§¸nh gi¸ s¬ bé hiÖn tr¹ng bøc x¹ tù nhiªn m«i trêng - ®Þnh híng gi¶i ph¸p h¹n chÕ ¶nh hëng tiªu cùc ®Õn m«i trêng
sinh th¸i tØnh Lµo Cai
NguyÔn B¸ Ng¹n1, NguyÔn V¨n ThÈm2,
La Thanh Long3, NguyÔn Quang Miªn4.
1
ViÖn §Þa chÊt vµ m«i trêng, 6 Ph¹m Ngò L·o, Hµ Néi;
2 Së KÕ ho¹ch vµ ®Çu t, Lµo Cai; 3 Liªn ®oµn VËt lý ®Þa chÊt,
Thanh Xu©n, Hµ Néi; 4 ViÖn Kh¶o cæ, Phan Chu Trinh, Hµ Néi.
Tãm t¾t:
Trªn c¬ së c¸c tµi liÖu ®iÒu tra hiÖn tr¹ng bøc x¹ tù nhiªn m«i trêng ë 11 côm d©n c träng ®iÓm cña Lµo Cai, gåm : thÞ x· Lµo Cai, thÞ trÊn B¾c Hµ, thÞ x· Cam §êng, má apatit, vïng B¶n PhiÖt (má graphit), vïng Sin QuyÒn, thÞ trÊn B¸t X¸t, vïng Mêng Hum, thÞ trÊn Than Uyªn, thÞ trÊn Th©n Thuéc vµ thÞ trÊn Sa Pa vµ thu thËp, xö lý tæng hîp sè liÖu ®o bøc x¹ gamma mÆt ®Êt ®· cã trªn ®Þa phËn Lµo Cai, c¸c t¸c gi¶ ®· ®¸nh gi¸ hiÖn tr¹ng bøc x¹ tù nhiªn m«i trêng, nh÷ng ¶nh hëng tiªu cùc cña chóng ®Õn sù sèng cña céng ®ång vµ ®Ò xuÊt c¸c gi¶i ph¸p b¶o vÖ m«i sinh tØnh Lµo Cai.
Giíi thiÖu
Lµo Cai lµ mét tØnh biªn giíi miÒn nói phÝa B¾c níc ta, cã cöa khÈu Hµ KhÈu. Lßng ®Êt Lµo Cai cã cÊu tróc ®Þa chÊt phøc t¹p, chøa nhiÒu tµi nguyªn thiªn nhiªn phong phó vµ ®a d¹ng, trong ®ã cã nhiÒu kho¸ng s¶n quý hiÕm, phãng x¹ víi tiÒm n¨ng lín, cã th¶m rõng réng, sinh th¸i ®a d¹ng. MÆt kh¸c Lµo Cai lµ miÒn ®Êt thîng nguån cña ch©u thæ S«ng Hång, ®Þa h×nh ph©n c¾t m¹nh, nói cao chiÕm tû lÖ lín. DiÖn tÝch tØnh cì 8044 km2, mËt ®é d©n sè thÊp kho¶ng 70 ngêi/km2, tr×nh ®é d©n trÝ nãi chung cßn thÊp. TÊt c¶ ®iÒu ®ã cho thÊy Lµo Cai cã vÞ trÝ ®Þa lý - kinh tÕ - x· héi quan träng cña c¶ níc. TÝnh ®a d¹ng vµ phong phó vÒ tµi nguyªn thiªn nhiªn cïng lîi thÕ vÒ c¶nh quan m«i trêng ®· b¾t ®Çu thu hót sù chó ý cña nhiÒu ngµnh kinh tÕ trung ¬ng còng nh ®Þa ph¬ng vµ c¶ níc ngoµi n÷a.
Thêi gian qua tuy nhÞp ®é khai th¸c tµi nguyªn thiªn nhiªn ph¸t triÓn kinh tÕ trªn ®Þa phËn Lµo Cai cßn thÊp, nhng hiÖn tîng suy tho¸i m«i trêng, ph¸ vì c©n b»ng sinh th¸i ®· xuÊt hiÖn ngµy mét t¨ng. HiÖn tîng g©y « nhiÔm ®Êt, níc vµ kh«ng khÝ kh«ng chØ trong ph¹m vi c¸c khu má, ®iÓm quÆng, mµ ngµy cµng lan réng ®Õn c¸c khu d©n c, ®Æc biÖt mét sè nguån níc bÞ « nhiÔm l¹i ®æ vµo thîng nguån s«ng Hång. HiÖn tîng thu hÑp th¶m rõng, sù cè xãi mßn, sôt lë,... ngµy mét gia t¨ng. §ã lµ nh÷ng vÊn ®Ò cÇn ®îc quan t©m ®Çy ®ñ trong thêi kú c«ng nghiÖp ho¸ vµ hiÖn ®¹i ho¸ ®Êt níc.
§Ó cã c¬ së khoa häc cho viÖc x©y dùng quy ho¹ch ph¸t triÓn kinh tÕ x· héi Lµo Cai bÒn v÷ng, tõ 1996 - 2000 vµ 2010, tØnh Lµo Cai ®· triÓn khai dù ¸n "§¸nh gi¸ hiÖn tr¹ng m«i trêng - ®Þnh híng c¸c gi¶i ph¸p b¶o vÖ m«i trêng tØnh Lµo Cai". Trong dù ¸n nµy cã nhiÖm vô "§iÒu tra ®¸nh gi¸ hiÖn tr¹ng bøc x¹ tù nhiªn m«i trêng ®Þnh híng c¸c gi¶i ph¸p h¹n chÕ ¶nh hëng cña chóng" ®îc giao cho Liªn ®oµn VËt lý ®Þa chÊt thùc hiÖn b»ng hîp ®ång nghiªn cøu khoa häc gi÷a Së KÕ ho¹ch vµ ®Çu t tØnh Lµo Cai vµ Liªn ®oµn VËt lý ®Þa chÊt (1995). NhiÖm vô cô thÓ cña hîp ®ång lµ kh¶o s¸t ®¸nh gi¸ hiÖn tr¹ng bøc x¹ tù nhiªn ë 11 côm d©n c träng ®iÓm cña tØnh Lµo Cai vµ tæng hîp, liªn kÕt tµi liÖu ®o gamma mÆt ®Êt ®· cã trong vïng nh»m khai th¸c ®¸nh gi¸ theo híng m«i trêng. VÒ hÖ ph¬ng ph¸p kü thuËt vµ thiÕt bÞ kh¶o s¸t, ®o ®¹c thùc ®Þa còng nh xö lý, tÝnh to¸n liÒu chiÕu x¹ t¬ng ®¬ng trung b×nh n¨m trªn ®Çu ngêi ë vïng Lµo Cai c¸c t¸c gi¶ thi c«ng ®· tu©n thñ c¸c quy tr×nh, quy ph¹m kü thuËt th¨m dß phãng x¹ hiÖn hµnh cña Bé C«ng nghiÖp hoÆc ®· ®îc ¸p dông trong ch¬ng tr×nh ®Þa chÊt ®« thÞ ViÖt Nam [5]. VÒ chÊt lîng, tµi liÖu ®· ®îc Héi ®ång Khoa häc kü thuËt cña Liªn ®oµn VËt lý ®Þa chÊt nghiÖm thu vµ ®¸nh gi¸ víi chÊt lîng cao. Bµi viÕt chØ tr×nh bµy 3 néi dung ®îc l·nh ®¹o tØnh Lµo Cai quan t©m vµ cho lµ cÊp thiÕt, ®ã lµ: ®¸nh gi¸ hiÖn tr¹ng bøc x¹ tù nhiªn m«i trêng, sù ¶nh hëng cña nã ®Õn sù sèng cña céng ®ång vµ ®Ò xuÊt c¸c gi¶i ph¸p b¶o vÖ m«i trêng sinh th¸i tØnh Lµo Cai.
I. §¸nh gi¸ hiÖn tr¹ng bøc x¹ tù nhiªn m«i trêng
§Ó ®¸nh gi¸ hiÖn tr¹ng bøc x¹ tù nhiªn m«i trêng, ®iÒu tríc tiªn lµ ph¶i tiÕn hµnh ®iÒu tra sù ph©n bè trêng phãng x¹ tù nhiªn, bao gåm: bøc x¹ gamma ë ®é cao c¸ch mÆt ®Êt 1 m, nång ®é radon (Rn) trong kh«ng khÝ trªn mÆt ®Êt vµ c¸c nuclid phãng x¹ tù nhiªn chÝnh trong c¸c nguån níc sinh ho¹t nh urani (U), thori (Th), radi (Ra) vµ kali - 40 (K40). CÇn nãi thªm r»ng bøc x¹ gamma víi phÐp ®o m«i trêng bao gåm mét phÇn rÊt nhá lµ tia vò trô ®Õn mÆt ®Êt, phÇn chñ yÕu cßn l¹i lµ tõ c¸c nguyªn tè phãng x¹ tù nhiªn cã trong ®Êt, ®¸ cña vá Tr¸i ®Êt ph¸t ra. Ngoµi ra cßn mét sè nguyªn tè phãng x¹ kh¸c cha ®îc ®iÒu tra ®¸nh gi¸ nh rubidi-87 (Rb87), carbon-14 (C14) vµ triti-3 (H3), do cho ®Õn nay ë níc ta cha cã ph¬ng ph¸p vµ thiÕt bÞ ph©n tÝch ®¶m b¶o ®é nh¹y vµ ®é chÝnh x¸c cÇn thiÕt ®èi víi chóng trong nghiªn cøu m«i trêng. H¬n n÷a nång ®é cña 3 nguyªn tè nµy trong tù nhiªn rÊt thÊp, liÒu chiÕu t¬ng ®¬ng trung b×nh hµng n¨m lªn ngêi rÊt nhá bÐ, cô thÓ Rb87 = 0,6 mrem/n¨m, C14 = 1,2 mrem/n¨m vµ H3 = 1.10-3 mrem/n¨m [3]. V× lÏ ®ã nhiÒu níc trªn thÕ giíi trong ®ã cã Tæ chøc N¨ng lîng nguyªn tö quèc tÕ (IAEA) thêng bá qua 3 nguyªn tè nµy khi tÝnh to¸n ®¸nh gi¸ tæng liÒu t¬ng ®¬ng trung b×nh hµng n¨m cña bøc x¹ tù nhiªn lªn ngêi [2]; riªng Liªn X« (cò) vµ Mü chØ bá qua 2 nguyªn tè lµ C14 vµ H3 [3, 8].
1. KÕt qu¶ kh¶o s¸t trêng phãng x¹ tù nhiªn ë tØnh Lµo Cai.
Trêng phãng x¹ tù nhiªn díi gãc ®é ®Þa ho¸ lµ trêng ngÉu nhiªn, chóng phô thuéc chÆt chÏ vµo thµnh phÇn th¹ch häc, hµm lîng c¸c nguyªn tè phãng x¹ cã trong c¸c lo¹i ®Êt ®¸ kh¸c nhau, cÊu tróc ®Þa chÊt, ®Þa h×nh, ®Þa m¹o vµ ®Æc biÖt chóng cßn biÕn ®æi theo khÝ hËu - thêi tiÕt trong vïng. Trªn thùc tÕ khÝ hËu tØnh Lµo Cai chia thµnh 2 miÒn râ rÖt bëi d·y Hoµng Liªn S¬n, cã ®Ønh Phan Si Pan cao 3.143 m chia c¾t. MiÒn phÝa t©y Hoµng Liªn S¬n (huyÖn Than Uyªn) vµ miÒn phÝa ®«ng Hoµng Liªn S¬n bao gåm tÊt c¶ c¸c huyÖn cßn l¹i cña tØnh Lµo Cai. Sù kh¸c biÖt vÒ khÝ hËu thêi tiÕt thÓ hiÖn râ qua chÕ ®é nhiÖt, Èm vµ lîng ma,... lµm cho sù ph©n bè bøc x¹ bÞ biÕn ®æi dÉn ®Õn sai lÖch kÕt qu¶ ®o ®¹c thùc ®Þa. §Ó kh¾c phôc nh÷ng h¹n chÕ ®ã chóng t«i ®· chän 2 thêi ®iÓm kh¶o s¸t thùc ®Þa vµ lÊy mÉu vÒ phßng ph©n tÝch thÝ nghiÖm, ®ã lµ: tõ th¸ng 8 ®Õn th¸ng 9 (cuèi mïa ma) vµ tõ th¸ng 4 ®Õn th¸ng 5 (cuèi mïa kh«). Trªn tÊt c¶ c¸c vÞ trÝ lÊy mÉu níc, mÉu r¾n, ®o Rn vµ ®o ho¹t ®é alpha (
a ), ®Òu tiÕn hµnh ®o gamma ë ®é cao 1 m vµ s¸t mÆt ®Êt (c¸ch mÆt ®Êt 0,05 m). Mäi sè liÖu ®o ®¹c thùc ®Þa vµ ph©n tÝch trong phßng ®îc xö lý, hiÖu chØnh vµ sau khi lo¹i trõ c¸c gi¸ trÞ dÞ thêng, ®îc tÝnh trung b×nh sè häc. Gi¸ trÞ trung b×nh nµy ®îc coi lµ gi¸ trÞ ®Æc trng ph«ng phãng x¹ trong vïng, bao gåm: cêng ®é (ho¹t ®é) bøc x¹ gamma, nång ®é Rn trong kh«ng khÝ trªn mÆt ®Êt (B¶ng 1) vµ nång ®é c¸c nuclid phãng x¹ chÝnh trong c¸c nguån níc (B¶ng 2). Ngoµi nh÷ng kÕt qu¶ kh¶o s¸t vÒ bøc x¹ tù nhiªn nãi trªn, c¸c t¸c gi¶ cßn x¸c ®Þnh tæng ho¹t ®é alpha (a ) vµ beta (b ) trong mét sè mÉu g¹o ë vïng Mêng Hum vµ mÉu chÌ ë n«ng trêng Than Uyªn (thÞ trÊn Th©n Thuéc). KÕt qu¶ ph©n tÝch cho thÊy tæng ho¹t ®é a vµ b trong g¹o còng nh trong chÌ thÊp h¬n rÊt nhiÒu lÇn so víi ho¹t ®é cã ý nghÜa [10]. Cô thÓ lµ:
- tæng ho¹t ®é alpha trong mÉu chÌ Than Uyªn: 1,11 Bq/kg.
- tæng ho¹t ®é beta trong mÉu chÌ Than Uyªn lµ : 910 Bq/kg.
- tæng ho¹t ®é alpha trong mÉu g¹o Mêng Hum: 1,6 Bq/kg
- tæng ho¹t ®é beta trong mÉu g¹o Mêng Hum: 48 Bq/kg.
2. §Æc trng bøc x¹ tù nhiªn m«i trêng ë tØnh Lµo Cai.
Nãi ®Õn bøc x¹ tù nhiªn m«i trêng lµ ®Ò cËp ®Õn c¸c yÕu tè t¸c ®éng cña c¸c bøc x¹ tù nhiªn ®Õn m«i trêng sinh th¸i nãi chung, mµ tríc tiªn lµ ®Õn sù sèng cña con ngêi. VÒ nguyªn t¾c ë ®©u cã cêng ®é phãng x¹ gamma cao, nång ®é c¸c nuclid phãng x¹ trong kh«ng khÝ vµ trong níc uèng lín, th× ë ®ã ¶nh hëng xÊu cña bøc x¹ ®Õn søc khoÎ vµ tÝnh m¹ng cña con ngêi cµng lín. Th«ng thêng, viÖc ®¸nh gi¸ hiÖn tr¹ng bøc x¹ tù nhiªn m«i trêng ®îc ®¸nh gi¸ qua tæng liÒu chiÕu x¹ tù nhiªn lªn c¬ thÓ ngêi trong thêi gian 1 n¨m. Tæng liÒu t¬ng ®¬ng trung b×nh n¨m cña bøc x¹ tù nhiªn bao gåm tæng liÒu chiÕu x¹ thµnh phÇn ®îc biÓu thÞ b»ng c«ng thøc sau:
H = Hn + Ht
Ht = Hd + Hp, trong ®ã
H: tæng liÒu t¬ng ®¬ng trung b×nh n¨m cña bøc x¹ tù nhiªn
Hn: tæng liÒu t¬ng ®¬ng trung b×nh n¨m cña bøc x¹ chiÕu ngoµi.
Ht: tæng liÒu t¬ng ®¬ng trung b×nh n¨m cña bøc x¹ chiÕu trong
Hd: tæng liÒu t¬ng ®¬ng trung b×nh n¨m cña bøc x¹ chiÕu trong qua ®êng tiªu ho¸
Hp: tæng liÒu t¬ng ®¬ng trung b×nh n¨m cña bøc x¹ chiÕu trong qua ®êng h« hÊp
Tæng liÒu t¬ng ®¬ng trung b×nh n¨m cña bøc x¹ tù nhiªn lªn ngêi (H) trªn ®Þa phËn tØnh Lµo Cai lµ gi¸ trÞ trung b×nh sè häc cña tæng liÒu t¬ng ®¬ng trung b×nh n¨m ®îc ®o ®¹c t¹i 11 côm d©n c träng ®iÓm cña tØnh Lµo Cai (B¶ng 3). Ngoµi ra tæng liÒu t¬ng ®¬ng trung b×nh n¨m cßn ®îc biÓu diÔn theo diÖn trªn ®Þa phËn tØnh Lµo Cai.
3. §¸nh gi¸ s¬ bé hiÖn tr¹ng bøc x¹ tù nhiªn m«i trêng tØnh Lµo Cai.
Tõ nh÷ng kÕt qu¶ kh¶o s¸t vÒ sù ph©n bè trêng phãng x¹ tù nhiªn vµ kÕt qu¶ tÝnh to¸n liÒu chiÕu x¹ tù nhiªn lªn c¬ thÓ ngêi sèng trªn ®Þa phËn tØnh Lµo Cai, c¸c t¸c gi¶ ®a ra nh÷ng nhËn ®Þnh ®¸nh gi¸ sau ®©y :
1) Ph«ng bøc x¹ tù nhiªn m«i trêng tØnh Lµo Cai thÓ hiÖn b»ng tæng liÒu t¬ng ®¬ng trung b×nh n¨m cña bøc x¹ tù nhiªn lªn ngêi sèng trªn ®Þa phËn tØnh Lµo Cai lµ 145 mrem/n¨m, trong ®ã liÒu chiÕu ngoµi lµ 115,87 mrem/n¨m vµ liÒu chiÕu trong lµ 29,13 mrem/n¨m. Qua kÕt qu¶ tÝnh to¸n tæng liÒu t¬ng ®¬ng trung b×nh n¨m t¹i 11 côm d©n c träng ®iÓm cña tØnh Lµo Cai (B¶ng 3) cã thÓ ph©n lµm 3 møc chiÕu x¹ tù nhiªn lªn ngêi nh sau :
- Møc thÊp h¬n liÒu chiÕu x¹ tù nhiªn cã ý nghÜa (
£ 100 mrem/n¨m) lµ vïng thÞ trÊn Sa Pa cã tæng liÒu t¬ng ®¬ng b»ng 77,05 mrem/n¨m.
B¶ng 1. Cêng ®é bøc x¹ gamma vµ nång ®é radon trong kh«ng khÝ theo mïa
|
TT |
§Þa danh |
Cêng ®é bøc x¹ gamma ( m R/h) |
Nång ®é radon trong kh«ng khÝ (PCi/l) |
|
Mïa ma 1995 |
Mïa kh« 1996 |
§é lÖch trung b×nh |
Mïa ma
1995 |
Mïa kh«
1996 |
§é lÖch trung b×nh |
|
1 |
ThÞ x· Lao cai |
|
|
0 |
|
|
0,04 |
|
2 |
ThÞ trÊn B¾c Hµ |
|
|
0 |
|
|
0,03 |
|
3 |
Thi x·
Cam §êng |
|
|
0 |
|
|
0,02 |
|
4 |
Má apatit |
|
|
1,0 |
|
|
0,08 |
|
5 |
ThÞ trÊn
B¶n PhiÖt |
|
|
2,0 |
|
|
0,05 |
|
6 |
Má graphit NËm Thi |
|
|
1,0 |
|
|
0,06 |
|
7 |
Sin QuyÒn |
|
|
0 |
|
|
0,07 |
|
8 |
ThÞ trÊn
B¸t X¸t |
|
|
0 |
|
|
0,03 |
|
9 |
ThÞ trÊn
Mêng Hum |
|
|
0 |
|
|
0,06 |
|
10 |
ThÞ trÊn
Th©n Thuéc |
|
|
0 |
|
|
0,04 |
|
11 |
Than Uyªn |
|
|
0 |
|
|
0,03 |
|
12 |
ThÞ trÊn Sa Pa |
|
|
0 |
|
|
0,03 |
- Møc trung b×nh tõ 100
¸ 200 mrem/n¨m, bao gåm: thÞ x· Lµo Cai - Cam §êng, thÞ trÊn B¾c Hµ, B¸t X¸t, Than Uyªn, Th©n Thuéc, vïng má apatit, má ®ång Sin QuyÒn vµ má graphit NËm Thi (B¶n PhiÖt).
- Møc cao h¬n 200 mrem/n¨m xuÊt hiÖn ë trung t©m Mêng Hum víi tæng liÒu t¬ng ®¬ng trung b×nh b»ng 214,0 mrem/n¨m.
Nh vËy ph«ng liÒu chiÕu x¹ tù nhiªn lªn ngêi ë tØnh Lµo Cai n»m trong møc trung b×nh cña nhiÒu níc trªn thÕ giíi. VÝ nh ë Mü cã tæng liÒu t¬ng ®¬ng trung b×nh n¨m cña bøc x¹ tù nhiªn lªn ngêi b»ng 130 mrem/n¨m (lµ gi¸ trÞ trung b×nh cña 57 vïng ®« thÞ toµn níc Mü) [8], Liªn X« cò lµ 199 mrem/n¨m - lµ gi¸ trÞ trung b×nh cña 32 vïng ®« thÞ lín trªn toµn Liªn bang (1961 - 1965) [3] vµ theo kÕt qu¶ tÝnh to¸n cña Tæ chøc N¨ng lîng nguyªn tö quèc tÕ (IAEA) th× tæng liÒu t¬ng ®¬ng trung b×nh n¨m cña bøc x¹ tù nhiªn lªn ngêi lµ 200 mrem/n¨m [2].
B¶ng 2. Nång ®é trung b×nh cña c¸c nuclid phãng x¹
trong c¸c nguån níc sinh ho¹t theo mïa
|
TT |
§Þa danh |
Mïa ma 1995 |
Mïa kh« 1996) |
|
U(pCi/l) |
Th(pCi/l) |
K (10-2%) |
Ra(pCi/l) |
U(pCi/l) |
Th(pCi/l) |
K(10-2%) |
Ra(pCi/l) |
|
1 |
ThÞ x· Lao Cai |
1,67 |
0,67 |
0,9 |
1,0 |
1,20 |
0,35 |
0,40 |
0,8 |
|
2 |
ThÞ trÊn B¾c Hµ |
2,00 |
0,78 |
0,7 |
1,4 |
1,93 |
0,64 |
0,61 |
0,9 |
|
3 |
ThÞ x· Cam §êng |
2,00 |
0,89 |
1,0 |
1,4 |
1,40 |
0,40 |
0,38 |
0,9 |
|
4 |
Má apatit |
2,00 |
0,78 |
0,7 |
1.6 |
1,00 |
0,26 |
0,31 |
0,8 |
|
5 |
B¶n PhiÖt |
2,00 |
1,00 |
1,0 |
1,6 |
1,13 |
0,38 |
0,43 |
1,0 |
|
6 |
Sin QuyÒn |
2,33 |
0,89 |
0,7 |
1,6 |
2,67 |
0,37 |
0,60 |
1,2 |
|
7 |
ThÞ trÊn B¸t X¸t |
2,33 |
1,00 |
0,9 |
1,4 |
1,83 |
0,69 |
0,60 |
0,8 |
|
8 |
Mêng Hum |
2,67 |
0,89 |
0,8 |
1,6 |
2,00 |
0,72 |
0,63 |
1,3 |
|
9 |
Th©n Thuéc |
2,00 |
0,78 |
0,7 |
1,4 |
1,67 |
0,70 |
0,53 |
1,1 |
|
10 |
ThÞ trÊn Than Uyªn |
2,00 |
0,78 |
0,9 |
1,6 |
1,83 |
0,66 |
0,52 |
1,2 |
|
11 |
ThÞ trÊn Sa Pa |
2,00 |
0,67 |
0,6 |
1,4 |
1,83 |
0,64 |
0,57 |
1,0 |
|
12 |
Níc kho¸ng Na C« |
2,26 |
0,81 |
0,7 |
1,2 |
0,200 |
0,75 |
0,70 |
1,2 |
|
|
Níc kho¸ng Na Un |
2,43 |
0,85 |
0,7 |
1,2 |
|
|
|
|
2) Nh×n tæng thÓ trªn b×nh diÖn tØnh Lµo Cai qua tæng liÒu t¬ng ®¬ng trung b×nh n¨m, ta thÊy bøc x¹ tù nhiªn m«i trêng ph©n dÞ rÊt m¹nh, biÕn ®æi rÊt lín tõ ®êng ®¼ng liÒu 100 mrem/n¨m ®Õn hµng ngµn mrem/n¨m vµ næi bËt b»ng 2 d¶i dÞ thêng trªn 500 mrem/n¨m cã ph¬ng kÐo dµi ¸ kinh tuyÕn, t©y b¾c - ®«ng nam, ®ã lµ:
- D¶i phÝa t©y tõ Ngµi ThÇu qua Mêng Hum, NËm Pung, XÝn Ch¶i, NËm Ch¸y, Mêng Than vµ Than Uyªn.
- D¶i phÝa ®«ng tõ B¶n PhiÖt däc theo Th¸i Niªn, B¶o Th¾ng, Phè Lu ®Õn V¨n Bµn - B¶o Yªn.
Ngoµi ra cßn cã nh÷ng côm dÞ thêng ®éc lËp, vÉn cã ph¬ng t©y b¾c - ®«ng nam,... ph¶n ¸nh sù tån t¹i cÊu tróc ®Þa chÊt díi s©u vµ thµnh phÇn vËt chÊt bÒ mÆt Tr¸i ®Êt trªn ®Þa phËn Lµo Cai rÊt phøc t¹p vµ lµ ®Æc trng cña ®íi kiÕn tróc sinh kho¸ng Phan Si Pan - Ninh B×nh; cô thÓ lµ :
+ C¸c khu vùc cã tæng liÒu t¬ng ®¬ng trung b×nh n¨m nhá h¬n
£ 200 mrem/n¨m t¬ng øng víi vïng trêng phãng x¹ b×nh thêng cßn gäi lµ ph«ng bøc x¹ tù nhiªn m«i trêng, lµ nh÷ng khu vùc Ýt lé ®¸ gèc, chñ yÕu lµ ®¸ trÇm tÝch, ®Æc biÖt trÇm tÝch trÎ ph¸t triÓn kh¸ m¹nh mÏ ë c¸c thung lòng cña hÖ thèng s«ng suèi trong vïng chiÕm cì » 60% diÖn tÝch, d©n sèng ®Þnh c vµ chñ yÕu tËp trung ë khu vùc nµy.
+ C¸c khu vùc cã gi¸ trÞ tæng liÒu t¬ng ®¬ng trung b×nh n¨m tõ 200
¸ 500 mrem/n¨m lµ c¸c vïng t¬ng øng víi trêng phãng x¹ trung b×nh, ph©n bè chñ yÕu c¸c ®¸ trÇm tÝch, trÇm tÝch biÕn chÊt, Ýt h¬n cã xuÊt lé ®¸ gèc lµ c¸c ®¸ magma vµ biÕn chÊt cã tÝnh phãng x¹ cao. Tuy nhiªn, c¸c ®¸ bÞ phong hãa m¹nh, c¸c tÝch tô eluvi-deluvi kh¸ dµy lµ mµn ch¾n lµm suy gi¶m cêng ®é phãng x¹ ë ®©y.
+ C¸c d¶i dÞ thêng cã tæng liÒu t¬ng ®¬ng trung b×nh n¨m tõ 500 mrem/n¨m ®Õn hµng ngµn mrem/n¨m biÓu hiÖn ®Æc trng tÝnh phãng x¹ cña c¸c ®¸ magma x©m nhËp, phun trµo, c¸c ®¸ biÕn chÊt vµ trÇm tÝch biÕn chÊt, c¸c ®¸ axÝt kiÒm, ph©n bè kh¸ réng vµ thêng t¨ng cao nång ®é c¸c nguyªn tè urani, ®ång, ®Êt hiÕm, cobalt, nickel (E. P. Izokh, 1965) vµ v× thÕ bao giê trêng phãng x¹ còng t¨ng cao [1]. MÆt kh¸c ë nh÷ng vïng nói cao tõ 200 m trë lªn so víi mÆt níc biÓn bøc x¹ vò trô còng gãp t¨ng cao cì 0,5
m R/h.
B¶ng 3. Tæng liÒu t¬ng ®¬ng trung b×nh n¨m c¸c khu vùc träng ®iÓm thuéc ®Þa phËn tØnh Lµo Cai (mrem/n¨m)
|
TT |
§Þa danh |
Mïa ma |
Mïa kh« |
LiÒu chiÕu
trong (Ht) |
LiÒu chiÕu
ngoµi (Hn) |
Tæng liÒu T§TB n¨m (H) |
|
ChiÕu trong
(Ht) |
ChiÕu ngoµi
(Hn) |
ChiÕu trong
(Ht) |
ChiÕu ngoµi
(Hn) |
|
1 |
TX Lµo Cai |
28,1 |
106,4 |
20,8 |
106,4 |
24,45 |
106,40 |
130,85 |
|
2 |
TT B¾c Hµ |
27,9 |
106,4 |
20,9 |
106,4 |
21,40 |
106,40 |
130,80 |
|
3 |
TX Cam §êng |
25,0 |
91,2 |
19,7 |
91,2 |
22,35 |
91,20 |
113,55 |
|
4 |
Má apatit |
34,0 |
98,2 |
26,4 |
91,2 |
30,20 |
94,70 |
124,90 |
|
5 |
B¶n PhiÖt |
36,0 |
140,6 |
28,2 |
136,8 |
32,10 |
138,70 |
170,80 |
|
6 |
Sin QuyÒn |
42,8 |
152,0 |
32,9 |
152,0 |
37,25 |
152,00 |
189,85 |
|
7 |
TT B¸t X¸t |
29,6 |
106,4 |
22,9 |
106,4 |
26,25 |
106,40 |
132,65 |
|
8 |
Mêng Hum |
44,5 |
174,8 |
33,9 |
174,8 |
39,20 |
174,80 |
214,00 |
|
9 |
Th©n Thuéc |
32,1 |
121,6 |
25,6 |
121,6 |
28,85 |
121,60 |
150,45 |
|
10 |
TT Than Uyªn |
33,1 |
129,2 |
26,9 |
129,2 |
30,00 |
129,20 |
159,20 |
|
11 |
TT Sa Pa |
27,6 |
53,2 |
21,9 |
53,2 |
24,75 |
53,20 |
77,05 |
|
12 |
Trung b×nh trªn toµn tØnh Lµo Cai |
32,79 |
116,36 |
25,46 |
115,38 |
29,13 |
115,37 |
145,00 |
B¶ng 4. B¶ng tæng hîp dÞ thêng bøc x¹ tù nhiªn m«i trêng trªn nh÷ng khu vùc träng ®iÓm cña tØnh Lao Cai
|
TT |
VÞ trÝ dÞ thêng
(®Þa danh) |
LiÒu chiÕu trong (Ht) (mrem/n¨m) |
LiÒu chiÕu ngoµi (Hn)
(mrem/n¨m) |
Tæng liÒu
t¬ng ®¬ng (H) (mrem/n¨m) |
Ghi chó c¸c ®Æc trng vÒ bøc x¹
tù nhiªn |
|
Qua ®êng tiªu ho¸ (Hd) |
Qua ®êng h« hÊp (Hp) |
|
1 |
Sin QuyÒn
- B·i th¶i má ®ång
- B·i th¶i sau xëng tuyÓn |
6,3 |
27,3 |
319,2 |
352,8 |
- Nång ®é Ra t¬ng ®¬ng trong kh«ng khÝ b»ng 4,39 pCi/l |
|
2 |
Má graphit NËm Thi |
6,3 |
23,7 |
228,0 |
258,00 |
- Nång ®é Ra t¬ng ®¬ng trong kh«ng khÝ b»ng 2,1 pCi/l |
|
3 |
Mêng Hum
- Vïng t×m kiÕm th©n quÆng ®Êt hiÕm c¸ch TT Mêng Hum 3km |
6,8 |
34,3 |
266 |
307,1 |
- Nång ®é Ra t¬ng ®¬ng trong kh«ng khÝ b»ng 9,25 pCi/l |
|
4 |
DÞ thêng XÝn Ch¶i c¸ch TT Mêng Hum 8km |
14,8 |
113,5 |
10.657,4 |
10.785,7 |
- Cêng ®é gamma trung b×nh = 1.400 m R/h,
- Nång ®é Rn trong kh«ng khÝ = 7,83 pCi/l |
II. C¸c yÕu tè ¶nh hëng cña bøc x¹ tù nhiªn ®Õn sù sèng cña con ngêi.
VÒ ph¬ng diÖn sinh häc phãng x¹ th× mäi chiÕu x¹ dï Ýt hay nhiÒu ®Òu ¶nh hëng ®Õn sù sèng cña con ngêi. Qua nhiÒu n¨m nghiªn cøu khai th¸c sö dông tiÒm n¨ng bøc x¹, c¬ quan b¶o vÖ an toµn bøc x¹ cña nhiÒu níc tiªn tiÕn trªn thÕ giíi còng nh c¬ quan b¶o vÖ phãng x¹ quèc tÕ ®· x¸c ®Þnh vµ c«ng bè c¸c yÕu tè chÝnh cña bøc x¹ tù nhiªn ¶nh hëng ®Õn søc khoÎ vµ tÝnh m¹ng con ngêi vµ khuyÕn c¸o c¸c ngìng, c¸c møc giíi h¹n tèi ®a cho phÐp, tuy nhiªn cßn phô thuéc vµo lîi Ých cña tõng quèc gia mµ c¸c quy ®Þnh vÒ møc giíi h¹n cho phÐp vÒ c¸c ngìng cã thÓ kh¸c nhau. C¸c yÕu tè ¶nh hëng cña bøc x¹ tù nhiªn ®Õn víi sù sèng cña con ngêi bao gåm:
- Nång ®é Rn (ho¹t ®é
a ) trong kh«ng khÝ, ho¹t ®é c¸c nuclid phãng x¹ chÝnh nh U, Th, K vµ Ra trong c¸c nguån níc uèng vµ Ýt h¬n cßn cã mÆt cña c¸c nuclid phãng x¹ kh¸c nh Rb87 ,Sr90, C14 vµ H3.
- Cêng ®é hay suÊt liÒu cña bøc x¹ gamma trªn mÆt ®Êt, bao gåm bøc x¹ vò trô vµ phÇn lín lµ bøc x¹ tõ mÆt ®Êt ph¸t ra.
- Tæng liÒu chiÕu x¹ tù nhiªn lªn c¬ thÓ con ngêi bao gåm toµn bé c¸c yÕu tè chiÕu x¹ sinh häc trong tù nhiªn ®Õn con ngêi, thÓ hiÖn b»ng tæng liÒu t¬ng ®¬ng trung b×nh n¨m cña bøc x¹ tù nhiªn lªn ngêi .
C¸c kÕt qu¶ ®iÒu tra vµ tÝnh to¸n liÒu chiÕu x¹ ë trªn cho phÐp c¸c t¸c gi¶ ®¸nh gi¸ s¬ bé møc ®é ¶nh hëng do chiÕu x¹ tù nhiªn lªn c¬ thÓ ngêi ë Lµo Cai nh sau:
1) Nång ®é Rn trong kh«ng khÝ t¹i 11 côm d©n c träng ®iÓm cña tØnh Lµo Cai ë møc b×nh thêng (B¶ng 1); tuy nhiªn cÇn quan t©m c¸c ®iÓm dÞ thêng nh vïng quÆng ®Êt hiÕm Mêng Hum, vïng má ®ång Sin QuyÒn vµ ®Æc biÖt lu t©m tíi c¸c ng«i nhµ ë hoÆc c«ng së cã ho¹t ®é bøc x¹ alpha (nång ®é Rn) trong kh«ng khÝ cao h¬n møc b×nh thêng. Theo quy ®Þnh cña
uû ban B¶o vÖ phãng x¹ Mü, th× ho¹t ®é alpha trong nhµ ë kh«ng ®îc qu¸ 4 pCi/l, t¬ng ®¬ng víi 148 Bq/m3. Trong khi ®ã ë Lµo Cai ®· ph¸t hiÖn 15 ng«i nhµ cã ho¹t ®é alpha tõ 150-244 Bq/m3 (B¶ng 5). C¸c níc tiªn tiÕn nh Liªn X« cò, Mü, c¸c níc B¾c ¢u rÊt coi träng yÕu tè bøc x¹ nµy vµ ®ang t×m mäi c¸ch kh¾c phôc t×nh tr¹ng nµy v× theo nhiÒu c«ng tr×nh nghiªn cøu, ®©y lµ mét trong nh÷ng yÕu tè g©y ung th phæi th«ng qua hÝt thë ®· hÝt ph¶i Rn vµ "con ch¸u" cña chóng (chÞu liÒu chiÕu x¹ trong qua ®êng h« hÊp).
2) Nång ®é c¸c nuclid phãng x¹ chÝnh trong c¸c nguån níc sinh ho¹t, nhÊt lµ níc uèng, lµ yÕu tè chiÕu trong qua ®êng tiªu ho¸ ë vïng Lµo Cai ®Òu cho kÕt qu¶ thÊp h¬n møc giíi h¹n cho phÐp (B¶ng 2). Theo Tiªu chuÈn ViÖt Nam th× møc giíi h¹n tèi ®a cho phÐp ®èi víi tæng hµm lîng c¸c nguyªn tè ph¸t ra bøc x¹ alpha trong níc uèng lµ 3 pCi/l vµ tæng hµm lîng c¸c nguyªn tè ph¸t ra bøc x¹
b lµ 30 pCi/l [9].
3) Cêng ®é (suÊt liÒu) bøc x¹ gamma lµ thµnh phÇn chiÕu ngoµi, chiÕm tû lÖ lín cña tæng liÒu chiÕu x¹ tù nhiªn, tuy nhiªn møc ®é t¸c h¹i th× thÊp h¬n so víi nång ®é Rn (bøc x¹ alpha), v× bøc x¹ gamma cã hÖ sè chÊt lîng thÊp h¬n bøc x¹ alpha 20 lÇn
[ 10] . MÆt kh¸c dÔ dµng phßng tr¸nh bøc x¹ gamma h¬n bøc x¹ alpha (radon) trong kh«ng khÝ hoÆc c¸c nuclid phãng x¹ trong níc uèng, níc sinh ho¹t. Trªn thùc tÕ bøc x¹ gamma ë Lµo Cai t¬ng ®èi cao, tån t¹i nhiÒu côm, d¶i, miÒn dÞ thêng réng lín cã ho¹t ®é lín ®Õn hµng tr¨m, hµng ngh×n m R/h (microrongen/giê), lµm cho liÒu chiÕu ngoµi lín (B¶ng 3) dÉn ®Õn tæng liÒu t¬ng ®¬ng trung b×nh n¨m kh¸ cao ®Õn > 500 mrem/n¨m víi diÖn tÝch kh¸ réng. Nh÷ng vïng cã liÒu cao tõ 500 mrem/n¨m trë lªn cÇn quan t©m ®Çy ®ñ ®Õn ®iÒu kiÖn sèng vµ sinh ho¹t cña con ngêi.
B¶ng 5. Tæng hîp nh÷ng vÞ trÝ cã tæng ho¹t ®é alpha (radon) cao
|
TT |
VÞ trÝ kh¶o s¸t |
M« t¶ ®Æc ®iÓm |
Ho¹t ®é a (Bq/m3) |
Cêng ®é (gamma m R/h) |
|
Trong nhµ |
Ngoµi trêi |
Trong nhµ |
Ngoµi trêi |
|
1 |
Nhµ sè 125, tæ 14, Hoµng Liªn, TX Lµo Cai |
Nhµ míi x©y 2 tÇng, nÒn xi m¨ng, phßng réng 14m2 |
159 |
68 |
14 |
14 |
|
2 |
ThÞ trÊn B¾c Hµ |
Nhµ x©y 1 tÇng, m¸i bª t«ng, nÒn xi m¨ng |
150 |
68 |
10 |
10 |
|
3 |
Tæ NËm S¾t, thÞ trÊn B¾c Hµ |
Nhµ míi x©y 1 tÇng, m¸i bª t«ng, nÒn xi m¨ng |
189 |
71 |
13 |
12 |
|
4 |
Nhµ kh¸ch Th¬ng nghiÖp TT B¾c Hµ |
Nhµ m¸i ngãi, nÒn xi m¨ng, réng 8 m2, kÝn, tèi |
198 |
74 |
15 |
14 |
|
5 |
Tæ 11A, TX Cam §êng |
Nhµ x©y 1 tÇng, m¸i bª t«ng, réng12 m2, kÝn, tèi |
224 |
88 |
13 |
13 |
|
6 |
Tæ 10, TX Cam §êng |
Nhµ cÊp 4, m¸i ngãi, nÒn XM trÇn gç, chËt, kÝn, tèi |
155 |
61 |
14 |
13 |
|
7 |
Phßng kh¸ch C«ng ty Apatit |
Nhµ x©y, ®iÒu hoµ nhiÖt ®é, kÝn, nÒn g¹ch hoa TQ |
185 |
68 |
15 |
14 |
|
8 |
C¸ch lß sè 1 » 50m, c¸ch suèi NËm Ph¸t 40m, má Sin QuyÒn |
Phßng réng 10m2 kÝn, tèi |
212 |
115 |
19 |
18 |
|
9 |
Nhµ c¸ch UBND huyÖn B¸t X¸t 400 m |
Nhµ míi x©y 1 tÇng, nÒn g¹ch hoa TQ |
193 |
70 |
17 |
16 |
|
10 |
Qu¸n Thu §«ng, TT Sa Pa |
Nhµ ngãi têng tr¸t v÷a, nÒn xi m¨ng chËt, kÝn |
163 |
61 |
9 |
9 |
|
11 |
Xãm 3, TT Sa Pa |
Nhµ míi x©y 2 tÇng, nÒn g¹ch hoa TQ, réng 16 m2 |
204 |
68 |
11 |
10 |
|
12 |
Mêng Hum |
Nhµ tranh nÒn ®Êt, têng gç, tèi, Èm thÊp |
170 |
122 |
50 |
48 |
|
13 |
Mêng Hum |
Nhµ tranh, nÒn ®Êt, v¸ch nøa |
156 |
95 |
42 |
40 |
|
14 |
Mêng Hun |
Nhµ ngãi, têng gç, nÒn ®Êt, tèi, Èm thÊp |
175 |
101 |
41 |
39 |
|
15 |
Má graphit NËm Thi |
Nhµ tranh, têng tre, nÒn ®Êt |
167 |
103 |
22 |
21 |
III. §Þnh híng c¸c gi¶i ph¸p b¶o vÖ m«i trêng sinh th¸i ë Lµo Cai.
1) Tríc tiªn cÇn cã kÕ ho¹ch tiÕp tôc nghiªn cøu ®¸nh gi¸ ®Çy ®ñ vµ chÝnh x¸c ho¸ c¸c côm, d¶i hay miÒn dÞ thêng phãng x¹ ®· ph¸t hiÖn cã tæng liÒu t¬ng ®¬ng trung b×nh n¨m cña bøc x¹ tù nhiªn tõ 500 mrem/n¨m trë lªn, nh»m gãp phÇn t¹o c¬ së khoa häc cho viÖc x©y dùng quy ho¹ch ph¸t triÓn n«ng l©m - c«ng nghiÖp - dÞch vô du lÞch - th¬ng m¹i còng nh viÖc ®Þnh c vµ b¶o vÖ m«i sinh cña tØnh ®îc bÒn v÷ng.
2) CÇn cã nh÷ng biÖn ph¸p h¹n chÕ tèi ®a mäi sù g©y « nhiÔm phãng x¹ tõ nh÷ng vïng cã bøc x¹ tù nhiªn cao nh c¸c vïng má phãng x¹ ®Êt hiÕm, khu vùc khai th¸c
chÕ biÕn quÆng, ®¸, vËt liÖu kho¸ng trong c«ng nghiÖp x©y dùng cã chøa phãng x¹ cao ®Õn nh÷ng khu vùc d©n c cã mËt ®é lín nh thÞ x· (thµnh phè), thÞ trÊn... ¶nh hëng xÊu ®Õn søc khoÎ céng ®ång.
3) CÇn cã nh÷ng biÖn ph¸p h÷u hiÖu vµ cã sù quan t©m ®óng møc ®èi víi nh÷ng côm d©n c sèng ngay trªn nh÷ng khu vùc dÞ thêng phãng x¹ cã tæng liÒu t¬ng ®¬ng trung b×nh cao h¬n 300 mrem/n¨m vµ ®Æc biÖt quan t©m ®Õn c¸c vïng khai th¸c quÆng cã céng sinh phãng x¹ nh má ®ång Sin QuyÒn - Tïng S¸ng, má ®Êt hiÕm Mêng Hum - XÝn Ch¶i,... ®Ó cã biÖn ph¸p h¹n chÕ suy gi¶m chÊt lîng m«i trêng (vÒ mÆt phãng x¹) ë c¸c mÆt sau:
- Tr¸nh dïng níc sinh ho¹t ë nh÷ng nguån níc chøa phãng x¹ cao qu¸ møc giíi h¹n cho phÐp [9, 10].
- Nhµ ë ph¶i th«ng tho¸ng ®Ó kh«ng bÞ Rn tÝch luü qu¸ cao. NÕu Rn trong nhµ cao h¬n 4 pCi/l (148 Bq/m3) cÇn ph¶i cã biÖn ph¸p kh¾c phôc ngay.
- Kh«ng nªn ®Ó nh©n d©n x©y nhµ ë ngay trªn dÞ thêng phãng x¹ vµ kh«ng ®îc dïng vËt liÖu cã chøa phãng x¹ cao ®Ó x©y nhµ kÓ c¶ ®æ mãng, x©y têng, r¶i s©n,...
4) CÇn ph¶i cã chÝnh s¸ch míi t¸c ®éng m¹nh mÏ ®Õn c¸c c«ng ty, xÝ nghiÖp doanh nghiÖp cña c¸c thµnh phÇn kinh tÕ kh¸c nhau trªn ®Þa bµn tØnh vÒ biÖn ph¸p b¶o vÖ m«i trêng, nhÊt lµ c¸c vïng khai th¸c, chÕ biÕn kho¸ng s¶n cã ®é phãng x¹ cao ®ßi hái ph¶i cã ph¬ng ¸n phôc håi m«i trêng - c©n b»ng sinh th¸i tríc khi thùc thi thiÕt kÕ khai th¸c; cô thÓ lµ: quy ho¹ch b·i th¶i, hÖ thèng xö lý th¶i cña nhµ m¸y khai th¸c tuyÓn quÆng, chÕ biÕn kho¸ng s¶n,... vµ quy ho¹ch vËt nu«i, c©y trång thÝch hîp cho tõng vïng khai th¸c má.
V¨n liÖu
1. Bïi Phó Mü (chñ biªn), 1978.
§Þa chÊt tê Lµo Cai vµ Kim B×nh. Tæng côc §Þa chÊt, Hµ Néi.
2. IAEA. Division of Public Information. Facts about low-level radiation. Updated in August, 1988.
3. Коzlov V. P., 1987. S¸ch tra cøu vÒ an toµn bøc x¹. Moskva (tiÕng Nga).
4. NguyÔn B¸ Ng¹n, La Thanh Long, Vò Ngäc TiÕn, 1997. T×nh tr¹ng « nhiÔm bøc x¹ tù nhiªn m«i trêng t¹i mét sè vïng khai th¸c má lé thiªn ë ViÖt Nam. TC §Þa chÊt, 242 : 41-43, Hµ Néi.
5. NguyÔn B¸ Ng¹n, La Thanh Long, Hå V¬ng BÝnh, 1997. Geophysical characteristics of environment in §µ N½ng – Héi An urban area. J. Economic geology, 7-8 : 39-45. Hµ Néi.
6. NguyÔn B¸ Ng¹n, La Thanh Long, NguyÔn Quang Miªn, 1999. Radon trong m«i trêng vµ ¶nh hëng cña nã ®Õn sù sèng cña con ngêi. Th«ng tin khoa häc kü thuËt ®Þa chÊt, 1-3, ViÖn TT, LT vµ BT§C. Hµ Néi.
7. NguyÔn B¸ Ng¹n, NguyÔn Ngäc Ch©n, La Thanh Long, NguyÔn Quang Miªn, 1999. T×nh tr¹ng « nhiÔm bøc x¹ tù nhiªn m«i trêng ë c¸c vïng ®« thÞ ven biÓn miÒn Trung níc ta. TC §Þa chÊt, 251 : 22-29. Hµ Néi.
8. Solan L. S., Londer W. U., Shoubon, 1960. An investigation of natural environmental radiation.
9. TCVN 5501-1991. Níc uèng - yªu cÇu kü thuËt. Uû ban Khoa häc vµ kü thuËt nhµ níc, Hµ Néi.
10. TCVN 4397-87. Quy ph¹m an toµn bøc x¹ ion ho¸. Uû ban Khoa häc vµ kü thuËt nhµ níc, Hµ Néi.