NguyÔn Xu©n Bao

ViÖc biªn so¹n vµ xuÊt b¶n mét cuèn Tõ ®iÓn ®Þa chÊt Anh-ViÖt (T§§CAV) gi¶i thÝch cã ý nghÜa rÊt thiÕt thùc vµ bæ Ých, kh«ng nh÷ng gióp cho sè ®«ng trong giíi ®Þa chÊt n­íc nhµ cã ph­¬ng tiÖn tra cøu khi ®äc tµi liÖu tiÕng Anh, mµ cßn gãp phÇn thèng nhÊt hãa vµ chuÈn hãa c¸c thuËt ng÷ vµ kh¸i niÖm ®Þa chÊt tiÕng ViÖt. ViÖc dùa chñ yÕu vµo quyÓn Glossary lµ sù lùa chän hÕt søc ®óng ®¾n. QuyÓn nµy bao gåm h¬n 37.000 môc tõ ®Òu cã gi¶i thÝch cña 72 bé m«n hÑp cã dÝnh lÝu ®Õn chuyªn ngµnh ®Þa chÊt ®­îc biªn so¹n cùc kú khoa häc, c«ng phu vµ nghiªm tóc. ThËt lµ tèt biÕt bao, tèt h¬n biÕt bao, nÕu nh­ cuèn T§§CAV ®­îc biªn dÞch trän vÑn, trung thµnh vµ nghiªm tóc tõ quyÓn Glossary. Ch¼ng cã g× ®¸ng ph¶i bít ®i, cßn nÕu cÇn thªm g× ch¨ng th× ®ã lµ sù bæ sung cËp nhËt mét sè thuËt ng÷ míi xuÊt hiÖn trong vµi thËp kû gÇn ®©y hoÆc ®Ò cËp ®Õn ®Þa chÊt khu vùc Ch©u ¸ vµ Th¸i B×nh D­¬ng víi mét sù c©n nh¾c kü l­ìng. ThËt ®¸ng tiÕc, c¸c so¹n gi¶ T§§CAV ®· kh«ng lµm nh­ vËy, thªm n÷a, viÖc biªn tËp ch­a ®­îc chu ®¸o nªn cuèn Tõ ®iÓn béc lé nhiÒu thiÕu sãt và bÊt cËp.

ViÖc này lµm cho cuèn Tõ ®iÓn gi¶m tÝnh chuyªn ngành ®Þa chÊt. Trong mét tõ ®iÓn ®Þa chÊt khã chÊp nhËn cã nh÷ng môc tõ th«ng dông hoÆc cña c¸c chuyªn m«n kh¸c kh«ng cã ý nghÜa riªng trong ®Þa chÊt vÝ nh­: cabin (buång ®iÒu khiÓn ?), cable (c¸p, d©y nèi c¸c thiÕt bÞ tin häc), cable box (hép nèi c¸p), cable dowel (neo c¸p), carcinogen (mét chÊt g©y ung th­), Cape of good hope (mòi H¶o Väng ë cùc nam ch©u Phi), currency (l­u hµnh, th­êng nãi vÒ l­u hµnh tiÒn tÖ), dioxin (mét chÊt ®éc), discount (tiÒn chiÕt khÊu), discounted methods (ph­¬ng ph¸p chiÕt khÊu), environmental refugees (tÞ n¹n m«i tr­êng), eldrin (mét lo¹i thuèc trõ s©u), expert system (hÖ chuyªn gia), faecal streptococci (vi khuÈn c­ tró ë ruét giµ cña ng­êi vµ ®éng vËt), file (tÖp, tÖp tin), FPS units (hÖ ®¬n vÞ ®o l­êng phót-pao-gi©y), GEF (Quü m«i tr­êng toµn cÇu), lindane (mét lo¹i thuèc trõ s©u), Urov disease (bÖnh Urov) v.v . . . Cã hµng tr¨m môc tõ nh­ vËy l¹c lâng trong T§§CAV.

MÆc dï ®· cho thªm vµo hµng lo¹t tõ phi ®Þa chÊt nh­ trªn, nh­ng T§§CAV chØ cã 17.231 môc tõ so víi 37.000 môc tõ cã trong Glossary.

C¸c môc tõ ®¸ vµ kho¸ng vËt t­¬ng ®èi phong phó nhÊt, nh­ng vÉn thiÕu c¸c tõ th«ng dông nh­: amphibolite, spilite, keratophyre, basaltic andesite, ignimbrite, icelandite, puddingstone, psammite, kersantite, kerogen, v.v . . .

VÒ th¹ch häc, th¹ch luËn vµ sinh kho¸ng kh«ng thÊy c¸c tõ: ribbon, welded texture, restite, hybrid, hybridism, hybridization, hypoxenolith, hypothermal, mesothermal, Buchan-type facies series, Barron-type facies series, progradation metamorphism, progradation, retrogradation, downlap, high stand, low stand, Mississippi Valley-type deposit, pelagic, vv. . .

VÒ ®Þa vËt lý kh«ng thÊy: free-air anomaly, free-air correction, Conrad discontinuity, Conrad layer, Benioff seismic zone, . . .

VÒ cæ sinh, ph©n lo¹i vµ tiÕn hãa sinh vËt thiÕu c¸c tõ : lycopod, horsetail, fern, angiosperm, spermatophyte, Placodermi, clam, biomere, benthos, nekton, kingdom, phyllum, class, order, taxa, taxonomy, radiation, phyletic, phyletic evolution, phyletic gradualism, phylogeny, phylogenetic, phylogenetic evolution, phylogenetic systematics, phylogenetic tree, vv. . .

VÒ cÊu t¹o, kiÕn t¹o vµ ®Þa sö kh«ng thÊy: block, boudin, boudinage, crenulation, crenulation cleavage, horst, syntaxis, foliation, orocline, pericline, germanotype tectonics, vergence, divergence, divergent, convection, eduction, Primary, Alpides, Iapetus Ocean, Gondwana, Gondwanaland, Benioff Zone, relaxation, blister hypothesis, v.v . . .

ViÖc lo¹i bá bít c¸c tõ ®Þa chÊt d­êng nh­ kh«ng theo bÊt kú quy t¾c nµo. Trong T§§CAV cã accordant junction (hîp l­u chØnh) nh­ng l¹i bá discordant junction (hîp l­u kh«ng chØnh) vµ concordant junction (hîp l­u ®iÒu hoà), cã extraclast (vôn ngo¹i lai) nh­ng l¹i thiÕu intraclast (vôn t¹i chç), cã clino (vïng s­ên), fondo (vïng ®¸y) nh­ng kh«ng cã unda (vïng sãng), cã fondothem (trÇm tÝch ®¸y) nh­ng l¹i bá clinothem (trÇm tÝch s­ên), undathem (trÇm tÝch vïng sãng), cã climatic amelioration (sù c¶i thiÖn khÝ hËu) nh­ng l¹i thiÕu climatic deterioration (sù suy tho¸i khÝ hËu), cã onlap (sù phñ chêm biÓn tiÕn) nh­ng l¹i bá downlap (hiÖn t­îng v¸t biÓn tho¸i), v.v...

Trong Glossary th­êng ghi chó ®Çy ®ñ c¸c tõ ®ång nghÜa, tõ ph¶n nghÜa hoÆc tõ tham chiÕu. Trong T§§CAV r¶i r¸c cã c¸c ghi chó nµy nh­ng hiÕm khi t×m ®­îc môc tõ liªn quan do viÖc lo¹i bá kh«ng theo quy t¾c nãi trªn, vÝ dô: ë môc tõ accordant junction cã ghi ngn: discordant junction nh­ng l¹i kh«ng cã môc tõ thø hai này..

Sè l­îng môc tõ trong T§§CAV gi¶m m¹nh cã phÇn do viÖc gép lèi vµo (entry) rÊt kh«ng hîp lý. T§§CAV mÆc dï cã ph©n biÖt 22 lo¹i tõ chuyªn ngµnh nh­ng thùc tÕ sö dông sù ph©n biÖt nµy rÊt h·n h÷u vµ kh«ng minh b¹ch, kh«ng ph©n biÖt râ ®©u lµ c¸c nghÜa kh¸c nhau cña mét tõ thuéc mét chuyªn ngµnh víi ®©u lµ c¸c nghÜa kh¸c nhau cña mét tõ thuéc c¸c chuyªn ngµnh kh¸c nhau, nªn lµm mÊt ý nghÜa cña sù ph©n biÖt nµy. ë Glossary viÖc nµy ®­îc xö lý rÊt khoa häc vµ rµnh m¹ch khi dïng c¸c ký tù (a), (b), (c), . . . nÕu mét môc tõ cã nhiÒu nghÜa vµ t¸ch lèi vµo ®èi víi nh÷ng tõ ®­îc dïng cho c¸c chuyªn ngµnh kh¸c nhau. Cã 72 lèi vµo chuyªn ngµnh nh­ vËy ®­îc dïng nhÊt qu¸n cho c¸c tõ ®a ngành trong Glossary, gióp dÔ dµng n¾m b¾t sù gi¶i thÝch mµ ng­êi tra cøu quan t©m.

Cã nhiÒu tõ dÞch kh«ng chuÈn x¸c và lñng cñng, nh­ elevation (®é cao so víi mÆt biÓn) dÞch lµ chiÒu cao; areal geology (®Þa chÊt vïng) lµ ®Þa chÊt khu vùc; arc-trench gap (d¶i gi÷a cung và vùc) lµ cung vùc hë; astrobleme (sÑo x©m thùc cæ) lµ v¸ch lëm chëm do x©m thùc cæ; average igneous rock lµ ®¸ magma trung tÝnh (average là trung b×nh chø!); avalanche bedding (sù ph©n líp sôt lë) lµ thÕ n»m dèc ®øng; azonal soil (®Êt kh«ng ph©n ®íi) lµ ch­a thµnh thæ nh­ìng; base level (mùc c¬ së) lµ mùc c¬ së cña s«ng; basin-and-range (vïng bån xen nói) lµ ®Þa tÇng h×nh ®åi vµ thung lòng; borrow (vay, m­în) lµ m­în ®Êt, chain crater (miÖng nói löa d¹ng chuçi) lµ chuçi hay lo¹t miÖng nói löa; chaotic terrain (vïng ®Þa h×nh hçn ®én trªn sao Háa) lµ ®åi nói, b·i biÓn cã såi (trªn sao Háa sao l¹i cã såi ?); foredeep (vâng r×a tr­íc) lµ vùc n­íc s©u; foreset bedding (ph©n líp xiªn) lµ ph©n líp trung gian; fossil plain (®ång b»ng bÞ ch«n vïi) lµ ®ång b»ng hãa ®¸; fossilization (sù hãa th¹ch) lµ hãa th¹ch hãa; alcali-calcic lµ v«i-kiÒm (ng­îc l¹i); calc-alcalic lµ kiÒm v«i; lithogenetic unit (ph©n vÞ nguån gèc trÇm tÝch) lµ ph©n vÞ th¹ch luËn nguån gèc; allostratigraphic unit (ph©n vÞ ngo¹i ®Þa tÇng) lµ ph©n vÞ ®Þa tÇng b¶n ®å; earthquake magnitude (®é lín cña ®éng ®Êt) lµ biªn ®é ®éng ®Êt; high island (®¶o nói löa) lµ ®¶o; paratectonic (gi¶ kiÕn t¹o) lµ ®ång kiÕn t¹o, metamorphic convergence (sù héi tô biÕn chÊt) lµ giao thoa biÕn chÊt; metamorphic core complex lµ phøc hÖ biÕn chÊt kiÓu h¹t nh©n (core là nh©n chø kh«ng ph¶i là h¹t nh©n), overprint (dÊu Ên phñ chång) lµ ph¸ hñy hÖ, earthquake period lµ chu kú ®éng ®Êt (period sao l¹i là chu kú ?), v.v và v.v. . . .

NhiÒu tõ t­¬ng ®­¬ng tiÕng ViÖt qu¸ dµi dßng, kh«ng ph¶i là thuËt ng÷ mà là mét ®o¹n c©u, nh­ : lineament lµ cÊu tróc (thµnh phÇn, dÊu hiÖu) khu vùc d¹ng tuyÕn; back reef lµ ®Êt nèi d¶i ®¸ ngÇm víi ®Êt liÒn; end effect lµ hiÖu øng ma s¸t ®Çu mÉu, anticonsequent stream lµ s«ng, suèi ch¶y ng­îc h­íng (ng­îc dßng) so víi dßng nguyªn thñy; fecal pellet lµ thÓ vãn côc tõ chÊt th¶i sinh vËt, offlap lµ trÇm tÝch h×nh thµnh trong qu¸ tr×nh biÓn lïi, tiÕp xóc bÊt chØnh hîp víi d¶i biÓn lïi; onlap lµ trÇm tÝch l¾ng ®äng trong qu¸ tr×nh biÓn tiÕn v.v. . .

C¶ ba tõ vent, crater vµ caldera cã nghÜa kh¸c biÖt nhau nh­ng ®Òu ®­îc dÞch lµ miÖng nói löa, trong ®ã caldera lµ mét hè sôt lín ë mét chïm miÖng nói löa, cßn crater kh«ng chØ lµ hè miÖng nói löa mµ cã c¶ nguån gèc t¸c ®éng va ®Ëp vµ g©y næ thiªn t¹o hoÆc nh©n t¹o.

LiÖu tõ nay cã thÓ gäi lµ c¸ n­íc nh¹t, hå n­íc nh¹t ®­îc kh«ng, nÕu dÞch fresh water lµ n­íc nh¹t chø kh«ng ph¶i lµ n­íc ngät ? MÆt kh¸c, cã nªn dÞch greenstone lµ ®¸ xanh chø kh«ng ph¶i lµ ®¸ lôc trong khi ®· dÞch bluestone lµ ®¸ xanh ?

NhiÒu tõ cã kh¶ n¨ng chuyÓn sang tiÕng ViÖt nh­ng vÉn ®Ó nguyªn gèc, nh­ : fondo (vïng ®¸y), fondoform (triÒn ®¸y), fondothem (®¸y tÝch), synthem (®ång tÝch), cyclothem (chu kú tÝch), lithodeme (th¹ch thÓ), lithodemic unit (ph©n vÞ th¹ch thÓ), flasser gabbro (gabro v»n), forest bed (rõng tÝch), forest-moss peat (than bïn rªu-rõng) v.v . . . ThËm chÝ ®èi víi marble c¸c so¹n gi¶ d­êng nh­ ch­a yªn lßng víi c¸c tõ ®¸ hoa, cÈm th¹ch quen thuéc, nªn vÉn phiªn thªm tõ marbl; grain ®· lµ h¹t cßn thªm grain; domain ®· lµ vïng ho¹t ®éng (?), lÜnh vùc cßn thªm domen; v.v . . . Th­êng th× ng­êi ta chØ gi÷ nguyªn gèc c¸c tõ b¾t nguån tõ ng«n ng÷ La Tinh, Hy L¹p ®· quèc tÕ hãa, nh­ granit (tõ gèc granum La Tinh), ryolit (tõ gèc rhyax Hy L¹p), cßn forest là tiÕng Anh ai còng biÕt là rõng, moss tiÕng Anh ai còng biÕt là rªu, v.v. cÇn g× ph¶i gi÷ nguyªn gèc? HiÖn nay tiÕng Anh chØ ®­îc du nhËp thËn träng ë lÜnh vùc kü thuËt hiÖn ®¹i, nhÊt là tin häc.

Kú l¹ h¬n, khi melange (thÓ x¸o trén) ®­îc dÞch lµ melang hay thµnh t¹o hçn ®én; mesa (®åi hay nói ®Ønh b»ng) th× dÞch lµ kÕt cÊu, kiÕn tróc "mesa" cña ®¸; Carboniferous (kû hay hÖ Carbon) cßn thªm lµ chøa than, chøa carbon ? ! . . .

ThiÕt nghÜ cÇn b¶o ®¶m tÝnh hÖ thèng vµ nhÊt nguyªn khi ®­a c¸c thuËt ng÷ ViÖt t­¬ng ®­¬ng. Ch¼ng h¹n ®· dÞch geosynclinal lµ ®Þa m¸ng, geoanticlinal lµ ®Þa vång th× nªn dÞch synclinal lµ nÕp m¸ng, anticlinal lµ nÕp vång, synclinorium lµ nÕp m¸ng phøc, anticlinorium lµ nÕp vång phøc. Kh«ng nªn mçi môc tõ tiÕng Anh cïng mét kh¸i niÖm l¹i ®Æt ra vµi tõ tiÕng ViÖt mµ ®Òu kh«ng thËt thÝch ®¸ng. Ch¼ng h¹n obduction dÞch lµ chêm tr­ît vµ hót chêm, subduction lµ hót ch×m vµ nhÊn ch×m, trong lóc cã thÓ dÞch ®óng h¬n t­¬ng øng lµ bæ chêm vµ bæ chói (Trung Quèc dÞch lµ ng­ìng xung vµ phñ xung). Còng nªn dùa theo Trung Quèc thèng nhÊt dÞch tiÕp ®Çu ng÷ sub lµ ¸ h¬n lµ võa phô, võa ph©n (phô ®íi, ph©n ®íi, phô bËc, ph©n bËc v.v. . .) vµ tiÕp ®Çu ng÷ super lµ siªu* h¬n lµ võa liªn, võa hîp (hîp kû, liªn kû, hîp thèng, liªn thèng, hîp hÖ, th­îng hÖ, v.v . . .).

Mét lo¹i sai sãt rÊt phæ biÕn trong T§§CAV lµ xem tÝnh tõ nh­ danh tõ khi dÞch abyssal lµ biÓn th¼m, vùc th¼m; accidental lµ vôn ®¸ kh«ng cã nguån gèc nói löa; aerial lµ kh«ng khÝ, alpine lµ nói cao; autogenetic lµ ®Þa h×nh tù sinh; arenaceous lµ c¸t; clean lµ kho¸ng vËt tinh khiÕt; melanocratic lµ ®¸ x©m nhËp sÉm mµu; leucocratic lµ ®¸ s¸ng mµu; v.v.

Cßn n÷a, kh«ng hiÓu sao trong T§§CAV cã kh¸ nhiÒu môc tõ kh«ng cã thuËt ng÷ ViÖt t­¬ng øng, nh­ antecedent stream, anticonsequent stream, consequent, antimony ocher, circumvallation, v.v . . . làm mÊt tÝnh thèng nhÊt cña cuèn Tõ ®iÓn. V¶ l¹i, nÕu kh«ng cã tõ t­¬ng ®­¬ng th× làm thÕ nào mà tra ng­îc ViÖt-Anh ®­îc?

Tr­íc hÕt, nãi lµ tõ ®iÓn gi¶i thÝch, nh­ng c¸c tõ kh«ng cã gi¶i thÝch chiÕm tû lÖ kh«ng nhá. ChØ lËt 2 trang cuèi 706 vµ 707 ®· thÊy tû lÖ nµy lµ 60%. Hay trang 86 ®Çu vÇn C tû lÖ này là 50%, trang 584 là 60%. HÇu hÕt c¸c tõ nµy lµ do c¸c nhµ biªn so¹n cãp nhÆt tõ nh÷ng nguån nµo ®ã bªn ngoµi cuèn Glossary mà kh«ng chÞu so¹n phÇn gi¶i thÝch..

§iÒu tÖ h¹i h¬n lµ kiÓu pháng dÞch tèi nghÜa, thªm bít ý tø thiÕu thËn träng, nh­ c¸c thÝ dô sau ®©y:

- anticline ®­îc gi¶i thÝch lµ "NÕp uèn cã bÒ låi vÒ phÝa trªn mµ ®Êt ®¸ cµng vÒ phÝa låi cµng cã tuæi giµ h¬n", trong lóc ë cuèn Glossary lµ "Mét nÕp uèn, nãi chung, låi vÒ phÝa trªn mµ phÇn nh©n chøa nh÷ng ®¸ cæ h¬n vÒ mÆt ®Þa tÇng".

- astrobleme ®­îc gi¶i thÝch lµ "Trªn bÒ mÆt Tr¸i ®Êt do va ®Ëp cña c¸c vËt thÓ vò trô vµ th­êng ®Æc tr­ng bëi c¸c vßng trßn vµ c¸c ®¸ bÞ ph¸ hñy do bÞ va ®Ëp m¹nh. Di tÝch x©m thùc cña miÖng nói löa do n­íc khÝ quyÓn. ThuËt ng÷ nãi chung ®­îc sö dông cho c¸c cÊu tróc næ Èn, tuæi cæ, trong ®ã bÊt kú m¶nh ®¸ cã nguån gèc ngoµi Tr¸i ®Êt nµo còng ®Òu bÞ ph¸ hñy". Ngay ë c©u ®Çu, ta kh«ng thÊy chñ ng÷; Theo Glossary nghÜa cña tõ này lµ "Mét vÕt sÑo x©m thùc cæ trªn bÒ mÆt Tr¸i ®Êt do sù t¸c ®éng cña mét thiªn thÓ t¹o ra vµ th­êng ®Æc tr­ng bëi mét ®­êng vßng trßn vµ c¸c ®¸ bÞ x¸o trén m·nh liÖt, chøng tá cã sù va ®Ëp m¹nh; di tÝch bÞ x©m thùc cña mét hè t¸c ®éng do thiªn th¹ch hoÆc sao chæi. ThuËt ng÷ nµy nãi chung ®­îc ¸p dông cho c¸c cÊu t¹o næ Èn cæ, trong ®ã mäi m¶nh ®¸ cã nguån gèc ngoµi Tr¸i ®Êt ®Òu ®· bÞ ph¸ hñy".

- aulacogen ®­îc gi¶i thÝch lµ "Cã ranh giíi lµ ®øt g·y thuËn d¹ng ®Þa m¸ng h×nh thµnh trªn craton", trong lóc nã cã nghÜa lµ "Mét bån hÑp, kÐo dµi, ph¸t triÓn vµo bªn trong craton hoÆc tõ mét ®Þa m¸ng, hoÆc tõ mét ®ai nói ®­îc t¹o thµnh tõ mét ®Þa m¸ng. §ã lµ mét hè vâng trªn craton cã ranh giíi lµ c¸c ®øt g·y héi tô. Aulacogen ph¸t triÓn theo h­íng táa tia so víi craton vµ më ra phÝa ngoµi".

- backshore th× gi¶i thÝch là: "Nã lµ t¸c nh©n cña sãng biÓn hoÆc n­íc biÓn trµn ngËp chØ ®Æc biÖt trong c¸c trËn b·o hoÆc thñy triÒu kh«ng b×nh th­êng". §óng ra tõ nµy cã nghÜa lµ "Nã bÞ sãng vç lªn vµ bÞ n­íc ngËp chØ h·n h÷u trong khi cã b·o m¹nh vµ triÒu cao bÊt th­êng".

- bank reef ®­îc gi¶i thÝch lµ : "BÊt kú sù lín lªn mét c¸ch réng lín cña ¸m tiªu san h« cã h×nh d¹ng bÊt kú vµ ph¸t triÓn trªn møc ®é cao ngÇm (nguån gèc kiÕn t¹o hoÆc c¸c nguån gèc kh¸c), Ýt nhiÒu chóng ®­îc n­íc biÓn s©u bao bäc ®Ó duy tr× sù lín lªn cña c¸c c¬ thÓ t¹o ¸m tiªu san h«".Trong Glossary tõ này cã nghÜa lµ "Mét ¸m tiªu t¨ng tr­ëng réng bÊt kú, nãi chung cã h×nh d¹ng kh«ng ®Òu, ph¸t triÓn trªn c¸c gê n©ng ngÇm (cã nguån gèc kiÕn t¹o hoÆc nguån gèc kh¸c) vµ ®­îc n­íc v©y bäc Ýt nhiÒu hoµn toµn vµ ®ñ s©u ®Ó b¶o ®¶m sù t¨ng tr­ëng cña c¸c sinh vËt t¹o ¸m tiªu".

- dike ®­îc gi¶i thÝch lµ : "X©m nhËp magma d¹ng cét c¾t qua ph©n líp hoÆc thí chÎ cña ®¸ v©y quanh". T¹i sao thÓ t­êng l¹i cã d¹ng cét? Nã cã nghÜa là "X©m nhËp magma d¹ng tÊm c¾t ngang qua sù ph©n líp hoÆc ph©n phiÕn cña ®¸ v©y quanh".

- fluid inclusion trong gi¶i thÝch bçng d­ng l¹i cho thªm cã c¶ chÊt r¾n trong bao thÓ láng.

- prodelta cã c©u gi¶i thÝch "PhÇn delta n»m ë ®é s©u lín, xãi mßn sãng cã hiÖu qu¶ . . ." trong khi nghÜa cña nã lµ :"Bé phËn cña delta ë d­íi ®é s©u t¸c ®éng cña sù x©m thùc do sãng . . ."

- cryptic layering ®­îc gi¶i thÝch lµ "C¸c líp trong x©m nhËp magma mµ m¾t th­êng kh«ng thÓ nhËn biÕt ®­îc, trong ®ã cã sù thay ®æi mang tÝnh quy luËt theo chiÒu th¼ng ®øng vÒ thµnh phÇn hãa häc cña c¸c kho¸ng vËt . . .". Trong Glossary gi¶i thÝch lµ : "KiÓu ph©n líp trong mét x©m nhËp magma, n¬i cã sù thay ®æi ®Òu ®Æn theo chiÒu ®øng trong thµnh phÇn kho¸ng vËt; gäi tªn nh­ thÕ v× kiÓu ph©n líp nµy kÐm râ so víi kiÓu ph©n líp theo nhÞp . . ."

- Wilson cycle ®­îc gi¶i thÝch lµ "Sù o»n hoÆc uèn cong nhÑ cña vá Tr¸i ®Êt lªn phÝa trªn hoÆc xuèng phÝa d­íi, sù t¸i diÔn liªn tiÕp cña sù t¸ch gi·n vµ héi tô kiÕn t¹o m¶ng víi chu kú c¬ b¶n 100 triÖu n¨m. Trong lóc ®ã theo gi¶i thÝch cña Glossary chØ ®¬n gi¶n lµ: "Sù lÆp l¹i kÕ tiÕp cña t¸ch gi·n vµ héi tô kiÕn t¹o víi chu kú nãi chung kho¶ng 100 triÖu n¨m . . .".

- angular spreading ®­îc gi¶i thÝch lµ : "Sù t¨ng tr­ëng ngang cña ®¹i d­¬ng nøt t¸ch khái vÞ trÝ ban ®Çu", mµ ®óng ra lµ: "Sù lan réng cña sãng ®¹i d­¬ng khi chóng di chuyÓn khái vïng ph¸t sinh".

KiÓu "dÞch lµ ph¶n" (traduire, c’est trahir) nµy cßn béc lé khi c¸c so¹n gi¶ dÞch rhythmic (d¹ng nhÞp, nhÞp nhàng) lµ nhÞp ®iÖu (môc tõ 12667), movement (chuyÓn ®éng) lµ biÕn ®éng (9781), craton lµ d¹ng sao (t¹i sao craton l¹i dÝnh d¸ng ®Õn cæ sinh vËt nhØ?), ®Þa khiªn (3529), current (dßng, dßng ch¶y) lµ hiÖn t¹i (3712), rather (kh¸) lµ hiÕm khi, hiÕm h¬n; exploit (khai th¸c) lµ bãc lét (5279), convergence (sù héi tô) lµ giao thoa (9340), harbor (vông) lµ bÕn c¶ng (6712), see also (xem thªm) lµ ®ång nghÜa (9198); compare (so s¸nh víi) (cf.) còng lµ ®ång nghÜa (5156); span (kho¶ng thêi gian ng¾n) lµ ®Þnh l­îng (6117), magnitude (®é lín) lµ biªn ®é (4682), v.v...

C¸ch phiªn ©m thuËt ng÷ ®Þa chÊt kh«ng thÓ ®em ra bµn ë ®©y, nh­ng ®· theo c¸ch nµo th× còng nªn cã quy t¾c râ rµng vµ ¸p dông nhÊt qu¸n. T§§CAV chñ tr­¬ng cè gi÷ nguyªn d¹ng nh­ng l¹i bá bít "h" trong mét sè tr­êng hîp vµ nhÊt lo¹t bá bít mét khi cã cÆp cïng phô ©m liÒn nhau. Tuy nhiªn trong phÇn tiÕng ViÖt cña T§AV§C vÉn b¾t gÆp c¸c tõ kh«ng biÕt là phiªn theo quy t¾c nào, nh­: acid axetic, andehyd axetic (142) trong khi l¹i cã acetamid (141); pxamit (968) trong khi cã pseudo- (11973); ®¬teri (14370) trong khi cã pseudo- (11973) và eutecti (5206); leicogabbro (8421), leicotephrit (8432) nh­ng l¹i phiªn leucophanit (8425), leucoxen (8433); flase gabro (5441), gabro (5977) trong khi leicogabbro (8421); phiªn ©m dÞ th­êng Bughe (1794), hiÖu øng Becnuli (1530) nh­ng l¹i gi÷ nguyªn d¹ng c«ng thøc Bayes (1432), ph­¬ng ph¸p ... Wulf (16959); trÇm tÝch flis¬ (5749), andezit, andezin (2355), Hecxini (15321) trong khi ryolit (12665), trachyandesit (15666), Permi (11110); sulfua (2585, 2587) nh­ng l¹i sulfur (12066), thËm chÝ ngay trong mét môc tõ 3396 trªn th× viÕt là cookeit, d­íi ®ã 4 dßng ®· thÊy cukeit; hay là hai môc tõ liÒn nhau whewelite (16815) th× phiªn là whewelit, ngay bªn d­íi whinstone (16816) th× l¹i phiªn là vinston, v.v. và v.v....

Kh«ng nªn dïng võa bas (152, 452), võa baz¬ (1379), l¹i võa basic (1398, 5171). Kh«ng nªn trong tiÕng ViÖt võa cã wack, l¹i võa cã wacke. Kh«ng thÓ trong tiÕng ViÖt võa viÕt spat (211, 920), l¹i võa viÕt spar (1651, 6767). T­¬ng tù, ®· gäi lµ granat th× kh«ng thÓ dung n¹p garnet (6023).

R¶i r¸c b¾t gÆp trong T§§CAV mét sè tõ tiÕng Anh viÕt sai chÝnh t¶ nh­ : arizona rubi (ph¶i viÕt là Arizona ruby), avlakogen (- avlakogene), digital delta (- digitated delta), gorccixite (- gorceixite) brained steam (- brained stream), flasser gabro (- flaser gabbro), panthalassa (- Panthalassa), Werfelian (- Werfenian), Cape of good hope (- Cape of Good Hope), white feldspat (- white feldspar), strike slip fault (- strike-slip fault), arc trench gap (- arc-trench gap), seinojokite (seinajokite), structure fomula (- structure formula), v.v. ...

§©y lµ ®iÒu rÊt kiªng kÞ trong mét cuèn tõ ®iÓn, v× c¸i tõ gèc ®Ó tra cøu mà l¹i viÕt sai th× dùa vào ®©u?

Cã mét sè nhÇm lÉn c¶ trong chÝnh t¶ tiÕng ViÖt. VÝ dô viÕt hÊp thô (62, 63, 64) lÏ ra lµ hÊp thu, tõ tÝnh (965) lÏ ra lµ tÝnh tõ, rßn (1939, 1940, 1941., 1942, 1943, 1945) ®óng ra là gißn, labradonit (2355) thay v× labradorit, eklogit (2419) thay v× eclogit, cÊu t¹o në Èn thay v× cÊu t¹o næ Èn, goldchcmidtit (6358) thay v× goldschmidtit, gorcixit (6371) thay v× gorceixit, d·y nói ®¸ (6904) thay v× D·y Nói §¸, diÒm lôc ®Þa (3343) thay v× riÒm lôc ®Þa, gi¶n c¸ch (4320, 9142, 12768, 14558, 14650) thay v× gi¸n c¸ch, vv. . . Sai sãt ®Õn nçi tªn cña Uû viªn Héi ®ång xÐt duyÖt lµ Phan V¨n Quýnh l¹i viÕt lµ Phan Huy Quýnh!!!

C¸c sai sãt này cã thÓ cã chç là sai sãt kü thuËt, kh«ng ph¶i do t¸c gi¶ làm ra, nh­ng kh©u biªn tËp ®Ó làm g× ? Và ph¶i cã ®Ýnh chÝnh chø !

T§§CAV cã ®­a ra mét vµi vÝ dô liªn hÖ nh­ng ®Òu kh«ng thÝch ®¸ng.

- Môc tõ caldera lake ®­îc gi¶i thÝch lµ "hå n­íc nh¹t t¹o thµnh do miÖng nói löa chøa n­íc m­a vµ n­íc nh¹t, vÝ dô nh­ hå Lak ë T©y Nguyªn". Thùc tÕ hå Lak n»m trªn trÇm tÝch Jura vµ ë ®ã làm g× cã c¸c thµnh t¹o hay miÖng nói löa nào ? Cã ch¨ng ®ã lµ BiÓn Hå ë Plei Ku.

- Môc tõ rock city theo Glossary lµ "mét vïng cã nh÷ng khèi ®¸ lín ®­îc thµnh t¹o t¹i chç, th­êng trªn mét ®Ønh ®åi, nh­ lµ kÕt qu¶ cña sù phong hãa däc theo vµi hÖ thèng khe nøt. C¸c khèi ®¸ vµ c¸c khe nøt më tr«ng gièng nh­ c¸c tßa nhµ vµ ®­êng phè cña mét ®« thÞ" T§§CAV chua thªm: "Gièng nh­ "th¹ch l©m" - rõng ®¸ ë V©n Nam, Trung Quèc". Thùc ra Th¹ch L©m lµ mét c¶nh quan karst nhiÖt ®íi rÊt ngo¹n môc, nh­ng ë ®ã kh«ng cã nh÷ng khèi ®¸ tr«ng gièng nh÷ng tßa nhµ vµ nh÷ng ®­êng phè ngay ng¾n tôt xuèng. ë ®ã tr«ng tùa mét rõng c©y b»ng ®¸ víi v« sè nh÷ng chåi, trô ®¸ cã h×nh d¸ng vµ kÝch cì kh«ng ®Òu, th­êng lµ nhá vµ kh«ng theo ®­êng lèi.

Nh÷ng liªn hÖ, vÝ dô kh«ng chuÈn x¸c nãi trªn chØ lµm sai l¹c sù gi¶i thÝch, làm cho ng­êi ®äc hiÓu sai b¶n chÊt nghÜa cña tõ.

KÓ tõ n¨m in cuèn Tõ ®iÓn Anh-ViÖt c¸c khoa häc Tr¸i ®Êt (1978) ®Õn n¨m ra ®êi cuèn T§§CAV này, biÕt bao nhiªu n­íc ®· ch¶y qua d­íi ch©n cÇu. §ñ thÊy viÖc xuÊt b¶n c«ng tr×nh này ®¸p øng lßng mong ®îi cña giíi ®Þa chÊt ®Õn thÕ nào. RÊt tiÕc là trong cuèn Tõ ®iÓn cña ViÖn nghiªn cøu §Þa chÊt và kho¸ng s¶n cßn nhiÒu sai sãt ®¸ng tiÕc nh­ ®· nªu trªn, và phÇn nµo ®· kh«ng tháa m·n ®­îc ng­êi dïng ngày mét cã ®ßi hái cao h¬n. Hy väng r»ng tËp thÓ t¸c gi¶ và Nxb Tõ ®iÓn B¸ch khoa rµ so¸t và chØnh lý l¹i ®Ó sím cã mét t¸i b¶n hoàn thiÖn h¬n. Tèt h¬n c¶ nªn tæ chøc viÖc hiÖu ®Ýnh tr­íc khi t¸i b¶n

1. Bates R. L., Jackson Y. A., 1987. Glossary of geology. Amer.Geol. Inst., Alexandria, Virginia. 788 pp.

2. D­¬ng §øc Kiªm (chñ biªn), 2001. Tõ ®iÓn ®Þa chÊt Anh – ViÖt. Nxb Tõ ®iÓn B¸ch khoa, Hµ Néi, 840 tr.