jinbian cã ®é cao trªn 350 m. G©y hÊp dÉn ®Æc biÖt ë ®©y lµ nh÷ng c©y th«ng vµ c©y b¹ch qu¶ mäc trªn ®Ønh c¸c mám nói víi cµnh l¸ xum xuª vµ th©n c©y uèn l­în tr«ng nh­ nh÷ng chËu c©y c¶nh khæng lå. Phong c¶nh ë ®©y thËt th¬ méng, víi nh÷ng ®åi c©y xanh m­ít, nh÷ng suèi n­íc trong v¾t, c¸c lo¹i ®éng thùc vËt phong phó, biÕn n¬i nµy thµnh ®Þa ®iÓm hÊp dÉn cho du kh¸ch ®Õn nghØ m¸t vµ th¨m quan du lÞch.

C«ng viªn ®Þa chÊt quèc gia Songshan (Tung S¬n) (H×nh 4)

N»m ë phÝa b¾c tØnh Hµ Nam, miÒn Trung Trung Quèc víi diÖn tÝch 450 km2, c«ng viªn ®Þa chÊt quèc gia Songshan næi tiÕng vÒ nh÷ng vÕt lé hoµn chØnh cña mÆt c¾t ®Þa tÇng vµ c¸c ranh giíi bÊt chØnh hîp gãc do c¸c pha chuyÓn ®éng kiÕn t¹o tuæi TiÒn Cambri t¹o nªn: pha chuyÓn ®éng Songyang cã tuæi 2.300 triÖu n¨m, pha chuyÓn ®éng Zhongyue cã tuæi 1.850 triÖu n¨m, vµ pha chuyÓn ®éng Shaolin cã tuæi 570 triÖu n¨m, ®­îc gäi theo tªn ®Þa ph­¬ng cña vïng nµy. ë ®©y gÆp nh÷ng vÕt lé ®¸ Proterozoi, Paleozoi, Mesozoi vµ Kainozoi. C¸c ranh giíi bÊt chØnh hîp gãc vµ cuéi kÕt c¬ së thÓ hiÖn rÊt râ rÖt. V× vËy c«ng viªn nµy ®­îc gäi lµ "Cuèn s¸ch gi¸o khoa vÒ ®Þa sö". Vïng nµy cßn lµ tô ®iÓm cña 3 t«n gi¸o ë Trung Quèc: PhËt gi¸o, Khæng gi¸o vµ L·o gi¸o, vµ lµ mét trong nh÷ng c¸i n«i cña nÒn v¨n ho¸ cæ ®¹i Trung Quèc. ë ®©y ng­êi ta cã thÓ nghe thÊy ©m thanh cña nh÷ng chiÕc chu«ng, chiÕc trèng cæ, ®­îc th­ëng ngo¹n nhiÒu di tÝch lÞch sö vµ t«n gi¸o nh­ c¸c chïa PhËt, c¸c ®Òn thê L·o tö vµ c¸c viÖn hµn l©m cña nÒn gi¸o dôc cæ ®¹i. C¸c khu di tÝch ®Þa chÊt vµ v¨n ho¸ t¹o thµnh nh÷ng nÐt t­¬ng ph¶n næi bËt, g©y cho vïng nµy søc hÊp dÉn du lÞch lý t­ëng.

C«ng viªn ®Þa chÊt quèc gia Lushan (L­ S¬n) (H×nh 5)

Víi diÖn tÝch 500 km2, c«ng viªn ®Þa chÊt quèc gia Lushan n»m ë phÝa b¾c tØnh Giang T©y, phÝa ®«ng Trung Quèc, gi¸p víi hå Poyang ë phÝa ®«ng vµ tr¶i dµi ®Õn s«ng D­¬ng Tö. Do sù n©ng lªn cña cÊu tróc ®Þa luü, vïng nµy ®Æc tr­ng bëi c¸c nói d¹ng khèi t¶ng víi nh÷ng ®Ønh cao ngÊt, hoa tr¸i xum xuª, s«ng suèi ch¶y xiÕt víi nh÷ng vòng n­íc s©u vµ th¸c n­íc ®æ µo µo. Nh÷ng ng«i nhµ ë vµ ®×nh cæ trªn nói g©y thªm sù hÊp dÉn. Vµo nh÷ng n¨m 1930 Gi¸o s­ J. S. Lee ®· ph¸t hiÖn nh÷ng mÆt c¾t b¨ng hµ §Ö tø ë ®©y. Nh÷ng mÆt c¾t nµy ®­îc b¶o tån tèt vµ dÊu hiÖu b¨ng hµ thÓ hiÖn rÊt râ. Ngoµi ra, vïng nµy chÝnh lµ n¬i x¶y ra nh÷ng sù kiÖn lín trong lÞch sö Trung Quèc vµo thÕ kû tr­íc.

C«ng viªn ®Þa chÊt quèc gia ho¸ th¹ch ®éng vËt Chengjiang (Trõng Giang) (H×nh 6)

C«ng viªn ®Þa chÊt nµy n»m ë vïng nói Tianmaoshan cña huyÖn Chenjang tØnh V©n Nam, phÝa t©y nam Trung Quèc, víi diÖn tÝch 18 km2. §©y lµ n¬i sinh sèng cña kho¶ng 40 ngµnh ®éng vËt TiÒn Cambri sím vµ trªn 100 lo¹i ho¸ th¹ch ®éng vËt quý hiÕm, nh­ ®éng vËt cã x­¬ng sèng vµ cã d©y sèng. §iÓm quý gi¸ nhÊt cña vïng lµ ®· ph¸t hiÖn ®­îc ë ®©y nh÷ng ®¹i diÖn tæ tiªn xa x«i cña tÊt c¶ c¸c sinh vËt ngµy nay, kÓ c¶ di tÝch cña c¸c quÇn thÓ §éng vËt d¹ng rªu vµ Th©n mÒm. Chóng cho nh÷ng th«ng tin chuyªn s©u vµ chÝnh x¸c ®Ó nghiªn cøu sinh lý, tËp qu¸n sinh sèng, sù tiÕn ho¸ cã hÖ thèng vµ m«i tr­êng sinh th¸i trong thêi kú h­ng thÞnh cña c¸c ®éng vËt nguyªn thuû TiÒn Cambri. H¬n n÷a, hå Fuxian ë l©n cËn cã nguån gèc lµ mét hè tròng ®øt g·y §Ö tø vµ d­íi ®¸y hå cã nhiÒu di tÝch cña nh÷ng thµnh phè cæ. C«ng viªn nµy dù kiÕn sÏ trë thµnh mét c¬ së nghiªn cøu vµ phæ biÕn khoa häc.

C«ng viªn ®Þa chÊt nói löa quèc gia Wudalianchi (Ngò §¹i Liªn Tr×) (H×nh 7)

C«ng viªn ®Þa chÊt nµy n»m ë vïng Wudalianchi, tØnh H¾c Long Giang, phÝa B¾c Trung Quèc. C«ng viªn réng 720 km2 vµ gåm 14 nói löa míi phun gÇn ®©y cßn nguyªn vÑn, trong ®ã cã 12 ngän phun c¸ch ®©y 12 triÖu n¨m - 1 triÖu n¨m vµ 2 ngän phun c¸ch ®©y 1.719 - 1.721 n¨m. C¸c phÔu miÖng nói löa vÉn cßn hoµn chØnh vµ c¸c dßng dung nham kÐo dµi tíi trªn 10 km, ng¨n c¸c s«ng xung quanh t¹o thµnh 5 hå tr¶i dµi d­íi d¹ng mét chuçi h¹t. Dung nham cã nhiÒu d¹ng kh¸c nhau, thÝ dô lç tho¸t khÝ, h×nh phÔu, h×nh ®Üa, ®­êng hÇm, bom nói löa vµ t¶ng l¨n. ThËm chÝ dung nham h×nh xo¾n d¹ng d©y thõng còng cßn ®­îc gi÷ nguyªn vÑn. Ngoµi ra cßn cã rÊt nhiÒu m¹ch n­íc kho¸ng nãng cã gi¸ trÞ ch÷a bÖnh ë trong vïng, thu hót nhiÒu kh¸ch du lÞch.

C«ng viªn ®Þa chÊt khñng long quèc gia Zigong (Tù Cèng) (H×nh 8)

C«ng viªn ®Þa chÊt nµy n»m t¹i Daanzhai, thµnh phè Zigong, tØnh Tø Xuyªn, phÝa t©y nam Trung Quèc, cã diÖn tÝch 8,7 km2. ë ®©y ®· ph¸t hiÖn nhiÒu ho¸ th¹ch khñng long Jura gi÷a vµ c¸c ®éng vËt cã x­¬ng sèng kh¸c. Trong ph¹m vi diÖn tÝch khai ®µo 2.800 m2, ®· x¸c ®Þnh ®­îc trªn 200 c¸ thÓ ®éng vËt vµ trªn 10.000 bé x­¬ng kÓ c¶ x­¬ng khñng long, rïa, c¸ sÊu, th»n l»n c¸nh, c¸, l­ìng thª vµ bß s¸t d¹ng cã vó thuéc 18 gièng vµ 21 loµi. Nh÷ng ho¸ th¹ch nµy gåm nhiÒu hä vµ ®­îc b¶o tån tèt, cã gi¸ trÞ khoa häc rÊt lín. ë gÇn ®©y cã nh÷ng giÕng khai th¸c muèi cæ nhÊt trªn thÕ giíi vÉn cßn ®ang ho¹t ®éng tèt, chøng minh kü thuËt khoan vµ ®µo giÕng cña ng­êi Trung Quèc ®· cã tõ thêi cæ ®¹i, g©y sù kh©m phôc lín ®èi víi du kh¸ch.

C«ng viªn ®Þa chÊt nói löa ven biÓn quèc gia Zhangzhou (Ch­¬ng Ch©u) (H×nh 9)

N»m ë vïng ven biÓn Zhangpu - Longhai, thµnh phè Ch­¬ng Ch©u tØnh Phóc KiÕn, §«ng Nam Trung Quèc, c«ng viªn ®Þa chÊt nói löa ven biÓn quèc gia Zhangzhou cã diÖn tÝch 318,64 km2. ë ®©y ph¸t triÓn c¸c d¹ng ®Þa h×nh nói löa vµ xãi mßn ven biÓn. Lµ mét phÇn cña ®ai nói löa ven Th¸i B×nh d­¬ng, nã thuéc ®íi rift r×a phÝa ®«ng cña m¶ng ¸ - ©u. C¸c ®¸ bazan phun lªn c¸ch ®©y 26 - 27 triÖu n¨m lé ra däc theo bê biÓn vµ ë c¸c ®¶o d­íi c¸c d¹ng nh­ miÖng nói löa, lç tho¸t khÝ vµ bazan d¹ng bät khÝ thÓ hiÖn râ rµng mét lo¹t c¸c ®ît phun trµo liªn tiÕp. Ngoµi ra cßn cã c¸c d¹ng ®Þa h×nh mµi mßn ven biÓn kh¸c nhau, thÝ dô c¸c khe nøt d¹ng cét, c¸c mám ®¸ d¹ng nÊm do biÓn mµi mßn, c¸c thÒm biÓn, c¸c v¸ch nói vµ hang ®éng ven biÓn. Hµng chôc b·i c¸t réng lín ph¼ng phiu tr¶i dµi däc theo bê biÓn. ë ®©y c¸c du kh¸ch cã thÓ chiªm ng­ìng nh÷ng khu rõng bÞ ch«n vïi 8.000 n¨m do sôt lón bê biÓn, nh÷ng ng«i nhµ cæ cña c­ d©n vµ nh÷ng ph¸o ®µi qu©n sù cæ.

C«ng viªn ®Þa chÊt quèc gia Cuihuashan (Th«i Hoa S¬n) (H×nh 10)

N»m t¹i huyÖn Changan, thµnh phè Xian thuéc tØnh ThiÓm T©y, phÝa t©y b¾c Trung Quèc, c«ng viªn ®Þa chÊt quèc gia Cuihuashan cã diÖn tÝch 32 km2. Vïng nµy ®· tr¶i qua sù dÞch chuyÓn ®øt g·y ë phÝa b¾c cña d·y nói Qinling. C¸nh phÝa nam cña ®øt g·y ®ang n©ng lªn víi tèc ®é 1,73 - 3,4 mm/n¨m, vµ ®éng ®Êt x¶y ra th­êng xuyªn. TÊt c¶ nh÷ng yÕu tè nµy t¹o ra c¸c khe nøt vµ c¸c khèi tr­ît, c¸c ®¹ng ®Þa h×nh liªn quan ®Õn tr­ît ®Êt, nh­ c¸c v¸ch nói th¼ng ®øng, c¸c mám ®¸ treo, c¸c b·i ®¸, c¸c hang ®éng xÕp chång, c¸c hå n­íc vµ th¸c n­íc. Nh÷ng khèi tr­ît lë lín cã nh÷ng h×nh d¹ng ®éc ®¸o vµ kú l¹ cã thÓ võa sö dông ®Ó nghiªn cøu tai biÕn ®Þa chÊt võa lµm n¬i hÊp dÉn cho c«ng chóng ®Ó më réng kiÕn thøc cña hä vÒ khoa häc Tr¸i ®Êt.

C«ng viªn ®Þa chÊt quèc gia Longmenshan (Long M«n S¬n) (H×nh 11)

C«ng viªn ®Þa chÊt quèc gia Longmenshan n»m ë ®iÓm giao nhau cña c¸c thµnh phè Pengzhou, Shifang vµ Mianzhou thuéc tØnh Tø Xuyªn, phÝa t©y nam Trung Quèc, cã diÖn tÝch 1.900 km2. Sù n©ng nhanh cña cao nguyªn Thanh H¶i - T©y T¹ng ®· dÉn tíi sù nÐn Ðp vµ ®Èy nói Longmenshan vÒ phÝa bån tròng Tø Xuyªn, t¹o nªn mét kú quan thiªn nhiªn trong vïng víi nh÷ng khèi ®Þa di ngo¹n môc. H¬n n÷a, nói nµy næi lªn ë r×a phÝa t©y ®ång b»ng Tø Xuyªn. Nói cao vµ dèc, víi nh÷ng khèi ®¸ lëm chëm h×nh thï kú dÞ, ®­îc t« ®iÓm bëi nh÷ng lµn c©y xanh vµ suèi n­íc trong veo. Ngoµi ra cßn cã nh÷ng di tÝch b¨ng hµ vµ nh÷ng mÆt c¾t ®Þa tÇng b¶o tån tèt. §©y võa lµ n¬i du lÞch võa lµ n¬i nghiªn cøu khoa häc ®Þa chÊt.

C«ng viªn ®Þa chÊt quèc gia Longhushan (Long Hæ S¬n) (H×nh 12)

N»m t¹i thµnh phè Yingtan, phÝa ®«ng tØnh Giang T©y, c«ng viªn ®Þa chÊt nµy cã c¶nh quan ®éc ®¸o, chiÕm diÖn tÝch 380 km2. VÒ ®Þa kiÕn t¹o nã cã nguån gèc lµ mét tròng nói löa ®øt g·y tuæi Mesozoi dÉn tíi t¹o thµnh c¸c líp cuéi kÕt dµy mµu ®á tÝm thuéc t­íng s«ng hå, c¸c ®¸ c¸t kÕt vµ ®¸ nói löa. D­íi t¸c ®éng cña c¸c qu¸ tr×nh vÒ sau nh­ bµo mßn do n­íc qua c¸c khe nøt vµ sôt lë, xuÊt hiÖn c¸c d¹ng ®Þa h×nh kh¸c nhau nh­ nói ®Ønh b»ng, nói ®¬n nghiªng, nói sèng tr©u, cét ®¸, t­êng, sèng nói, v¸ch ®øng, hang ®éng d¹ng tæ ong, hang th¼ng ®øng, ®Ønh nói riªng biÖt hoÆc chïm ®Ønh nói, rõng ®Ønh nói ®i kÌm víi mét lo¹t c¸c c¶nh quan thiªn nhiªn nh­ cÇu tù nhiªn, cæng tù nhiªn, nói h×nh vßi voi, v.v... Vïng nói nµy cßn lµ mét trong nh÷ng ®Þa ®iÓm chÝnh cña L·o gi¸o thêi cæ ®¹i. Trªn c¸c v¸ch nói vÉn cßn thÊy di tÝch nh÷ng quan tµi treo tõ thêi x­a ®Ó l¹i.

Víi l·nh thæ réng lín vµ lÞch sö l©u ®êi, Trung Quèc rÊt tù hµo vÒ cÊu tróc ®Þa chÊt ®éc ®¸o, nói s«ng hïng vÜ vµ nÒn v¨n ho¸ huyÒn diÖu. Ng­êi Trung Quèc cæ ®¹i lu«n lu«n coi träng sù c©n b»ng gi÷a con ng­êi vµ thiªn nhiªn, lu«n ®i theo quan niÖm triÕt häc vÒ sù hµi hoµ gi÷a trêi vµ ®Êt. V× vËy hä x©y dùng c¸c viÖn hµn l©m vµ ®Òn chïa phôc vô c¸c ho¹t ®éng v¨n ho¸ vµ t«n gi¸o ë nh÷ng vïng nói vµ c¹nh c¸c dßng s«ng chÝnh. Vµ ë nh÷ng ®Þa ph­¬ng nµy th­êng tån t¹i nhiÒu di s¶n ®Þa chÊt. NÕu chóng ta kÕt hîp sù b¶o tån c¸c khu di tÝch lÞch sö cã ý nghÜa vÒ t«n gi¸o vµ v¨n ho¸ víi viÖc gi÷ g×n c¸c di s¶n ®Þa chÊt th× nh÷ng vïng nµy cã thÓ trë thµnh nh÷ng ®Þa ®iÓm hµi hoµ, n¬i ®ã con ng­êi sèng trong sù c©n b»ng víi m«i tr­êng thiªn nhiªn.

C¸c nhµ ®Þa chÊt cã kh¶ n¨ng cñng cè rÊt nhiÒu cho lÜnh vùc míi nµy, vµ c¸c nhµ ®Þa chÊt Trung Quèc cã nh÷ng thuËn lîi trong viÖc ®ãng gãp vµo c«ng t¸c b¶o tån c¸c khu di s¶n ®Þa chÊt trªn Tr¸i ®Êt.

LÞch sö cña chóng ta vµ lÞch sö cña Tr¸i ®Êt g¾n chÆt víi nhau. Nguån gèc cña Tr¸i ®Êt chÝnh lµ nguån gèc cña chóng ta, lÞch sö cña Tr¸i ®Êt lµ lÞch sö cña chóng ta vµ t­¬ng lai cña Tr¸i ®Êt sÏ lµ t­¬ng lai cña chóng ta (Tuyªn ng«n quèc tÕ vÒ quyÒn cña c¸c kû niÖm cña Tr¸i ®Êt, t¹i Digne, Ph¸p, 1991). C¸c di s¶n ®Þa chÊt lµ tµi s¶n chung cña loµi ng­êi. Tr¸ch nhiÖm cña con ng­êi còng nh­ nghÜa vô cña c¸c n­íc vµ c¸c nhµ ®Þa chÊt trªn toµn thÕ giíi lµ gi÷ g×n chóng nguyªn vÑn. Còng nh­ sù sèng cña con ng­êi ®­îc c«ng nhËn lµ duy nhÊt, ®· ®Õn lóc còng ph¶i c«ng nhËn tÝnh duy nhÊt cña Tr¸i ®Êt vµ ®· ®Õn lóc mäi ng­êi ph¶i nh×n thÊy t­¬ng lai cña Tr¸i ®Êt dùa trªn viÖc t×m hiÓu qu¸ khø vµ hiÖn t¹i cña nã. Häc c¸ch b¶o vÖ c¸c khu di s¶n ®Þa chÊt trªn Tr¸i ®Êt chÝnh lµ c¬ së cña qu¸ tr×nh l©u dµi nµy.

 

Ng­êi dÞch: §Æng Ngäc Tr¶n, NguyÔn ThÞ Dung

(tõ Episodes, 25/1 : 33-37; 3/2002)