§Æng H÷u ¥n¹, Hoµng Ph­íc²

VËy lµm thÕ nµo ®Ó cã thÓ ®¸nh gi¸ l¹i hoÆc n©ng cÊp tr÷ l­îng khai th¸c cña má ? §ã lµ néi dung cña vÊn ®Ò chóng t«i muèn tr×nh bµy trong khu«n khæ cña bµi b¸o nµy. Còng cÇn ph¶i nãi râ thªm, liªn quan ®Õn ®¸nh gi¸ tr÷ l­îng khai th¸c n­íc kho¸ng cã c¶ ®¸nh gi¸ chÊt l­îng n­íc kho¸ng, nh­ng trong c«ng tr×nh nµy chóng t«i chØ giíi h¹n trong c¸c thÝ nghiÖm ®¸nh gi¸ vÒ tr÷ l­îng.

HiÖn nay, phÇn lín c¸c má n­íc kho¸ng ë n­íc ta míi ®­îc khai th¸c ë quy m« rÊt nhá bÐ. Mçi má chØ cã tõ 1 ®Õn 2 giÕng khai th¸c. C¸c má míi cÇn nghiªn cøu bæ sung n©ng cÊp tr÷ l­îng còng th­êng dùa vµo c¸c m¹ch lé hoÆc mét lç khoan t×m kiÕm. Tõ thùc tÕ trªn, chóng t«i chØ muèn giíi h¹n chØ dÉn vÒ ph­¬ng ph¸p hót n­íc thÝ nghiÖm, khai th¸c - thÝ nghiÖm vµ ®¸nh gi¸ tr÷ l­îng khai th¸c cho c¸c ®èi t­îng trªn.

Trong tr­êng hîp nµy môc tiªu c¬ b¶n cña hót n­íc thÝ nghiÖm lµ x¸c ®Þnh c¸c th«ng sè hoÆc c¸c quy luËt ®Ó ®¸nh gi¸ tr÷ l­îng khai th¸c cña má. §iÒu nµy phô thuéc vµo møc ®é phøc t¹p vÒ ®iÒu kiÖn ®Þa chÊt thñy v¨n cña má vµ ph­¬ng ph¸p ®¸nh gi¸ tr÷ l­îng khai th¸c dù kiÕn sÏ ¸p dông.

§èi víi c¸c má cã ®iÒu kiÖn ®Þa chÊt thñy v¨n ®¬n gi¶n, nh­ tÇng chøa n­íc kho¸ng ®ång nhÊt, ph©n bè réng, bÒ dµy duy tr× liªn tôc, tµi liÖu quan tr¾c ®éng th¸i trong qu¸ tr×nh khai th¸c (c¸c giÕng hoÆc m¹ch n­íc) ®· chøng minh ®­îc sù æn ®Þnh vÒ l­u l­îng vµ trÞ sè h¹ thÊp mùc n­íc hoÆc s¬ bé dù ®o¸n ®­îc c¸c nguån h×nh thµnh tr÷ l­îng khai th¸c th× hót n­íc thÝ nghiÖm nh»m x¸c ®Þnh c¸c th«ng sè ®Þa chÊt thñy v¨n c¬ b¶n cña tÇng chøa n­íc (trong tr­êng hîp cÇn thiÕt kÕ c¶ th«ng sè ®Æc biÖt) ®Ó ®¸nh gi¸ l¹i tr÷ l­îng khai th¸c b»ng ph­¬ng ph¸p thuû ®éng lùc [2, 3]. Khi ®ã chØ cÇn hót n­íc thÝ nghiÖm mét lÇn h¹ thÊp mùc n­íc víi thêi gian kÐo dµi ®Õn khi ®¹t tr¹ng th¸i gÇn æn ®Þnh hoÆc æn ®Þnh. Tõ tµi liÖu thùc tÕ hót n­íc thÝ nghiÖm ë c¸c má n­íc kho¸ng TiÒn H¶i, Long Toµn, T©n An nhËn thÊy thêi gian hót n­íc thÝ nghiÖm th­êng kÐo dµi 9 - 15 ca.

Cã mét ®iÒu cÇn l­u ý khi dù kiÕn sÏ sö dông ph­¬ng ph¸p thuû ®éng lùc ®Ó ®¸nh gi¸ l¹i tr÷ l­îng khai th¸c th× ph¶i x¸c ®Þnh chÝnh x¸c c¸c th«ng sè ®Þa chÊt thñy v¨n, nghÜa lµ ph¶i hót n­íc thÝ nghiÖm chïm lç khoan [1]. Khi ®ã, bªn c¹nh giÕng khai th¸c cÇn khoan lç khoan quan s¸t. Trong qu¸ tr×nh khai th¸c th­êng ph¶i cã giÕng dù phßng, do vËy, khi khoan lç khoan quan s¸t cÇn l­u ý ®Õn vÊn ®Ò nµy ®Ó ®¹t ®­îc mét c«ng hai viÖc.

Mét sè má n­íc kho¸ng cã ¸p lùc ®µn håi lín, c¸c giÕng khai th¸c lu«n ë chÕ ®é tù ch¶y nh­ TiÒn H¶i, Vital (Th¸i B×nh), Thanh T©n (Thõa Thiªn - HuÕ). Trong tr­êng hîp l­îng n­íc yªu cÇu b»ng hoÆc nhá h¬n l­u l­îng tù ch¶y th× hót n­íc tù ch¶y lµ kinh tÕ nhÊt.

§èi víi c¸c má n­íc kho¸ng cã ®iÒu kiÖn ®Þa chÊt thñy v¨n phøc t¹p vµ rÊt phøc t¹p kh«ng cho phÐp ®¸nh gi¸ tr÷ l­îng khai th¸c b»ng ph­¬ng ph¸p thuû ®éng lùc mµ chØ cã kh¶ n¨ng ®¸nh gi¸ b»ng ph­¬ng ph¸p thuû lùc th× hót n­íc thÝ nghiÖm ph¶i tiÕn hµnh Ýt nhÊt víi ba lÇn h¹ thÊp mùc n­íc [3]. Khi ®ã viÖc hót n­íc thÝ nghiÖm nh»m x¸c ®Þnh mèi quan hÖ gi÷a l­u l­îng vµ trÞ sè h¹ thÊp mùc n­íc. C¸c má n­íc kho¸ng nµy th­êng liªn quan ®Õn c¸c tÇng chøa n­íc kh«ng ®ång nhÊt vÒ tÝnh thÊm, c¸c nguån h×nh thµnh tr÷ l­îng khai th¸c kh«ng râ rµng. §Æc tr­ng cho c¸c má kiÓu nµy lµ Mü L©m, Thanh T©n, Phó Ninh, v.v...

Khi hót n­íc thÝ nghiÖm víi ba lÇn h¹ thÊp mùc n­íc, vÊn ®Ò cÇn quan t©m lµ gi¸ trÞ l­u l­îng khi hót víi l­u l­îng kh«ng ®æi hoÆc trÞ sè h¹ thÊp mùc n­íc khi hót n­íc víi trÞ sè h¹ thÊp mùc n­íc kh«ng ®æi. Nh­ chóng ta ®· biÕt, gi÷a l­u l­îng vµ trÞ sè h¹ thÊp mùc n­íc khi hót n­íc thÝ nghiÖm chØ tho¶ m·n mét trong c¸c mèi quan hÖ:

- Quan hÖ cña Dupuis:

+ §èi víi n­íc cã ¸p: Q = q . S (1)

+ §èi víi n­íc kh«ng ¸p: Q= aS - bS² (2)

- Quan hÖ cña Keller:

S = aQ + bQ² (3)

- Quan hÖ cña Antovski:

Q = a + blgS (4)

- Quan hÖ cña Smreker:

lgQ = a + blgS (5)

- Quan hÖ cña Kranoponski:

lgQ = a + lgS (6)

Trong c¸c ph­¬ng tr×nh trªn,

Q: l­u l­îng,

S: trÞ sè h¹ thÊp mùc n­íc,

q: tû l­u l­îng,

a, b: c¸c hÖ sè x¸c ®Þnh theo tµi liÖu hót n­íc thÝ nghiÖm.

Khi ®· x¸c ®Þnh ®­îc mét trong 5 ph­¬ng tr×nh trªn, cã thÓ sö dông nã ®Ó dù b¸o tr÷ l­îng khai th¸c víi trÞ sè h¹ thÊp mùc n­íc dù kiÕn tõ 1,5 ®Õn 2 lÇn trÞ sè h¹ thÊp mùc n­íc cùc ®¹i khi hót n­íc thÝ nghiÖm, tuú theo tõng mèi quan hÖ. Nh­ vËy, khi dù kiÕn l­u l­îng hót n­íc thÝ nghiÖm cùc ®¹i trong ba ®ît ph¶i dùa vµo l­u l­îng yªu cÇu vµ c¸c mèi quan hÖ gi÷a l­u l­îng vµ trÞ sè h¹ thÊp mùc n­íc cã thÓ gÆp ®· nªu ë trªn. Sau khi ®· x¸c ®Þnh ®­îc l­u l­îng hót n­íc thÝ nghiÖm cùc ®¹i sÏ tiÕn hµnh dù kiÕn l­u l­îng cho c¸c cÊp nhá h¬n. Mét trong nh÷ng vÊn ®Ò rÊt quan träng khi lùa chän lµ ph¶i b¶o ®¶m sao cho trÞ sè h¹ thÊp mùc n­íc tõng ®ît vµ hiÖu trÞ sè h¹ thÊp mùc n­íc gi÷a c¸c ®ît lín h¬n sai sè cña phÐp ®o.

Còng nh­ ®èi víi c¸c má n­íc kho¸ng cã ®iÒu kiÖn ®Þa chÊt thñy v¨n ®¬n gi¶n, thêi gian hót n­íc trong tõng ®ît ph¶i kÐo dµi ®Õn khi ®¹t tr¹ng th¸i æn ®Þnh hoÆc gÇn æn ®Þnh [1]. CÇn l­u ý ®Ó lo¹i trõ sai lÖch do h¹ thÊp mùc n­íc theo thêi gian, kho¶ng thêi gian hót n­íc mçi ®ît ph¶i b»ng nhau vµ ph¶i cïng mét ph­¬ng ph¸p thÝ nghiÖm (hót n­íc víi l­u l­îng kh«ng ®æi hoÆc trÞ sè h¹ thÊp mùc n­íc kh«ng ®æi).

Hót n­íc khai th¸c thÝ nghiÖm lµ mét d¹ng c«ng viÖc rÊt phæ biÕn khi tiÕn hµnh th¨m dß ®¸nh gi¸ tr÷ l­îng khai th¸c c¸c má n­íc kho¸ng. Bëi v×, phÇn lín c¸c má n­íc kho¸ng cã ®iÒu kiÖn h×nh thµnh rÊt phøc t¹p, kh«ng râ nguån gèc. C¸c thµnh phÇn tham gia vµo tr÷ l­îng khai th¸c nhiÒu khi kh«ng x¸c ®Þnh ®­îc. Phøc t¹p h¬n lµ sù biÕn ®æi kh«ng cã quy luËt vÒ ®Æc ®iÓm thuû ho¸ vµ thuû nhiÖt. Lµm râ ®­îc nh÷ng ®Æc ®iÓm trªn b»ng c¸c thÝ nghiÖm ë ngoµi trêi nhiÒu khi rÊt tèn kÐm, kh«ng hîp lý vÒ mÆt kinh tÕ. ChÝnh v× nh÷ng lý do trªn, ®Ó ®¸nh gi¸ tr÷ l­îng khai th¸c cÊp c«ng nghiÖp cña má, hót n­íc khai th¸c thÝ nghiÖm lµ ph­¬ng ph¸p hîp lý nhÊt [1, 2, 3].

Khi thiÕt kÕ hót n­íc khai th¸c thÝ nghiÖm, cÇn l­u ý c¸c vÊn ®Ò sau:

1) Hót n­íc khai th¸c thÝ nghiÖm th­êng ®­îc tiÕn hµnh víi l­u l­îng b»ng (75 - 100)% l­u l­îng dù kiÕn khai th¸c.

2) Thêi gian hót n­íc khai th¸c thÝ nghiÖm phô thuéc vµo møc ®é phøc t¹p vÒ ®iÒu kiÖn ®Þa chÊt thñy v¨n vµ thuû ho¸ cña má. Nã cã thÓ kÐo dµi tõ 1 th¸ng ®Õn 1 n¨m [3].

3) L­u l­îng hót n­íc khai th¸c thÝ nghiÖm th­êng ®­îc sö dông ®Ó lµm luËn chøng tr÷ l­îng khai th¸c cÊp c«ng nghiÖp ®èi víi c¸c má cã ®iÒu kiÖn ®Þa chÊt thñy v¨n vµ thuû ho¸ phøc t¹p. Trong tr­êng hîp má cã ®iÒu kiÖn ®Þa chÊt thñy v¨n ®¬n gi¶n, ngoµi môc ®Ých x¸c ®Þnh l­u l­îng cã kh¶ n¨ng khai th¸c, tµi liÖu hót n­íc cßn ®­îc sö dông ®Ó tÝnh chÝnh x¸c c¸c th«ng sè ®Þa chÊt thñy v¨n tæng hîp phôc vô ®¸nh gi¸ tr÷ l­îng khai th¸c cho c¸c c«ng tr×nh dù kiÕn. Khi ®ã, bªn c¹nh lç khoan hót n­íc cÇn khoan bæ sung thªm lç khoan quan s¸t. Sè l­îng tia quan s¸t vµ lç khoan quan s¸t phô thuéc vµo møc ®é kh«ng ®ång nhÊt cña tÇng chøa n­íc.

4) Trong giai ®o¹n ®Çu cña hót n­íc khai th¸c thÝ nghiÖm, chÕ ®é quan tr¾c mùc n­íc vµ l­u l­îng gièng nh­ khi hót n­íc thÝ nghiÖm. Sau ®ã, chÕ ®é cã thÓ th­a h¬n tõ 1 ®Õn 2 giê mét lÇn ®o. Tuy nhiªn, tuú theo ®iÒu kiÖn cô thÓ mµ quy ®Þnh chÕ ®é quan tr¾c khi hót n­íc khai th¸c thÝ nghiÖm. Tµi liÖu quan tr¾c ph¶i ®ñ ®é tin cËy ®Ó x©y dùng c¸c ®å thÞ [3]:

S = A + Blgt ; S =A + B;

S = A + Bt ; S = B; S = Bt.

Së dÜ xem ®©y lµ c«ng viÖc ®¸nh gi¸ l¹i v× cã nhiÒu má míi ®­îc t×m kiÕm - ®¸nh gi¸, tr÷ l­îng míi chØ ®¹t ë cÊp C₁, do nhu cÇu thùc tÕ, má ®­îc ®­a vµo khai th¸c theo giÊy phÐp t¹m thêi.

§èi víi c¸c má n­íc kho¸ng, tr÷ l­îng cÊp c«ng nghiÖp cña c¸c lç khoan chñ yÕu ®­îc ®¸nh gi¸ theo tµi liÖu hót n­íc khai th¸c thÝ nghiÖm [3]. NÕu trong qu¸ tr×nh hót n­íc kh«ng x¶y ra nh÷ng gi¸n ®o¹n vÒ mÆt thêi gian hoÆc nÕu cã gi¸n ®o¹n, nh­ng vÉn n»m trong giíi h¹n cho phÐp vµ mùc n­íc (hoÆc l­u l­îng), thµnh phÇn hãa häc, nhiÖt ®é cña n­íc æn ®Þnh trong qu¸ tr×nh hót n­íc th× l­u l­îng hót n­íc, khai th¸c thÝ nghiÖm cã thÓ xÕp vµo tr÷ l­îng cÊp A hoÆc B.

Trªn ®©y míi chØ lµ ®iÒu kiÖn cÇn v× míi chØ ®¸nh gi¸ ®é ®¶m b¶o tr÷ l­îng trong thêi gian khai th¸c thÝ nghiÖm. Kho¶ng thêi gian nµy ng¾n h¬n rÊt nhiÒu so víi thêi gian khai th¸c. Do vËy, ®Ó ®¸nh gi¸ mét c¸ch ®Çy ®ñ h¬n cÇn dù b¸o trÞ sè h¹ thÊp mùc n­íc theo thêi gian trªn c¬ së tµi liÖu hót n­íc khai th¸c thÝ nghiÖm tho¶ m·n mét trong c¸c ph­¬ng tr×nh sau:

S = A + B lgt (7)

S = A + B (8)

S = A + Bt (9)

Nh÷ng ph­¬ng tr×nh trªn ®­îc thiÕt lËp theo tµi liÖu hót n­íc khai th¸c thÝ nghiÖm. NÕu trÞ sè h¹ thÊp mùc n­íc dù b¸o nhá h¬n trÞ sè h¹ thÊp mùc n­íc cho phÐp th× l­u l­îng hót n­íc khai th¸c thÝ nghiÖm cã thÓ ®­îc xÕp vµo tr÷ l­îng khai th¸c cÊp c«ng nghiÖp.

§Ó ®¸nh gi¸ tr÷ l­îng cÊp C₁ hoÆc C₂ ph¶i dùa vµo tµi liÖu hót n­íc thÝ nghiÖm. Trong tr­êng hîp hót n­íc thÝ nghiÖm víi mét lÇn h¹ thÊp mùc n­íc, ®· x¸c ®Þnh chÝnh x¸c c¸c th«ng sè ®Þa chÊt thñy v¨n, ®iÒu kiÖn biªn cña tÇng chøa n­íc th× tr÷ l­îng khai th¸c cÊp C₁, C₂ cña lç khoan hót n­íc thÝ nghiÖm cã thÓ tÝnh theo c¸c c«ng thøc cña thuû ®éng lùc.

Trong tr­êng hîp hót n­íc thÝ nghiÖm víi ba lÇn h¹ thÊp mùc n­íc ®· x¸c ®Þnh ®­îc mèi quan hÖ gi÷a l­u l­îng vµ trÞ sè h¹ thÊp mùc n­íc th× l­u l­îng cÊp C₁ cã thÓ ngo¹i suy theo ®­êng cong l­u l­îng.

TÝnh tr÷ l­îng b»ng ph­¬ng ph¸p thuû ®éng lùc hoÆc ngo¹i suy theo ph­¬ng ph¸p thñy lùc ®Òu ph¶i chó ý ®Õn trÞ sè h¹ thÊp mùc n­íc theo thêi gian. Mèi quan hÖ gi÷a trÞ sè h¹ thÊp mùc n­íc theo thêi gian, x¸c ®Þnh ®­îc trong qu¸ tr×nh hót n­íc khai th¸c thÝ nghiÖm cho phÐp sö dông ®Ó dù b¸o trÞ sè h¹ thÊp mùc n­íc vµo cuèi thêi gian khai th¸c.

§Ó cã ®­îc nh÷ng chØ dÉn cô thÓ, sau ®©y chóng ta sÏ nghiªn cøu mét vÝ dô hót n­íc thÝ nghiÖm vµ khai th¸c thÝ nghiÖm ®Ó ®¸nh gi¸ l¹i tr÷ l­îng khai th¸c n­íc kho¸ng cña má n­íc kho¸ng Thanh Thuû, Phó Thä.

Má thuéc ®Þa phËn 2 x· B¶o Yªn vµ La Phï, huyÖn Thanh Thuû, tØnh Phó Thä. N­íc kho¸ng ®­îc ph¸t hiÖn khi thi c«ng lç khoan lËp b¶n ®å §CTV tØ lÖ 1:25.000 (LK101) cña §oµn §Þa chÊt 303, n¨m 1982. §Ó ®¸nh gi¸ tr÷ l­îng n­íc kho¸ng t¹i lç khoan nµy, n¨m 2001 XÝ nghiÖp Qu¶n lý khai th¸c c«ng tr×nh thuû lîi Thanh Thuû ®· khoan th«ng vµ kÕt cÊu l¹i LK101, ®ång thêi tiÕn hµnh hót n­íc thÝ nghiÖm víi ba lÇn h¹ thÊp mùc n­íc vµ khai th¸c thÝ nghiÖm. KÕt qu¶ hót n­íc nªu trong B¶ng 1.

Hót n­íc khai th¸c thÝ nghiÖm ®­îc tiÕn hµnh trong 720 giê hay 90 ca. Sau khi hót 12 giê mùc n­íc vµ l­u l­îng trong lç khoan LK101 ®¹t tr¹ng th¸i gÇn æn ®Þnh. Tõ tµi liÖu hót n­íc khai th¸c thÝ nghiÖm ®· x¸c ®Þnh ®­îc mèi quan hÖ gi÷a trÞ sè h¹ thÊp mùc n­íc vµ thêi gian.

S = 6,56 + 0,3 lgt (10)

Víi l­u l­îng khai th¸c dù kiÕn 5,59 l/s hay 483 m³/ng th× trÞ sè h¹ thÊp mùc n­íc tÝnh theo (10) tõ sau thêi gian hót n­íc khai th¸c thÝ nghiÖm (30 ngµy) ®Õn hÕt 27 n¨m lµ 7,76 m. Tæng trÞ sè h¹ thÊp mùc n­íc sau 27 n¨m lµ 15,71 m. TrÞ sè h¹ thÊp mùc n­íc cho phÐp 36,6 m. Nh­ vËy, tr÷ l­îng khai th¸c ®­îc ®¶m b¶o.

B¶ng 1. KÕt qu¶ hót n­íc thÝ nghiÖm vµ khai th¸c - thÝ nghiÖm LK101

Tõ tµi liÖu hót n­íc thÝ nghiÖm ®· x¸c ®Þnh ®­îc mèi quan hÖ gi÷a Q vµ S. Ph­¬ng tr×nh biÓu diÔn mèi quan hÖ ®ã cã d¹ng cña Antovski:

Q = 6,52 lgS - 0,40 (11)

Khi tu©n thñ mèi quan hÖ trªn ®­îc phÐp ngo¹i suy l­u l­îng khai th¸c víi S_KT = 1,75 x S_max = 1,75 x 10,22 = 17,9 m, víi S_max: trÞ sè h¹ thÊp mùc n­íc cùc ®¹i khi hót n­íc thÝ nghiÖm. Víi S_KT = 17,9 m, theo (11) tÝnh ®­îc Q_KT = 7,76 l/s hay 670 m³/ng.

C¨n cø vµo møc ®é tin cËy cña tµi liÖu thÝ nghiÖm cho phÐp xÕp l­u l­îng hót n­íc khai th¸c thÝ nghiÖm vµo cÊp B, cßn hiÖu sè gi÷a l­u l­îng ngo¹i suy theo ®­êng cong l­u l­îng vµ tr÷ l­îng cÊp B ®­îc xÕp vµo cÊp C₁.

Tr÷ l­îng khai th¸c cÊp B: 670 m³/ng, cÊp C₁: 187 m³/ng.

§Ó ®¸nh gi¸ l¹i tr÷ l­îng hay n©ng cÊp tr÷ l­îng khai th¸c cña c¸c má n­íc kho¸ng ®· ®­a vµo ho¹t ®éng, cÇn tiÕn hµnh c¸c c«ng viÖc sau:

1. Hót n­íc khai th¸c thÝ nghiÖm víi l­u l­îng b»ng l­u l­îng dù kiÕn khai th¸c. Thêi gian hót n­íc phô thuéc vµo møc ®é phøc t¹p vÒ ®iÒu kiÖn ®Þa chÊt thñy v¨n, thuû ho¸ cña khu má, th­êng 1 - 12 th¸ng.
2. Hót n­íc thÝ nghiÖm chïm víi mét lÇn h¹ thÊp mùc n­íc ®Ó x¸c ®Þnh chÝnh x¸c c¸c th«ng sè ®Þa chÊt thñy v¨n phôc vô dù b¸o tr÷ l­îng khai th¸c b»ng ph­¬ng ph¸p thuû ®éng lùc trong tr­êng hîp má cã ®iÒu kiÖn ®Þa chÊt thñy v¨n vµ thuû ho¸ ®¬n gi¶n. Thêi gian hót n­íc thÝ nghiÖm kÐo dµi ®Õn khi ®¹t tr¹ng th¸i gÇn æn ®Þnh hoÆc æn ®Þnh, th­êng 9 - 15 ca.
3. Hót n­íc thÝ nghiÖm ®¬n víi ba lÇn h¹ thÊp mùc n­íc ®Ó x¸c ®Þnh quan hÖ gi÷a Q vµ S phôc vô dù b¸o tr÷ l­îng khai th¸c b»ng ph­¬ng ph¸p thuû lùc trong tr­êng hîp má cã ®iÒu kiÖn ®Þa chÊt thñy v¨n vµ thuû ho¸ phøc t¹p. Thêi gian hót n­íc víi mçi ®ît 9 - 15 ca.

1. Bé §Þa chÊt Liªn X«, 1979. H­íng dÉn ph­¬ng ph¸p th¨m dß vµ ®¸nh gi¸ tr÷ l­îng khai th¸c n­íc d­íi ®Êt ®Ó cung cÊp n­íc. VSEGINGEO. 197 trg (tiÕng Nga).

2. Tiªu chuÈn quèc gia Céng hoµ Nh©n d©n Trung Hoa, 1992. Quy ph¹m th¨m dß ®Þa chÊt n­íc kho¸ng thiªn nhiªn. Côc Gi¸m ®Þnh kü thuËt quèc gia, B¾c Kinh, 16 trg (tiÕng Hoa).

3. Vartanian M. G. (chñ biªn), 1972. T×m kiÕm, th¨m dß vµ ®¸nh gi¸ tr÷ l­îng khai th¸c c¸c má n­íc kho¸ng. Nxb Nedr, Moskva, 107 trg (tiÕng Nga).