§ç B¹t, NguyÔn Quèc An, NguyÔn Quý Hïng,Ng« Xu©n Vinh,
NguyÔn ThÕ Hïng, §ç ViÕt HiÕu, NguyÔn Trung HiÕu

BÓ M· Lai - Thæ Chu n»m ë phÇn ®«ng nam vÞnh Th¸i Lan kÐo dµi theo h­íng TB-§N víi chiÒu dµi kho¶ng 300 km vµ chiÒu réng 100 km. Cïng víi tròng Pattani, bÓ M· Lai - Thæ Chu h×nh thµnh do qu¸ tr×nh t¸ch gi·n kÐo t¸ch d­íi t¸c ®éng cña ®øt g·y Ba Chïa (3 Pagodas).

HÖ thèng ®øt g·y cña bÓ ë phÝa b¾c chñ yÕu cã ph­¬ng kinh tuyÕn, cßn phÝa nam chñ yÕu lµ TB-§N víi c¸c cÊu tróc chÝnh: ®¬n nghiªng §«ng B¾c, ®¬n nghiªng T©y Nam, ®Þa hµo §«ng B¾c, ®Þa lòy Trung t©m, ®Þa hµo Trung t©m.

TrÇm tÝch §Ö tam trong bÓ M· Lai - Thæ Chu chñ yÕu lµ lôc nguyªn, cã n¬i dµy 9-10 km, trong ®ã phÇn thÒm lôc ®Þa ViÖt Nam chØ n»m trong ®¬n nghiªng §«ng B¾c víi chiÒu dµy trÇm tÝch §Ö tam lín nhÊt kho¶ng 4000 m.

TrÇm tÝch §Ö tam thuéc phÇn l·nh thæ ViÖt Nam (bÓ M· Lai - Thæ Chu) tõ tr­íc tíi nay ch­a ®­îc nghiªn cøu mét c¸ch cã hÖ thèng nªn c¸c ®¬n vÞ ®Þa tÇng ch­a ®­îc ®Æt tªn chÝnh thøc. Víi møc ®é nghiªn cøu hiÖn nay, chóng t«i ®· cè g¾ng tæng hîp c¸c tµi liÖu vÒ th¹ch ®Þa tÇng, sinh ®Þa tÇng vµ ®Þa chÊn ®Þa tÇng ®Ó thµnh lËp c¸c ®¬n vÞ ®Þa tÇng n»m trong vïng nghiªn cøu. §Þa tÇng §Ö tam thÒm lôc ®Þa T©y Nam ViÖt Nam ®­îc m« t¶ d­íi ®©y.

 HÖ Paleogen

Ph¸t triÓn trong bÓ, mÆt c¾t cña hÖ tÇng gåm chñ yÕu lµ sÐt kÕt xen kÏ víi nh÷ng líp máng bét kÕt, c¸t kÕt vµ c¸c líp than n©u, ®«i chç cã c¸c líp ®¸ carbonat mµu tr¾ng, cøng ch¾c d¹ng vi h¹t. T¹i mét sè vïng n©ng cao trong phÇn d­íi cña mÆt c¾t tû lÖ c¸t kÕt víi kÝch th­íc h¹t kh¸c nhau t¨ng rÊt nhiÒu so víi c¸c vïng kh¸c. PhÇn lín trÇm tÝch cña hÖ tÇng thµnh t¹o trong ®iÒu kiÖn m«i tr­êng ®ång b»ng ch©u thæ ®Õn hå ®Çm lÇy vµ phÇn trªn cña mÆt c¾t cã chÞu ¶nh h­ëng cña c¸c yÕu tè biÓn.

Do bÞ ch«n vïi ë c¸c ®é s©u kh¸c nhau nªn trÇm tÝch cña hÖ tÇng chÞu t¸c ®éng cña c¸c qu¸ tr×nh biÕn ®æi thø sinh tõ giai ®o¹n katagen (biÕn sinh nhiÖt ¸p) sím (cho c¸c ®¸ n»m ë ®é s©u <2700 m) ®Õn giai ®o¹n katagen sím-muén (®èi víi ®¸ n»m ë ®é s©u 2700-3350 m) vµ giai ®o¹n katagen muén cho c¸c ®¸ n»m s©u h¬n 3350 m.

HÖ tÇng Kim Long th­êng ph©n bè chñ yÕu trong c¸c ®Þa hµo vµ s­ên cña c¸c cÊu t¹o vµ bÞ khèng chÕ bëi c¸c ®øt g·y cã ph­¬ng §B-TN vµ BN víi chiÒu dµy thay ®æi kho¶ng 500-1000 m. C¸c pha sãng ph¶n x¹ ®­îc ®¸nh dÊu b»ng tËp ®Þa chÊn ML-TC 5 cã ph¶n x¹ kh«ng liªn tôc, biªn ®é t­¬ng ®èi lín vµ tèc ®é líp trong kho¶ng 3,5-5 km/s. §i vµo trung t©m cña bÓ c¸c ph¶n x¹ ph©n líp song song yÕu, ®é liªn tôc võa ®Õn tèt vµ biªn ®é t­¬ng ®èi m¹nh.

Ho¸ th¹ch nghÌo nµn, chØ cã bµo tö phÊn thuéc ®íi Florschuetzin trilobata vµ mét vµi d¹ng kh¸c nh­ Cicatricosisporites dorogensis, Magnatriatites howardii, Mayeripollis nahakoteris v.v lµ nh÷ng d¹ng th­êng thÊy trong Oligocen.

HÖ tÇng Kim Long n»m kh«ng chØnh hîp trªn ®¸ mãng.

HÖ Neogen

Nh×n chung trong toµn vïng, mÆt c¾t cña hÖ tÇng gåm chñ yÕu lµ sÐt kÕt, sÐt chøa Ýt v«i, sÐt chøa than, c¸c líp than xen c¸c líp máng bét kÕt, c¸t kÕt. §«i khi cã c¸c líp ®¸ v«i d¹ng vi h¹t hoÆc ®¸ v«i chøa nhiÒu m¶nh vôn lôc nguyªn mµu tr¾ng, x¸m tr¾ng cøng ch¾c. C¸c trÇm tÝch kÓ trªn thµnh t¹o chñ yÕu trong ®iÒu kiÖn m«i tr­êng phÇn d­íi cña ®ång b»ng ch©u thæ ngËp n­íc (víi sù phong phó cña c¸c líp than) cã xen kÏ c¸c pha biÓn n«ng, biÓn ven bê biÓu hiÖn bëi sù cã mÆt ë møc ®é kh¸c nhau cña glauconit, c¸c ho¸ th¹ch trïng lç vµ nhiÒu d¹ng ®éng vËt biÓn kh¸c. Møc ®é ¶nh huëng cña c¸c yÕu tè biÓn t¨ng dÇn lªn râ rÖt ë phÇn trªn cña mÆt c¾t. §¸ cña hÖ tÇng míi bÞ biÕn ®æi thø sinh ë giai ®o¹n katagen sím ®Õn ®Çu giai ®o¹n katagen muén víi c¸c trÇm tÝch n»m s©u h¬n 2800m.

Tû lÖ c¸t/sÐt trong toµn hÖ tÇng ë møc trung b×nh, c¸t cã xu thÕ h¹t mÞn h­íng lªn trªn. §­êng gamma vµ ®iÖn trë cã gi¸ trÞ trung b×nh ®Õn cao. Quan s¸t trªn tµi liÖu ®Þa chÊn thÊy hÖ tÇng ph¸t triÓn réng r·i, cã chiÒu s©u thay ®æi tõ 900 ®Õn 1500 m liªn quan ®Õn tËp ®Þa chÊn ML-TC4 gåm c¸c ph¶n x¹ song song, phÇn d­íi cã ®é liªn tôc trung b×nh ®Õn yÕu vµ biªn ®é nhá, cßn phÇn trªn ®é liªn tôc vµ biªn ®é lín h¬n. TiÕp xóc víi hÖ tÇng Kim Long theo kiÓu phñ chêm biÓn tiÕn vµ mét sè n¬i lµ phñ m¸i ph¶n ¸nh mét mÆt bÊt chØnh hîp kh¸ râ.

C¸c phøc hÖ cæ sinh ®· ®­îc ph¸t hiÖn trong hÖ tÇng Ngäc HiÓn gåm: phøc hÖ Magnastriatites howardi / Echiperisporites estaela, ®íi Florschuetzia levipoli, NN4

Phøc hÖ bµo tö phÊn hoa x¸c ®Þnh tuæi Miocen sím rÊt phong phó, gåm: Magnastriatites howardi, Echiperporites estaela, Verrucatosporites, Barringtonia, Calamus, Fl. trilobata, Fl. levipoli, Fl. semilobata, Retimonocolpites, Pinus, Rhizophora, Ýt Dinoflagellata, Pediastrum, Acrostichum v.v.

Ho¸ th¹ch cùc nhá (nannofossil) cã LAD (xuÊt hiÖn lÇn cuèi) trong NN4 (Miocen sím) chØ gÆp ë mét sè giÕng khoan nh­: Discoaster drugii, Helicosphaera ampliaperta còng ph©n bè trong kho¶ng ®Þa tÇng t­¬ng tù.

TrÇm tÝch cña hÖ tÇng Ngäc HiÓn ®­îc thµnh t¹o trong m«i tr­êng ®Çm lÇy, tam gi¸c ch©u ven biÓn.

HÖ tÇng ®­îc ®Æt theo tªn giÕng khoan §Çm D¬i (46-DD-1X) do C«ng ty Fina khoan t¹i l« 46. Tõ ®é s©u 1000 ®Õn 1465m hÖ tÇng chñ yÕu gåm c¸c líp c¸t kÕt x¸m s¸ng, h¹t nhá ®Õn trung b×nh, chøa v«i hoÆc c¸c líp sÐt v«i máng xen sÐt kÕt x¸m tr¾ng, x¸m xanh cïng mét vµi líp than n©u. BÒ dµy cña hÖ tÇng lµ 465 m.

HÖ tÇng §Çm D¬i ph¸t triÓn phæ biÕn trong vïng. Ngoµi nh÷ng trÇm tÝch lôc nguyªn ®· m« t¶ ë trªn, ®«i khi cã c¶ nh÷ng líp máng dolomit hoÆc ®¸ v«i vi h¹t chøa c¸c m¶nh vôn lôc nguyªn mµu x¸m tr¾ng ®Õn n©u vµng. TrÇm tÝch cña hÖ tÇng ®­îc thµnh t¹o chñ yÕu trong ®iÒu kiÖn m«i tr­êng tam gi¸c ch©u ngËp n­íc ven biÓn chÞu ¶nh h­ëng rÊt m¹nh hoÆc xen kÏ nhiÒu giai ®o¹n biÓn n«ng, biÓn ven bê. §¸ cña hÖ tÇng míi bÞ biÕn ®æi thø sinh ë møc ®é katagen sím víi ®Æc tÝnh sÐt kÕt vµ c¸t kÕt g¾n kÕt yÕu víi xi m¨ng sÐt hoÆc g¾n kÕt trung b×nh víi xi m¨ng carbonat.

Theo dâi trªn ®­êng cong ®Þa vËt lý lç khoan tû lÖ c¸t/sÐt th­êng trung b×nh ®Õn cao. C¸t cã xu thÕ chñ yÕu th« dÇn lªn phÝa trªn, gi¸ trÞ gamma thÊp, cßn ®iÖn trë ë møc trung b×nh.

HÖ tÇng §Çm D¬i ph¸t triÓn trong toµn khu vùc víi bÒ dµy thay ®æi 300-1200m vµ theo dâi ®­îc kh¸ tèt b»ng tËp ®Þa chÊn ML-TC3. TËp ®Þa chÊn nµy ®­îc ®Æc tr­ng b»ng c¸c ph¶n x¹ song song, ®é liªn tôc võa ®Õn tèt, biªn ®é trung b×nh ®Õn lín, tÇn sè cao. PhÇn d­íi cã ®é liªn tôc kÐm h¬n vµ ®«i n¬i thÓ hiÖn tr­êng sãng hçn hîp. N¬i tiÕp xóc víi hÖ tÇng Ngäc HiÓn (tËp ®Þa chÊn ML-TC3) thÊy th­êng lµ chØnh hîp, song ®«i n¬i còng ph¸t hiÖn c¸c phñ chêm biÓn tiÕn, phñ v¸t biÓn lïi vµ phñ m¸i thÓ hiÖn c¸c mÆt bÊt chØnh hîp ®Þa ph­¬ng hÑp.

Tuæi cña hÖ tÇng ®­îc x¸c ®Þnh b»ng tËp hîp cæ sinh thuéc phøc hÖ Florschuetzia meridionalis, Fl. levipoli, N9-N13, NN6-NN9

Thµnh phÇn bµo tö phÊn hoa kh¸c biÖt víi phøc hÖ cæ h¬n víi sù cã mÆt cña Fl. meridionalis, Eugeisonia ininis, Comptostemon lµ nh÷ng d¹ng cã FAD (xuÊt hiÖn lÇn ®Çu) trong Miocen gi÷a. Gièng nh­ ë phÝa t©y cña bÓ Nam C«n S¬n bµo tö Magnastriatites howardi vÉn cßn gÆp th­êng xuyªn. Ngoµi ra, cßn cã nhiÒu Pinus, Alnipollenites, Stenochlaena, Acrostichum, Fl. trilobata víi Dinoflagellata. T¶o Pediastrum gÇn nh­ kh«ng gÆp.

Trong thµnh phÇn Trïng lç c¸c d¹ng b¸m ®¸y vÉn chiÕm thµnh phÇn chñ yÕu, tuy nhiªn ë c¸c giÕng khoan ®Òu gÆp c¸c d¹ng Miocen gi÷a tõ N9-N13 nh­ Orbulina universa, Globorotalia mayerii, Gl. foshi, Gl. continuosa. T¶o cùc nhá ®Æc tr­ng cho ®íi NN6-NN9 gåm cã: Discoaster deflandres, Dis. hamatus, Dis. kugleri.

Víi ®Æc ®iÓm trÇm tÝch vµ cæ sinh nªu trªn hÖ tÇng §Çm D¬i ®­îc coi lµ h×nh thµnh trong m«i tr­êng tam gi¸c ch©u chÞu nhiÒu ¶nh h­ëng cña biÓn n«ng ven bê.

HÖ tÇng Minh H¶i lÊy tªn theo giÕng khoan Minh H¶i (51-MH-1X). T¹i ®©y tõ ®é s©u 690 ®Õn 1097 m hÖ tÇng bao gåm chñ yÕu lµ sÐt kÕt x¸m xanh, x¸m s¸ng xen c¸c líp c¸t kÕt h¹t mÞn ®Õn th« mµu x¸m s¸ng, mê ®ôc vµ xen Ýt than n©u. BÒ dµy cña hÖ tÇng ë giÕng khoan nµy ®¹t 407 m.

Nh×n chung tû lÖ c¸t/sÐt thÊp, c¸t th­êng cã xu thÕ h¹t th« h­íng lªn trªn. §­êng gamma cã gi¸ trÞ trung b×nh, cßn ®­êng ®iÖn trë cã gi¸ trÞ thÊp.

Trªn mÆt c¾t ®Þa chÊn hÖ tÇng Minh H¶i ®­îc ®Æc tr­ng b»ng tËp ®Þa chÊn ML-TC2 víi ®Æc ®iÓm lµ c¸c ph¶n x¹ song song, ®é liªn tôc kÐm, biªn ®é vµ tÇn sè trung b×nh liªn quan ®Õn t­íng ®Þa chÊn ®Çm lÇy, ven biÓn.

Trong hÖ tÇng ®· ph¸t hiÖn ®­îc c¸c ho¸ th¹ch bµo tö phÊn hoa, Trïng lç vµ T¶o cùc nhá thuéc phøc hÖ Fl. meridionalis - Stenochlaena laurifolia - Anthocerisporites, N16-N18, NN10-NN11

Trong thµnh phÇn bµo tö phÊn hoa, còng gièng nh­ c¸c khu vùc kh¸c ë thÒm lôc ®Þa phÝa nam cã nhiÒu Carya, Altingia trong thµnh phÇn nói cao cña Pinus, Podocarpus. Tuæi Miocen muén x¸c ®Þnh theo FAD cña Anthocerisporites, Stenochlaena laurifolia bªn c¹nh Fl. meridionalis, Fl. levipoli, Fl. trilobata.

Trong thµnh phÇn cña Trïng lç bªn c¹nh c¸c d¹ng b¸m ®¸y cña nhãm Pseudorotalia, Asterotalia cßn cã nhiÒu Ammonia, Trochammina vµ phøc hÖ tr«i næi cña Gds. immaturus, Gds. ruber, Gds. acostaensis, Sphaeroidinellopsis semiluna. Phøc hÖ nµy thÊy ë kh¾p thÒm lôc ®Þa ViÖt Nam víi d¹ng ®Æc tr­ng cña Globorotalia acostaensis trong Miocen th­îng (N16) theo mèi quan hÖ lÞch sö cña c¸c d¹ng th× cã thÓ thuéc ®íi N16-N18. VÞ trÝ N18 nh­ ®· nªu trªn cho phÐp ®Þnh tuæi vµo cuèi Miocen muén.

Ho¸ th¹ch cùc nhá gåm c¸c d¹ng ®Æc tr­ng cña c¸c ®íi NN10-NN11 thuéc Miocen th­îng lµ Dis. quinqueramus, Discoaster bergreni.

HÖ tÇng Minh H¶i thµnh t¹o trong m«i tr­êng biÓn n«ng chÞu nhiÒu ¶nh h­ëng cña nguån lôc ®Þa. HÖ tÇng n»m chØnh hîp trªn hÖ tÇng §Çm D¬i.

HÖ tÇng BiÓn §«ng ph¸t triÓn réng r·i vµ g¾n liÒn víi qu¸ tr×nh h×nh thµnh thÒm lôc ®Þa biÓn §«ng nªn cã mÆt ë tÊt c¶ c¸c bÓ Cöu Long, Nam C«n S¬n, S«ng Hång vµ bÓ M· Lai - Thæ Chu. HÖ tÇng ®­îc ®Æc tr­ng b»ng sÐt, bét x¸m, x¸m xanh mÒm dÎo xen c¸c líp c¸t bë rêi, chñ yÕu h¹t nhá, ®«i chç h¹t võa ®Õn th« b¸n gãc c¹nh, b¸n trßn c¹nh, chän läc tèt chøa nhiÒu ho¸ th¹ch ®éng vËt biÓn (Trïng lç, Th©n mÒm, Rªu ®éng vËt, v.v). HÖ tÇng BiÓn §«ng ®­îc liªn hÖ kh¸ dÔ dµng víi khu vùc trung t©m cña bÓ vµ c¸c bÓ phô cËn qua tµi liÖu ®Þa chÊn. Trong bÓ M· Lai - Thæ Chu hÖ tÇng ®­îc ®¸nh dÊu b»ng tËp ®Þa chÊn ML-TC 1, ®Æc tr­ng bëi c¸c ph¶n x¹ song song cã ®é liªn tôc, biªn ®é vµ tèc ®é trung b×nh ®Õn cao. HÖ tÇng phñ bÊt chØnh hîp theo kiÓu phñ chêm biÓn tiÕn, phñ v¸t biÓn lïi hay c¾t líp trªn hÖ tÇng Minh H¶i.

HÖ tÇng BiÓn §«ng ph©n bè réng kh¾p trong bÓ vµ cã chiÒu dµy t­¬ng ®èi æn ®Þnh: 400 - 600 m. Ho¸ th¹ch thuéc phøc hÖ Dacrydium, N19-N21, NN12-NN15.

§iÓn h×nh nhÊt trong thµnh phÇn bµo tö phÊn hoa cña hÖ tÇng lµ Dacrydium vµ v¾ng hÇu hÕt c¸c d¹ng cæ cña Florchuetzia (Fl. trilobata, Fl. semilobata). Ngoµi ra, cßn cã Graminae, Anthocerisporites, Stenochlaena laurifolia, Rhizophora, nhiÒu Dinoflagellata vµ hÇu nh­ kh«ng cã Magnastriatites howardi.

Thµnh phÇn Trïng lç chñ yÕu gåm Pseudorotalia, Asterorotalia. Ngoµi ra, cßn cã Ýt Cibicides, Elphidium, Eponides, Bigeneriana, Textularia; nhãm plankton thuéc ®íi N19-N21 cña Miocen víi tû lÖ kh«ng nhiÒu.

Trong thµnh phÇn ho¸ th¹ch cùc nhá gÆp nhiÒu d¹ng cña Discoaster, Helicosphaera, Sphenolithus thuéc ®íi NN12-NN15 vµ v¾ng Discoaster quinqueramus.

M«i tr­êng trÇm tÝch biÓn.

Víi kÕt qu¶ nghiªn cøu ®Þa tÇng trªn ®©y, chóng ta cã thÓ h×nh dung qu¸ tr×nh ph¸t triÓn trÇm tÝch §Ö tam ë thÒm lôc ®Þa T©y Nam ViÖt Nam theo bèn giai ®o¹n:

1) Giai ®o¹n h×nh thµnh bÓ M· Lai - Thæ Chu (liªn quan ®Õn c¸c ho¹t ®éng t¸ch gi·n vµo Eocen? vµ chñ yÕu lµ Oligocen), víi sù thµnh t¹o c¸c tËp cuéi, c¸t, sÐt, liªn quan ®Õn c¸c hè sôt chuyÓn dÇn lªn ®Çm, hå, vµ c¸c pha biÓn h¹n chÕ. SÐt cã hµm l­îng TOC tõ 1 - 5%, kerogen lo¹i I - II nªn ®©y lµ tÇng sinh dÇu khÝ.

2) Giai ®o¹n ph¸t triÓn vµ më réng diÖn tÝch ph©n bè c¸c trÇm tÝch §Ö tam (liªn quan ®Õn ho¹t ®éng sôt lón o»n vâng vµo Miocen sím-gi÷a) h×nh thµnh c¸c líp trÇm tÝch ch©u thæ xen c¸c trÇm tÝch biÓn. C¸c tËp sÐt than cã TOC dao ®éng tõ 2 - 5% lµ nguån sinh khÝ quan träng.

3) Giai ®o¹n thu hÑp sù ph¸t triÓn do ¶nh h­ëng c¸c chuyÓn ®éng trong khu vùc vµo Miocen muén, thµnh t¹o c¸c trÇm tÝch tam gi¸c ch©u.

4) Giai ®o¹n h×nh thµnh thÒm lôc ®Þa BiÓn §«ng (Pliocen - §Ö tø), thµnh t¹o c¸c trÇm tÝch thÒm liªn hÖ víi sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn thÒm lôc ®Þa BiÓn §«ng.

KÕt qu¶ c¸c c«ng t¸c khoan t×m kiÕm - th¨m dß ®· ph¸t hiÖn ra c¸c tÇng chøa dÇu vµ ®Æc biÖt lµ khÝ trong trÇm tÝch Oligocen vµ Miocen h¹ ë thÒm lôc ®Þa T©y Nam ViÖt Nam.

1. §ç B¹t, 2000. §Þa tÇng vµ qu¸ tr×nh ph¸t triÓn trÇm tÝch §Ö tam thÒm lôc ®Þa ViÖt Nam. TuyÓn tËp Héi nghÞ KHCN 2000 ngµnh DÇu khÝ ViÖt Nam tr­íc thÒm thÕ kû 21 :92-99. Hµ Néi .

3. §ç Quang §èi, Bïi ThÞ Thanh HuyÒn, 2000. Mét sè ®Æc ®iÓm ®¸ chøa hydrocacbon ë bÓ trÇm tÝch M· Lai - Thæ Chu qua ph©n tÝch tµi liÖu ®Þa vËt lý giÕng khoan. TuyÓn tËp Héi nghÞ KHCN 2000 ngµnh DÇu khÝ ViÖt Nam tr­íc thÒm thÕ kû 21 : 184 – 191. Hµ Néi.

4. Phòng Sü Tµi, 1995. §Þa chÊt dÇu khÝ bÓ M· Lai - Thæ Chu. TuyÓn tËp HNKH ngµnh DÇu khÝ 20 n¨m x©y dùng vµ t­¬ng lai ph¸t triÓn : 44. Hµ Néi.