Hoµng Sao

Má thiÕc Suèi B¾c thuéc huyÖn Quú Hîp, NghÖ An. QuÆng ho¸ n»m trong ®¸ phiÕn th¹ch anh, sericit, graphit, ®¸ phiÕn phylit, th¹ch anh – biotit, th¹ch anh hai mica, kÑp c¸c líp máng c¸t kÕt d¹ng quarzit thuéc hÖ tÇng S«ng C¶ (O₃-S₁sc). Má cã hai th©n quÆng: th©n quÆng Pu §an T«ng d¹ng tÇng, ph©n bè trong cÊu tróc nÕp vâng, trôc ph­¬ng t©y b¾c, dµi 1800 m, dµy trung b×nh 2,17 m, hµm l­îng Sn trung b×nh 0,45%. Theo ®­êng ph­¬ng, chiÒu dµy th©n quÆng vµ hµm l­îng Sn thay ®æi, chç dµy nhÊt 7,80 m, máng nhÊt 1,00 m, hµm l­îng Sn cao nhÊt 40,22%, thÊp nhÊt 0,1%. Th©n quÆng Suèi Mai n»m phÝa t©y b¾c Pu §an T«ng, dµi 240 m, dµy 1,3 m, hµm l­îng Sn trung b×nh 0,44 %, d¹ng ®íi, kÐo dµi theo ph­¬ng ¸ kinh tuyÕn, c¾m vÒ phÝa t©y víi gãc dèc 20-25^o. Thµnh phÇn kho¸ng vËt quÆng chñ yÕu cña má Suèi B¾c lµ cassiterit, pyrit, arsenopyrit, thø yÕu: chalcopyrit, pyrotin, c¸c kho¸ng vËt chøa Bi, hiÕm h¬n cã galenit, ilmenit, magnetit, hematit, vµng. Kho¸ng vËt m¹nh lµ th¹ch anh, tourmalin. BiÕn ®æi ®¸ v©y quanh th©n quÆng lµ th¹ch anh ho¸, sericit ho¸.

QuÆng thiÕc Suèi B¾c thuéc thµnh hÖ quÆng: cassiterit-silicat-sulfur, bao gåm hai kiÓu quÆng ho¸: th¹ch anh – tourmalin – cassiterit vµ th¹ch anh – arsenopyrit – pyrotin – cassiterit (D­¬ng §øc Kiªm, 1985). VÒ nguån gèc, quÆng thiÕc Suèi B¾c liªn quan víi phøc hÖ magma B¶n ChiÒng (E. P. Izokh, Lª §×nh H÷u, NguyÔn V¨n ChiÓn, 1964).

Theo kÕt qu¶ 10 mÉu ph©n tÝch bao thÓ lÊy ë c¸c m¹ch quÆng thiÕc Suèi B¾c, bao thÓ rÊt phong phó, ®a d¹ng, gåm 5 lo¹i: bao thÓ khÝ, bao thÓ khÝ – láng, bao thÓ láng – khÝ, bao thÓ nhiÒu pha vµ bao thÓ láng – carbonit (B¶ng 1).

Bao thÓ khÝ: chiÕm tû lÖ 6/10 mÉu, lµ lo¹i bao thÓ ®­îc thµnh t¹o ë giai ®o¹n khÝ hãa, nªn chøa ®Çy chÊt khÝ trong thÓ tÝch bao thÓ. Chóng cã d¹ng h×nh tr¸i xoan, kÝch th­íc thay ®æi tõ 7®Õn 20 micron theo c¹nh dµi cña bao thÓ.

Bao thÓ khÝ – láng: chiÕm tû lÖ 10/10 mÉu, cã d¹ng ®a gi¸c, tr¸i xoan kÝch th­íc thay ®æi tõ 7 ®Õn 15 micron theo c¹nh dµi cña bao thÓ. Thµnh phÇn pha trong bao thÓ nµy gåm: khÝ 70-90%, chÊt láng 10-30% thÓ tÝch bao thÓ. NhiÖt ®é ®ång ho¸ bao thÓ khÝ – láng thay ®æi tõ 321^o ®Õn 400^oC.

Bao thÓ láng - khÝ: chiÕm tû lÖ 10/10 mÉu, cã d¹ng ®a gi¸c, h×nh èng víi kÝch th­íc thay ®æi tõ 10 ®Õn 20 micron theo c¹nh dµi cña bao thÓ. Thµnh phÇn pha trong bao thÓ nµy gåm: chÊt láng 60-70%, khÝ 30-40% thÓ tÝch bao thÓ. NhiÖt ®é ®ång ho¸ bao thÓ láng - khÝ thay ®æi tõ 250^o ®Õn 290^oC.

B¶ng 1. Nh÷ng lo¹i bao thÓ trong th¹ch anh cña c¸c m¹ch quÆng thiÕc Suèi B¾c
(sè l­îng mÉu ph©n tÝch: 10)

Bao thÓ nhiÒu pha: chiÕm tû lÖ 3/10 mÉu, lµ bao thÓ ®Æc tr­ng cho giai ®o¹n nhiÖt dÞch, cã dung thÓ t¹o quÆng qu¸ b·o hoµ. Nh÷ng bao thÓ nµy cã d¹ng ®a gi¸c, tr¸i xoan víi kÝch th­íc thay ®æi tõ 10-15 micron theo c¹nh dµi bao thÓ. Thµnh phÇn pha trong bao thÓ nµy: r¾n 10%, khÝ 20%, láng 70% thÓ tÝch bao thÓ. NhiÖt ®é ®ång ho¸ bao thÓ nhiÒu pha thay ®æi tõ 245^o ®Õn 312^oC.

Bao thÓ láng – carbonit: chiÕm 1/10 mÉu, chøa c¸c thµnh phÇn lµ chÊt láng, carbonit láng vµ carbonit khÝ, ®Æc tr­ng cho dung thÓ giµu thµnh phÇn carbonit . Bao thÓ nµy cã d¹ng ®a gi¸c víi kÝch th­íc thay ®æi tõ 20 ®Õn 30 micron theo c¹nh dµi cña bao thÓ. Thµnh phÇn pha trong bao thÓ gåm: chÊt láng 70%, carbonit láng 20% vµ carbonit khÝ 10% thÓ tÝch bao thÓ. NhiÖt ®é ®ång ho¸ bao thÓ láng – carbonit thay ®æi tõ 220^o ®Õn 260^oC.

Trªn c¬ së nh÷ng lo¹i bao thÓ trong c¸c m¹ch quÆng thiÕc Suèi B¾c m« t¶ trªn, dung dÞch t¹o quÆng ë ®©y cã ®é b·o hoµ cao, chøa nhiÒu carbonit, ®­îc thµnh t¹o trong hai kho¶ng nhiÖt ®é. C¸c lo¹i bao thÓ khÝ vµ bao thÓ khÝ – láng, ®Æc tr­ng cho kiÓu quÆng ho¸: th¹ch anh, tourmalin – cassiterit, cã kho¶ng nhiÖt ®é thµnh t¹o: 312-400^oC. C¸c bao thÓ láng – khÝ, bao thÓ nhiÒu pha vµ bao thÓ láng – carbonit ®Æc tr­ng cho kiÓu quÆng ho¸ th¹ch anh – arsenopyrit - pyrotin – cassiterit, cã kho¶ng nhiÖt ®é thµnh t¹o 220^o-312^oC.

Má thiÕc-wolfram Bï Me thuéc huyÖn Th­êng Xu©n, Thanh Ho¸. QuÆng t×m thÊy trong ®íi néi hoÆc ngo¹i tiÕp xóc cña x©m nhËp granit Bï Me víi thµnh t¹o trÇm tÝch – phun trµo axit hÖ tÇng §ång TrÇu (T₂a ®t). C¸c th©n quÆng d¹ng m¹ch hoÆc b­íu ph©n bè trong ®¸ granit vµ c¶ trong ®¸ phun trµo, trong ®¸ greisen, chøa wolframit, cassiterit vµ c¸c sulfur kh¸c. Hµm l­îng WO₃ = 1-3%, Sn = 0,1-1%, ngoµi ra cßn cã Mo, As. QuÆng thiÕc-wolframit Bï Me thuéc kiÓu kho¸ng ho¸ th¹ch anh – wolframit-cassiterit liªn quan nguån gèc víi phøc hÖ magma B¶n ChiÒng.

B¶ng 2. C¸c bao thÓ trong th¹ch anh cña c¸c m¹ch quÆng thiÕc-wolfram Bï Me
(sè l­îng mÉu ph©n tÝch: 14)

Bao thÓ khÝ vµ bao thÓ khÝ – láng: cã d¹ng ®a gi¸c, tr¸i xoan, h×nh èng víi kÝch th­íc thay ®æi tõ 5 ®Õn 30 micron theo c¹nh dµi cña bao thÓ. NhiÖt ®é ®ång ho¸ cña bao thÓ khÝ – láng thay ®æi tõ 315^o ®Õn 406^oC, ®Æc tr­ng cho c¸c m¹ch quÆng wolframit – cassiterit trong ®¸ greisen.

Bao thÓ láng – khÝ, bao thÓ nhiÒu pha, bao thÓ láng – carbonit: cã d¹ng ®a gi¸c, tr¸i xoan, h×nh èng víi kÝch th­íc thay ®æi tõ 10 ®Õn 30 micron theo c¹nh dµi cña bao thÓ. Sè l­îng kho¸ng vËt con trong bao thÓ nµy th­êng lµ 1-2. NhiÖt ®é ®ång ho¸ cña nh÷ng bao thÓ thay ®æi tõ 200^o ®Õn 390^oC, ®Æc tr­ng cho kho¶ng nhiÖt ®é thµnh t¹o c¸c m¹ch wolframit – cassiterit ë giai ®o¹n muén, sau greisen.

Má thiÕc Tróc Khª thuéc huyÖn S¬n D­¬ng, Tuyªn Quang. QuÆng ho¸ n»m trong khèi granit Nói §iÖng, trong phun trµo ryolit Tam §¶o vµ c¶ trong ®¸ phiÕn th¹ch anh – mica. Theo ®Æc ®iÓm h×nh th¸i, quÆng thiÕc ë ®Êy cã hai d¹ng: m¹ch vµ ®íi m¹ng m¹ch. M¹ch quÆng n»m trïng víi ®íi khe nøt ph­¬ng ¸ kinh tuyÕn vµ ®«ng b¾c – t©y nam víi gãc dèc 50-80^o, chiÒu dµi thay ®æi tõ 5 ®Õn 300 m, dµy 1,0-1,5 m. §íi m¹ng m¹ch ph¸t triÓn trong ®íi biÕn ®æi tiÕp xóc gi÷a granit vµ ryolit, bÒ dµy m¹ch tõ vµi milimet ®Õn vµi centimet. Thµnh phÇn kho¸ng vËt quÆng chñ yÕu: cassiterit, chalcopyrit, pyrotin, arsenopyrit; kho¸ng vËt phi quÆng lµ th¹ch anh, biotit, tourmalin. Hµm l­îng Sn trung b×nh lµ 2,36%. QuÆng ë ®©y thuéc thµnh hÖ cassiterit – silicat – sulfur, chia thµnh hai kiÓu quÆng ho¸: th¹ch anh – tourmalin – cassiterit vµ th¹ch anh – pyrotin – chalcopyrit – cassiterit. VÒ nguån gèc, quÆng thiÕc má Tróc khª liªn quan víi phøc hÖ magma Pia O¾c (Izokh E. vµ nnk, 1964).

Theo kÕt qu¶ 17 mÉu ph©n tÝch bao thÓ ë c¸c m¹ch quÆng thiÕc Tróc Khª, bao thÓ gåm 4 lo¹i: bao thÓ khÝ-láng, bao thÓ nhiÒu pha, bao thÓ láng – carbonit, bao thÓ láng – khÝ (B¶ng 3).

Bao thÓ khÝ – láng: chiÕm tû lÖ 17/17 mÉu, lµ lo¹i bao thÓ ph¸t triÓn réng r·i trong m¹ch th¹ch anh – tourmalin – cassiterit, cã d¹ng tr¸i xoan, ®a gi¸c víi kÝch th­íc thay ®æi tõ 10 ®Õn 30 micron theo c¹nh dµi cña bao thÓ. NhiÖt ®é ®ång ho¸ bao thÓ khÝ – láng thay ®æi tõ 310^o ®Õn 470^oC.

Bao thÓ láng – khÝ: chiÕm tû lÖ 17/17 mÉu, còng ph¸t triÓn réng r·i trong m¹ch th¹ch anh– tourmalin – cassiterit, cã d¹ng h×nh trßn, ®¼ng th­íc, ovan, h×nh èng víi kÝch th­íc thay ®æi tõ 5 ®Õn 30 micron theo c¹nh dµi cña bao thÓ. NhiÖt ®é ®ång ho¸ cña bao thÓ láng - khÝ thay ®æi tõ 230^o ®Õn 300^oC.

Nh­ vËy, nhiÖt ®é ®ång ho¸ cña bao thÓ khÝ – láng vµ bao thÓ láng – khÝ trong th¹ch anh– tourmalin – cassiterit dao ®éng tõ 230^o ®Õn 470^oC, ®Æc tr­ng cho nhiÖt ®é h×nh thµnh giai ®o¹n sím cña má Tróc Khª.

Trong m¹ch th¹ch anh – pyrotin- chalcopyrit – cassiterit chøa c¸c bao thÓ láng – khÝ, bao thÓ nhiÒu pha vµ bao thÓ láng – carbonit. Nh÷ng lo¹i bao thÓ nµy cã d¹ng tr¸i xoan, h×nh cµnh c©y, h×nh èng, h×nh ®a gi¸c víi kÝch th­íc thay ®æi tõ 10 ®Õn 40 micron theo c¹nh dµi cña bao thÓ. Sè l­îng kho¸ng vËt con trong bao thÓ nhiÒu pha th­êng lµ 3-4. NhiÖt ®é ®ång ho¸ cña c¸c lo¹i bao thÓ nµy thay ®æi tõ 200^o ®Õn 390^oC, ®Æc tr­ng cho nhiÖt ®é giai ®o¹n muén cña má Tróc Khª.

B¶ng 3. Nh÷ng lo¹i bao thÓ trong th¹ch anh cña c¸c m¹ch quÆng thiÕc Tróc Khª
(sè l­îng mÊu ph©n tÝch: 17)

Má ThiÖn KÕ thuéc huyÖn S¬n D­¬ng, Tuyªn Quang. QuÆng ho¸ ph©n bè trong ®¸ ryolit Tam §¶o vµ c¶ trong granit s¸ng mµu thuéc phøc hÖ Pia O¾c. VÒ ®Æc ®iÓm h×nh th¸i, quÆng gèc ë ®©y cã hai d¹ng: ®íi greisen chøa wolfram vµ c¸c m¹ch th¹ch anh chøa wolframit. §íi greisen ph©n bè chç tiÕp xóc tho¶i cña ryolit vµ granit, dµi 300 m, réng 20-30 m, hµm l­îng WO₃ = 0,1-2,3%. C¸c m¹ch th¹ch anh – wolframit dµi 10-100 m, dµy 0,13-0,5 m, hµm l­îng WO₃ = 0,1-3,1%, Sn = 0,09-3,6%. Thµnh phÇn kho¸ng vËt quÆng chñ yÕu lµ wolframit, rÊt Ýt cassiterit, chalcopyrit, magnetit, hematit, pyrit, bismuthin, Bi tù sinh, pyrotin, molybdenit, arsenopyrit, cinnabar, kho¸ng vËt phi quÆng lµ th¹ch anh, muscovit, tourmalin. Má ThiÖn KÕ thuéc kiÓu quÆng ho¸ th¹ch anh – wolframit.

Theo kÕt qu¶ 3 mÉu ph©n tÝch bao thÓ trong th¹ch anh cña c¸c m¹ch quÆng ThiÖn KÕ, gåm 4 lo¹i: bao thÓ khÝ, bao thÓ khÝ – láng, bao thÓ nhiÒu pha vµ bao thÓ láng – khÝ (B¶ng 4).

Bao thÓ khÝ vµ bao thÓ khÝ – láng: gÆp trong th¹ch anh cña ®íi greisen, cã d¹ng tr¸i xoan, h×nh èng, ®a gi¸c víi kÝch th­íc thay ®æi tõ 10 ®Õn 20 micron theo c¹nh dµi cña bao thÓ. NhiÖt ®é ®ång ho¸ cña bao thÓ khÝ – láng thay ®æi tõ 370^o ®Õn 500^oC, t­¬ng øng víi giai ®o¹n t¹o quÆng wolframit trong ®íi greisen.

Bao thÓ nhiÒu pha vµ bao thÓ láng khÝ: gÆp trong m¹ch th¹ch anh – wolframit cã d¹ng ®a gi¸c víi kÝch th­íc thay ®æi tõ 10 ®Õn 30 micron theo c¹nh dµi cña bao thÓ. NhiÖt ®é ®ång ho¸ cña c¸c bao thÓ nµy thay ®æi tõ 180^o ®Õn 360^oC, t­¬ng øng víi giai ®o¹n t¹o quÆng sau greisen.

B¶ng 4. Nh÷ng lo¹i bao thÓ trong th¹ch anh cña c¸c m¹ch quÆng wolfram ThiÖn KÕ
(sè l­îng mÉu ph©n tÝch: 3)

Dùa vµo ®Æc ®iÓm quÆng thiÕc, wolfram vµ c¸c lo¹i bao thÓ chøa trong c¸c m¹ch quÆng ë c¸c vïng má Suèi B¾c, Bï Me, Tróc Khª vµ ThiÖn KÕ ®· tr×nh bÇy trªn cã thÓ kÕt luËn r»ng:

1. Bao thÓ trong th¹ch anh cña c¸c m¹ch quÆng thiÕc, wolfram rÊt phong phó, ®a d¹ng, th­êng gÆp ®Õn 5 lo¹i: bao thÓ khÝ, bao thÓ khÝ - láng, bao thÓ nhiÒu pha, bao thÓ láng – carbonit vµ bao thÓ láng - khÝ. §Æc biÖt trong c¸c m¹ch quÆng th­êng gÆp bao thÓ nhiÒu pha, bao thÓ láng – carbonit, ®Æc tr­ng cho dung thÓ t¹o quÆng thiÕc, wolfram ë nhiÒu n¬i trªn thÕ giíi.
2. QuÆng thiÕc, wolfram ®Òu ®­îc thµnh t¹o trong hai kho¶ng nhiÖt ®é, ®Æc tr­ng cho hai giai ®o¹n t¹o quÆng. Giai ®o¹n t¹o quÆng ®Çu cã nhiÖt ®é thµnh t¹o: 321^o-400^oC (Suèi B¾c), 230^o-470^oC (Tróc Khª), 315^o-406^oC (Bï Me), 370^o-500^oC (ThiÖn KÕ), ®Æc tr­ng cho giai ®o¹n khÝ ho¸ - nhiÖt dÞch. Giai ®o¹n t¹o quÆng sau cã nhiÖt ®é thµnh t¹o: 220^o-312^oC (Suèi B¾c) 200^o-390^oC (Tróc Khª), 200^o-390^oC (Bï Me), 180^o-360^oC (ThiÖn KÕ), ®Æc tr­ng cho giai ®o¹n t¹o quÆng nhiÖt dÞch, nhiÖt ®é cao – trung b×nh.
3. Nh÷ng má thiÕc – wolfram liªn quan trùc tiÕp hoÆc gÇn gòi víi c¸c phøc hÖ magma sinh thiÕc, wolfram (Pia O¾c, B¶n ChiÒng) cã nhiÖt ®é t¹o quÆng th­êng cao h¬n so víi c¸c má thiÕc – wolfram kh¸c n»m xa c¸c phøc hÖ nµy.
4. QuÆng ho¸ thiÕc – wolfram tËp trung cao, cã gi¸ trÞ c«ng nghiÖp ®­îc thµnh t¹o ë giai ®o¹n khÝ ho¸ - nhiÖt dÞch (230^o-500^oC).

There are 5 types of primary inclusions, inluding: gas, gas – liquid, gas – liquid – daughter crystal, liquid – CO₂ gas and liquid – gas; they characterize two stages of tin – wolfram ore formation: 230^o-500^oC and 200^o-390^oC.

Tin – wolfram ores of high content belong to the pneumatolytic – hydrothermal stage( 230^o-500^oC).