Ph¸t hiÖn míi vÒ ho¸ th¹ch ®éng vËt cã x­¬ng sèng Pleistocen trong c¸c thµnh t¹o lÊp ®Çy khe nøt ë Ninh B×nh

TrÞnh D¸nh1, Herbert H. Covert2,
§ç §øc Quang1, Lª Quèc Thanh1, NguyÔn M¹nh Phi1

1B¶o tµng §Þa chÊt, 6 Ph¹m Ngò L·o, Hµ Néi,
2§¹i häc Colorado Boulder, Colorado, Hoa Kú.

Tãm t¾t: Vµo th¸ng 5 n¨m 2002, khi nghiªn cøu c¸c thµnh t¹o lÊp ®Çy khe nøt trong ®¸ v«i Trias trung ë Nho Quan, thÞ x· Ninh B×nh vµ §ång Giao (tØnh Ninh B×nh) chóng t«i ®· ph¸t hiÖn mét sè ®Þa ®iÓm míi chøa ®éng vËt cã x­¬ng sèng. Trong sè ®ã, t¹i ®iÓm cã to¹ ®é 20,07,83 B, 105,52,13 § ®· ph¸t hiÖn nhiÒu r¨ng vµ x­¬ng thó. Chóng t«i ®· thu thËp mét sè ho¸ th¹ch gåm r¨ng §­êi ­¬i (Pongo), KhØ (Macaca), Tª gi¸c (Rhinoceros), Lîn rõng (Sus), thó gÆm nhÊm lín vµ c¸c thó kh¸c. Ph©n tÝch s¬ bé c¸c ho¸ th¹ch thu thËp ®­îc t¹i ®iÓm nµy cho phÐp x¸c ®Þnh tuæi Pleistocen gi÷a – muén dùa vµo sù cã mÆt cña Pongo.

C¸c thµnh t¹o ®¸ v«i ph©n bè réng r·i trªn thÕ giíi. Tr¶i qua c¸c thêi gian ®Þa chÊt, ®¸ v«i dÔ bÞ n­íc ngÇm hoµ tan vµ trong c¸c khèi ®¸ v«i sÏ t¹o nªn c¸c hang ngÇm. C¸c hang hay khe nøt nµy, khi lé ra trªn bÒ mÆt sÏ t¹o thµnh c¸c phÔu (hay giÕng) karst hoÆc c¸c hang lé thiªn. Theo thêi gian, c¸c khe nøt nµy cã thÓ ®­îc lÊp ®Çy b»ng c¸c vËt liÖu kh¸c nhau tõ bÒ mÆt. C¸c thµnh t¹o lÊp ®Çy khe nøt (fissure fillings) nµy, ®«i khi còng ®­îc gäi lµ d¨m kÕt (breccia), gåm c¸c vËt liÖu trÇm tÝch, ®¸ nói löa, ®«i khi c¶ x­¬ng r¨ng ®éng vËt cã x­¬ng sèng (§VCXS), tr¶i qua thêi gian trë thµnh ho¸ th¹ch. ë Nam Mü, B¾c Mü, ch©u ¢u, ch©u Phi vµ ch©u ¸ ®· ph¸t hiÖn nhiÒu ho¸ th¹ch chim, bß s¸t vµ thó trong c¸c thµnh t¹o lÊp ®Çy khe nøt. §ång thêi, c¸c ho¸ th¹ch ng­êi vµ khØ d¹ng ng­êi t×m thÊy ë §an M¹ch vµ Nam Phi, c¸c ho¸ th¹ch linh tr­ëng nguyªn thuû, thó gÆm nhÊm, thó cã guèc ngãn ch½n, thó cã guèc ngãn lÎ ë Ph¸p, vµ c¸c ho¸ th¹ch linh tr­ëng nguyªn thuû, thó gÆm nhÊm, lagomorpha ë Trung Quèc, lµ c¸c ph¸t hiÖn rÊt quan träng.

ë ViÖt Nam, c¸c thµnh t¹o ®¸ v«i Paleozoi vµ Mesozoi ph¸t triÓn rÊt réng r·i víi nhiÒu hang ®éng næi tiÕng, ®Æc biÖt lµ ë B¾c Bé vµ B¾c Trung Bé. Trong c¸c khèi ®¸ v«i nµy còng cã rÊt nhiÒu khe nøt víi c¸c thµnh t¹o lÊp ®Çy khe nøt cã kh¶ n¨ng chøa ho¸ th¹ch §VCXS.

Th¸ng 5 n¨m 2002, c¸c thµnh viªn cña §Ò ¸n "Nghiªn cøu c¸c khu b¶o tån ®Þa chÊt ë ViÖt Nam" gåm TrÞnh D¸nh (Chñ nhiÖm §Ò ¸n), §ç §øc Quang, NguyÔn M¹nh Phi, Lª Quèc Thanh cïng TS. Herbert H. Covert, Gi¸o s­ §¹i häc Colorado Boulder, Hoa Kú ®· tiÕn hµnh kh¶o s¸t thùc ®Þa t¹i khu vùc Nho Quan - Cóc Ph­¬ng vµ §ång Giao - Tam §iÖp, tØnh Ninh B×nh. T¹i c¸c vïng nµy nhãm nghiªn cøu ®· ph¸t hiÖn nhiÒu thµnh t¹o lÊp ®Çy khe nøt trong ®¸ v«i Trias trung thuéc hÖ tÇng §ång Giao. Trong c¸c thµnh t¹o lÊp ®Çy khe nøt nµy ®· ph¸t hiÖn ®­îc nhiÒu ho¸ th¹ch §VCXS.

T¹i nói ãt, Nho Quan (to¹ ®é 20,20,14 B; 105,45,73 §) quan s¸t ®­îc nhiÒu vá Th©n mÒm cïng víi c¸c di tÝch v¨n ho¸ Holocen trong c¸c thµnh t¹o lÊp ®Çy khe nøt. Trong v¸ch nói phÝa sau chïa Quan §ång ë ThÞ x· Ninh B×nh (to¹ ®é 20,17,62 B; 105,56,98 §) cã nhiÒu vá Th©n mÒm trong thµnh t¹o lÊp ®Çy khe nøt ®­îc trÇm ®äng trong thêi kú biÓn tiÕn.

T¹i khu vùc §ång Giao, trong ph¹m vi c«ng tr­êng khai th¸c cña C«ng ty ®¸ §ång Giao, ®· ph¸t hiÖn c¸c r¨ng x­¬ng §VCXS trong thµnh t¹o lÊp ®Çy khe nøt. T¹i to¹ ®é 20,08,03 B; 105,52,30 § quan s¸t ®­îc kh¸ nhiÒu vá Th©n mÒm gièng nh­ ë chïa Quan §ång, ThÞ x· Ninh B×nh. ë to¹ ®é 20,07,78 B; 105,52,62 § ®· thu thËp ®­îc mét sè Ýt x­¬ng thó, bao gåm c¸c ®èt sèng (cã lÏ cña Thó gÆm nhÊm), c¸c ®èt sèng ®u«i, hai r¨ng hµm vµ r¨ng cöa).

T¹i to¹ ®é 20,07,83 B; 105,52,13 § ®· thu thËp nhiÒu ho¸ th¹ch §VCXS, b­íc ®Çu ®· x¸c ®Þnh ®­îc 8 taxon cÊp loµi thuéc 5 bé nh­ sau (xem b¶n ¶nh):

1) Bé Artiodactyla (Cã guèc ngãn ch½n):

Sus (lîn rõng). Ho¸ th¹ch gåm 3 r¨ng hµm d­íi vµ 1 r¨ng hµm trªn.

Cervidae (h­¬u nai). Ho¸ th¹ch gåm 2 r¨ng hµm trªn.

2) Bé Carnivora (Thó ¨n thÞt):

Ailuropoda (gÊu tróc). Ho¸ th¹ch gåm 1 r¨ng hµm trªn.

3) Bé Perissodactyla (Cã guèc ngãn lÎ):

Rhinoceros (tª gi¸c). Ho¸ th¹ch gåm 3 r¨ng hµm.

4) Bé Rodentia (GÆm nhÊm):

Ho¸ th¹ch gåm 1 r¨ng cöa.

5) Bé Primates (Linh tr­ëng):

Macaca (khØ). Ho¸ th¹ch gåm 1 r¨ng hµm trªn.

Pongo pygmaeus (®­êi ­¬i). Ho¸ th¹ch gåm 2 r¨ng hµm d­íi vµ 1 r¨ng hµm trªn.

cf. Hominoidea (khØ d¹ng ng­êi). Ho¸ th¹ch gåm 1 r¨ng nanh.

Cïng víi c¸c r¨ng nµy, trong c¸c mÉu ®­îc s­u tËp cßn cã nhiÒu r¨ng vµ c¸c m¶nh x­¬ng ch­a x¸c ®Þnh ®­îc. Ngoµi thùc ®Þa, kh¸ nhiÒu ®iÓm cã ho¸ th¹ch ch­a cã ®iÒu kiÖn ph¸t hiÖn vµ thu thËp.

Dùa vµo sù cã mÆt cña Pongo pygmaeus, ®èi chiÕu víi c¸c tµi liÖu ®· c«ng bè [1, 4], tuæi cña s­u tËp mÉu nµy ®­îc x¸c ®Þnh vµo kho¶ng Pleistocen gi÷a hoÆc Pleistocen muén. Theo tµi liÖu cña Hooijer [2], Kahlke [3] vµ Szaley and Delson [6] th× c¸c Pongo pygmaeus ho¸ th¹ch th­êng lín h¬n c¸c c¸ thÓ hiÖn ®¹i cña loµi nµy.

Ph¸t hiÖn míi nµy më ra triÓn väng ®Ó ®Ò xuÊt mét ®Ò tµi nghiªn cøu míi. §ã lµ: Nghiªn cøu c¸c ho¸ th¹ch §VCXS trong c¸c thµnh t¹o lÊp ®Çy khe nøt (fissure fillings) trong ®¸ v«i ë ViÖt Nam. §Ò tµi nghiªn cøu nµy trùc tiÕp gi¶i quyÕt c¸c vÊn ®Ò sau:

1) TiÕn ho¸ cña ng­êi ë ch©u ¸ trong Pleistocen: Trong khi ë Indonesia vµ Trung Quèc ®· cã rÊt nhiÒu d÷ liÖu ho¸ th¹ch ng­êi (Homo erectus) ®­îc ph¸t hiÖn th× ë ViÖt Nam chØ míi t×m ®­îc vµi r¨ng trong c¸c thµnh t¹o lÊp ®Çy khe nøt nh­ ®· tr×nh bÇy trªn. ViÖc tiÕp tôc t×m kiÕm, thu thËp vµ nghiªn cøu c¸c ho¸ th¹ch ng­êi ë ViÖt Nam sÏ cho phÐp hiÓu biÕt tèt h¬n vÒ mèi quan hÖ vÒ ng­êi ho¸ th¹ch ë ch©u ¸.

2) TiÕn ho¸ cña khØ, v­în vµ culi ë §«ng Nam ¸ trong Paleogen vµ Neogen: Trong khi §«ng Nam ¸ hiÖn t¹i lµ n¬i c­ tró cña hÖ ®éng vËt linh tr­ëng ®a d¹ng vµ ph©n biÖt th× lÞch sö tiÕn ho¸ cña hÖ ®éng vËt nµy l¹i ®­îc biÕt rÊt Ýt . C©u hái lý thó sau ®©y chØ cã thÓ ®­îc tr¶ lêi khi nghiªn cøu c¸c ho¸ th¹ch ë ViÖt Nam, ®ã lµ: " VÑc thuéc nhãm Trachypithecus francoisi ®· tõng sèng trong m«i tr­êng ®¸ v«i trong qu¸ khø, hay lµ c¸c d¹ng ®ang sèng hiÖn nay chØ cßn ph©n bè h¹n chÕ trong m«i tr­êng ®ã nh­ lµ hËu qu¶ cña sù ph¸ rõng trªn c¸c diÖn kh«ng ®¸ v«i?".

 3) TiÕn ho¸ cña thó ë §«ng Nam ¸ : Trong khi §«ng Nam ¸ hiÖn t¹i lµ n¬i c­ tró cña hÖ thó ®a d¹ng vµ ph©n biÖt th× lÞch sö tiÕn ho¸ cña hÖ ®éng vËt nµy l¹i Ýt ®­îc biÕt ®Õn. Do ®ã, c¸c d÷ liÖu vÒ thó ho¸ th¹ch cña ViÖt Nam trë nªn phong phó ch¾c ch¾n sÏ t¨ng thªm hiÓu biÕt cña chóng ta vÒ ®Ò tµi quan träng nµy.

C¸c vÊn ®Ò nªu trªn còng lµ nh÷ng vÊn ®Ò quan träng trong viÖc dùng l¹i lÞch sö tù nhiªn ë §«ng Nam ¸.

V× vËy, song song víi viÖc h×nh thµnh ®Ò tµi nghiªn cøu nãi trªn, cÇn cã ngay mét kÕ ho¹ch tiÕp tôc thu thËp vµ nghiªn cøu ho¸ th¹ch §VCXS trong ®¸ v«i Trias ë khu vùc §ång Giao - Tam §iÖp (Ninh B×nh) víi c¸c néi dung:

1) KiÓm tra ph©n lo¹i c¸c thµnh t¹o lÊp ®Çy khe nøt trong c¸c má ®¸ v«i ®ang ho¹t ®éng. Khi ph¸t hiÖn thÊy ho¸ th¹ch §VCXS cÇn ph¶i tæ chøc thu thËp ngay.

2) TËp trung nghiªn cøu chi tiÕt c¸c ho¸ th¹ch chØ thÞ cã thÓ cho niªn ®¹i chÝnh x¸c.

3) Nghiªn cøu vÒ ph©n lo¹i, ph¸t sinh hÖ thèng vµ c¸c th«ng tin vÒ thÝch nghi cña c¸c §VCXS ®­îc nghiªn cøu.

 V¨n liÖu

1. Cuong N. L., 1992. A reconsideration of the chronology of Hominid Fossils in Vietnam. In: T. Akazawa, K. Aoki and T. Kimura (eds.), The Evolution and Dispersal of Modern Humans in Asia, 321-335. Hokusen-Sha.

2. Hooijer D. A., 1948. Prehistoric teeth of man and the orangutan from central Sumatra with notes on the fossil orangutan from Java and southern China. Zool. Meded. Rijks. Mus. Nat. Hist., 29: 175-301.

3. Kahlke H. D., 1973. A review of the Pleistocene history of the Orangutan. Asian Perpectives, 15: 5-14.

4. Savage D. E. and Russell D. E., 1983. Mammalian Paleofaunas of the World. Reading, MA: Addison-Wesley.

5. Swindler D. R., 1976. Dentition of the Living Primates. New York Acad. Press.

6. Szaley F. S. and Delson E.,1978. Evolutionary History of the Primates. New York Acad. Press.