§Æng H÷u ¥n

Theo quy ®Þnh cña LuËt Kho¸ng s¶n [2] "N­íc kho¸ng lµ n­íc thiªn nhiªn d­íi ®Êt, cã n¬i lé ra trªn mÆt ®Êt, cã chøa mét sè hîp chÊt cã ho¹t tÝnh sinh häc víi nång ®é cao theo quy ®Þnh cña tiªu chuÈn ViÖt Nam hoÆc theo tiªu chuÈn n­íc ngoµi ®­îc Nhµ n­íc ViÖt Nam cho phÐp sö dông".

Tõ ®Þnh nghÜa trªn ta thÊy n­íc kho¸ng ph©n biÖt víi n­íc th«ng th­êng bëi nh÷ng ®Æc ®iÓm sau:

- Cã chøa c¸c chÊt hoµ tan víi nång ®é cao.

- Cã chøa Ýt nhÊt mét hay mét vµi hîp phÇn v« c¬ (H₂SiO₃, H₂S, CO₂) hay h÷u c¬ vµ c¸c ion (Fe, As, Br, I), cã ho¹t tÝnh sinh häc víi nång ®é nhÊt ®Þnh.

- Cã mét hay mét sè tÝnh chÊt vËt lý ®Æc biÖt (nh­ nhiÖt ®é vµ ho¹t tÝnh phãng x¹) ®¹t tíi giíi h¹n nµo ®ã.

Nh­ vËy, ®Ó ph©n biÖt n­íc kho¸ng víi n­íc th«ng th­êng cÇn ph¶i x¸c ®Þnh tiªu chuÈn giíi h¹n d­íi (hay tiªu chuÈn tèi thiÓu) cña c¸c chØ tiªu trªn. Trong c«ng tr×nh nµy, chóng t«i muèn ®­a ra nh÷ng luËn cø khoa häc ®Ó chän tiªu chuÈn giíi h¹n d­íi cña ®é kho¸ng ho¸, hµm l­îng CO₂, H₂S, H₂SiO₃, Fe, As, Br, I, Rn, Ra vµ nhiÖt ®é cña n­íc. Nh÷ng luËn cø ®ã ®­îc x©y dùng trªn 3 c¬ së:

- Gi¸ trÞ hay nång ®é tèi thiÓu cña c¸c chØ tiªu ®Ó cã ho¹t tÝnh ®èi víi c¬ thÓ con ng­êi.

- Gi¸ trÞ hay nång ®é tèi thiÓu cña c¸c chØ tiªu ®· ®­îc nhiÒu n­íc trªn thÕ giíi thõa nhËn.

- Gi¸ trÞ th­êng gÆp theo sù thèng kª c¸c nguån n­íc kho¸ng ®· gÆp ë n­íc ta.

C¬ së thø ba ®­îc ®­a ra lµ xuÊt ph¸t tõ môc ®Ých sö dông hîp lý c¸c nguån n­íc kho¸ng. Cho ®Õn nay ng­êi ta ®· ph¸t hiÖn ë n­íc ta cã 287 nguån n­íc kho¸ng [6]. Trong ®ã ë miÒn T©y B¾c Bé cã 87 nguån, §«ng B¾c Bé: 14 nguån, ®ång b»ng B¾c Bé: 17 nguån, B¾c Trung Bé 22 nguån, Duyªn h¶i Nam Trung Bé 56 nguån, Cao nguyªn Nam Trung Bé 24 nguån, §«ng Nam Bé 13 nguån vµ ®ång b»ng S«ng Cöu Long 54 nguån.

VÒ chØ tiªu ®é kho¸ng ho¸, trong tiªu chuÈn cña nhiÒu n­íc quy ®Þnh ph¶i ®¹t tõ 1 g/l trë lªn [3, 4, 5]. Riªng Ivanov vµ Nevraev (ë Liªn X« tr­íc ®©y) ®Ò nghÞ ®é kho¸ng ho¸ ph¶i ®¹t tõ 2 g/l trë lªn [1]. Së dÜ cã sù kh¸c biÖt ®ã lµ do ë nh÷ng vïng khan hiÕm n­íc thuéc Liªn X« tr­íc ®©y trong tiªu chuÈn n­íc uèng th«ng th­êng ®· quy ®Þnh ®é kho¸ng ho¸ 1,5 - 2,5 g/l.

Theo tµi liÖu thèng kª c¸c nguån n­íc kho¸ng ë n­íc ta, ®é kho¸ng ho¸ trung b×nh dao ®éng trong kho¶ng 970 - 13983 mg/l, trung b×nh 3476 mg/l (chi tiÕt cho tõng miÒn ®Þa chÊt thñy v¨n nªu trong B¶ng 1).

B¶ng 1. §é kho¸ng ho¸ cña c¸c nguån n­íc kho¸ng ®· gÆp ë ViÖt Nam (mg/l)

Trong sè c¸c khÝ hoµ tan trong n­íc, khÝ carbonic (CO₂) vµ sulfur hydro (H₂S) cã ho¹t tÝnh sinh häc rÊt râ rÖt. Khi ng©m t¾m, chóng lµm cho huyÕt m¹ch l­u th«ng. Khi uèng, chóng lµm t¨ng tiÕt dÞch vÞ cña d¹ dµy. §Ó CO₂, H₂S cã ho¹t tÝnh sinh häc, theo c¸c nhµ d­îc häc, hµm l­îng tèi thiÓu cña CO₂: 500 mg/l vµ H₂S: 1 mg/l.

VÒ hµm l­îng hai lo¹i khÝ nµy, c¸c n­íc cã nh÷ng quy ®Þnh kh¸c nhau. Hµm l­îng CO₂ cã thÓ lµ 250, 500, 750, 1000 mg/l, cßn H₂S + HS-1, 5, 10, 20, 30 mg/l. §Ó cã tiªu chuÈn giíi h¹n d­íi phï hîp víi n­íc ta, cã lÏ cÇn ph¶i xem hµm l­îng cña chóng trong c¸c nguån n­íc kho¸ng ®· ph¸t hiÖn.

B¶ng 2. Hµm l­îng khÝ CO₂ vµ H₂S + HS^- trong c¸c nguån n­íc kho¸ng ®· gÆp ë n­íc ta (mg/l)

Tõ kÕt qu¶ thèng kª ta thÊy hµm l­îng trung b×nh cña CO₂ trong n­íc kho¸ng ë n­íc ta dao ®éng trong kho¶ng 141 - 1613 mg/l, trung b×nh 685 mg/l. Cßn H₂S : 0,5 - 8,21 mg/l, trung b×nh 4,86 mg/l (chi tiÕt cho tõng miÒn §CTV xem trong B¶ng 2).

Nh­ vËy, phÇn lín c¸c nguån n­íc kho¸ng carbonic ë n­íc ta cã hµm l­îng CO₂ lín h¬n 500 mg/l vµ H₂S lín h¬n 1 mg/l. Dùa vµo nh÷ng c¬ së ph©n tÝch ë trªn, chóng t«i ®Ò nghÞ lÊy giíi h¹n d­íi cña hµm l­îng CO₂ trong n­íc kho¸ng 500 mg/l vµ H₂S + HS^-: 1mg/l.

Trong n­íc kho¸ng hÇu nh­ cã mÆt hÇu hÕt c¸c nguyªn tè hãa häc. Trong sè c¸c nguyªn tè vµ hîp chÊt kho¸ng th× H₂SiO₃, As, Br, I cã ho¹t tÝnh sinh häc ®èi víi c¬ thÓ con ng­êi.

VÒ hîp chÊt H₂SiO₃, hµm l­îng cña nã trong n­íc ph¶i ®¹t 50 mg/l míi g©y ®­îc ph¶n øng ®èi víi c¬ thÓ con ng­êi. Trong tiªu chuÈn n­íc kho¸ng cña mét sè n­íc hµm l­îng H₂SiO₃ 50 – 100 mg/l, cßn phÇn lín 50 – 70 mg/l. Theo con sè thèng kª ch­a ®Çy ®ñ, hµm l­îng trung b×nh cña H₂SiO₃ trong c¸c nguån n­íc kho¸ng ®· gÆp ë n­íc ta – 63 mg/l, (chi tiÕt xem B¶ng 3). Dùa vµo nh÷ng c¬ së trªn, chóng t«i ®Ò nghÞ quy ®Þnh hµm l­îng tèi thiÓu H₂SiO₃ trong n­íc kho¸ng 50 mg/l.

N­íc kho¸ng s¾t cã t¸c dông d­îc häc vµ ®iÒu trÞ ch÷a bÖnh khi hµm l­îng Fe⁺²+Fe⁺³ trong n­íc Ýt nhÊt lµ 10 mg/l. N­íc ®­îc ph©n ra 2 lo¹i: sulfat s¾t vµ bicarbonat s¾t. Trong n­íc sulfat s¾t, s¾t tån t¹i d­íi d¹ng Fe⁺² vµ Fe⁺³ cßn trong n­íc bicarbonat s¾t chØ tån t¹i d­íi d¹ng Fe⁺². PhÇn lín c¸c n­íc trªn thÕ giíi ®Òu lÊy hµm l­îng Fe⁺²+Fe⁺³ b»ng 10 mg/l lµm giíi h¹n d­íi. ë n­íc ta trong c¸c nguån n­íc kho¸ng ®· gÆp, hµm l­îng s¾t trung b×nh dao ®éng trong kho¶ng 0,23 - 22,51 mg/l. ChØ cã mét vµi nguån ë miÒn §«ng B¾c Bé, ®ång b»ng B¾c Bé, §«ng Nam Bé ®­îc xem lµ n­íc kho¸ng s¾t (xem B¶ng 3). Trªn c¬ së hµm l­îng tèi thiÓu cña s¾t cã t¸c dông ®iÒu trÞ vµ ch÷a bÖnh còng nh­ sù khan hiÕm cña chóng ë n­íc ta, chóng t«i ®Ò nghÞ lÊy hµm l­îng tèi thiÓu cña s¾t 10 mg/l.

B¶ng 3. Hµm l­îng H₂SiO₃ vµ Fe trong c¸c nguån n­íc kho¸ng ®· gÆp ë n­íc ta (mg/l)

Tõ l©u ng­êi ta ®· biÕt sö dông n­íc kho¸ng víi hµm l­îng cao cña Br, I ®Ó ch÷a bÖnh. VÒ hµm l­îng Br, phÇn lín c¸c n­íc trªn thÕ gíi quy ®Þnh 5 mg/l. Hµm l­îng trung b×nh cña Br trong c¸c nguån n­íc kho¸ng ®· gÆp ë n­íc ta lµ 13 mg/l, (xem B¶ng 4). Nh­ vËy, cã thÓ quy ®Þnh giíi h¹n d­íi cña Br trong n­íc kho¸ng ë n­íc ta lµ 5 mg/l.

Iod lµ mét chÊt cã d­îc ®éng lùc rÊt m¹nh. T¸c dông cña nã cã thÓ nhËn thÊy ngay c¶ khi hµm l­îng cña nã 1 mg/l. PhÇn lín c¸c n­íc trªn thÕ giíi ®Òu lÊy giíi h¹n d­íi cña hµm l­îng iod lµ 1 mg/l, chØ cã 2 quèc gia TiÖp Kh¾c vµ Liªn X« tr­íc ®©y quy ®Þnh lµ 5 mg/l. Hµm l­îng trung b×nh cña iod trong c¸c nguån n­íc kho¸ng ®· gÆp ë n­íc ta 1,89 mg/l, (xem B¶ng 4). Dùa vµo nh÷ng c¬ së trªn, chóng t«i ®Ò nghÞ hµm l­îng giíi h¹n d­íi cña iod trong n­íc kho¸ng lµ 1 mg/l.

Arsen lµ mét nguyªn tè rÊt ®éc h¹i. Møc ®éc cña nã chØ 2 – 3 mg còng ®· c¶m nhËn thÊy. ChÝnh v× vËy, trong y häc, ®Ó ch÷a bÖnh b»ng n­íc kho¸ng arsen, ng­êi ta th­êng quy ®Þnh chØ sö dông ®Õn 0,7 mg/l As₂O₃. Mét sè t¸c gi¶ kh¸c th× cho r»ng, ®Ó nhËn biÕt ®Æc ®iÓm cña n­íc kho¸ng arsen, hµm l­îng tèi thiÓu cña H₂AsO₃ ph¶i ®¹t 1 mg/l. Dùa vµo nh÷ng c¬ së trªn, chóng t«i ®Ò nghÞ giíi h¹n d­íi cña n­íc kho¸ng arsen lµ 0,7 mg/l.

Hµm l­îng arsen trong c¸c nguån n­íc kho¸ng ®· gÆp ë n­íc ta rÊt thÊp. Gi¸ trÞ trung b×nh cña nã dao ®éng trong kho¶ng 0,0045 - 0,1 mg/l, trung b×nh 0,1mg/l.

B¶ng 4. Hµm l­îng c¸c nguyªn tè F, As, Br, I trong c¸c nguån n­íc kho¸ng
®· gÆp ë n­íc ta (mg/l)

B¶ng 5. Ho¹t tÝnh phãng x¹ cña n­íc Radon vµ Radi trong
c¸c nguån n­íc kho¸ng ®· gÆp ë n­íc ta (PCi/l)

B¶ng 6. NhiÖt ®é trung b×nh cña c¸c nguån n­íc kho¸ng ®· gÆp ë n­íc ta (^oC)

NhiÖt ®é cña n­íc kho¸ng trung b×nh ®· gÆp ë n­íc ta dao ®éng trong kho¶ng 35 - 59^oC, trung b×nh 45^oC, (xem B¶ng 6).

1. Ivanov V. V., Nevraev G. A, 1964. Ph©n lo¹i n­íc kho¸ng d­íi ®Êt. Nxb Nedra, Moskva (tiÕng Nga).

2. LuËt Kho¸ng s¶n Céng hoµ x· héi chñ nghÜa ViÖt Nam. Hµ Néi, 1968, 9 tr.

3. Ovchinikov A. M., 1963. N­íc kho¸ng. Nxb Gosgeotechizdat, Moskva (tiÕng Nga)

4. Posokhov E.V., Tonchikhin N. I., 1997. N­íc kho¸ng. Nxb Nedra, Leningrad (tiÕng Nga).

5. Tiªu chuÈn Quèc gia Céng hoµ nh©n d©n Trung Hoa, 1992. Quy ph¹m th¨m dß ®Þa chÊt n­íc kho¸ng thiªn nhiªn. Côc Gi¸m ®Þnh kü thuËt quèc gia, B¾c Kinh, 16 tr.

6. Vâ C«ng NghiÖp (chñ biªn), 1998. Danh b¹ c¸c nguån n­íc kho¸ng vµ n­íc nãng ViÖt Nam. Côc §Þa chÊt vµ Kho¸ng s¶n ViÖt Nam. Hµ Néi, 305 tr.