§Æc ®IÓm quÆng hãa vµng vïng nam
trµ nó - ph­íc thµnh, tØnh Qu¶ng Nam

NguyÔn Quang LuËt1, Vâ Quang B×nh2

1 §¹i häc Má - §Þa chÊt, §«ng Ng¹c, Tõ Liªm, Hµ Néi
2§oµn ®Þa chÊt 501, Liªn ®oµn §Þa chÊt Trung Trung Bé, Quy Nh¬n

Tãm t¾t: QuÆng vµng gèc vïng nam Trµ Nó-Ph­íc Thµnh (Qu¶ng Nam) ®­îc ph¸t hiÖn vµo nh÷ng n¨m 1990, 1991 vµ ®· ®­îc Liªn ®oµn §Þa chÊt Trung Trung Bé ®iÒu tra ®¸nh gi¸ (1997-2001). §©y lµ mét trong nh÷ng vïng quÆng vµng giµu cã nhÊt miÒn Trung Trung Bé. Trªn c¬ së hÖ ph­¬ng ph¸p nghiªn cøu t­¬ng ®èi ®ång bé vµ cã hÖ thèng, lÇn ®Çu tiªn ®Æc ®iÓm thµnh phÇn kho¸ng vËt quÆng vµng vïng nam Trµ Nó ®· ®­îc nghiªn cøu vµ m« t¶ chi tiÕt. QuÆng vµng trong vïng thuéc thµnh hÖ vµng- th¹ch anh -sulfur vµ ®­îc chia lµm hai kiÓu quÆng vµng: kiÓu quÆng vµng - th¹ch anh - pyrit vµ kiÓu quÆng vµng - th¹ch anh - sulfur ®a kim. M«i tr­êng chøa quÆng chñ yÕu lµ ®¸ trÇm tÝch biÕn chÊt cæ thuéc hÖ tÇng Kh©m §øc, granitoid trÎ thuéc phøc hÖ Bµ Nµ. Th©n quÆng phæ biÕn ë d¹ng m¹ch ®¬n, Ýt phæ biÕn h¬n ë d¹ng ph©n nh¸nh, d¹ng ®íi m¹ch vµ d¹ng m¹ch x©m nhiÔm. Thµnh phÇn kho¸ng vËt quÆng bao gåm: pyrit, chalcopyrit, galenit, sphalerit, arsenopyrit, pyrotin, vµng tù sinh, electrum,... Kho¸ng vËt m¹ch chñ yÕu lµ th¹ch anh, felspat, carbonat, Ýt h¬n cã sericit, chlorit. QuÆng cã c¸c cÊu t¹o ®Æc tr­ng: x©m nhiÔm, æ, m¹ch, m¹ng m¹ch, d¶i xuyªn lÊp. KiÕn tróc phæ biÕn d¹ng h¹t tha h×nh, nöa tù h×nh, cµ n¸t, gËm mßn, ph©n huû dung dÞch cøng. BiÕn ®æi c¹nh m¹ch chñ yÕu lµ beresit ho¸, sericit ho¸, Ýt h¬n cã chlorit ho¸, carbonat ho¸; argilit ho¸ hiÕm gÆp. Qu¸ tr×nh t¹o quÆng x¶y ra ®a giai ®o¹n, trong ®ã cã hai giai ®o¹n t¹o quÆng vµng chÝnh, thuéc lo¹i h×nh nhiÖt dÞch nhiÖt ®é trung b×nh.

I. Kh¸i qu¸t ®Æc ®iÓm ®Þa chÊt quÆng hãa

1. §Æc ®iÓm ph©n bè

C¸c th©n quÆng vµng ph©n bè trong ®¸ thuéc c¸c hÖ tÇng Kh©m §øc (PR3 k®), A V­¬ng (e -O1 av) vµ trong thµnh t¹o magma c¸c phøc hÖ Chu Lai (g PR2-3 cl), Bµ Nµ (g K-E bn). QuÆng ho¸ ph©n bè chñ yÕu ë ®íi néi vµ ngo¹i tiÕp xóc gi÷a phøc hÖ magma trÎ thuéc phøc hÖ Bµ Nµ vµ c¸c thµnh t¹o ®¸ biÕn chÊt cæ, n¬i giao nhau cña c¸c hÖ thèng ®øt g·y, trong c¸c khe nøt t¸ch vµ c¸c ®øt g·y tr­ît b»ng tho¶i sinh kÌm. Nh­ vËy, kho¸ng ho¸ vµng trong d¶i quÆng nam Trµ Nó - Ph­íc Thµnh (Qu¶ng Nam) ph©n bè trong c¸c thµnh t¹o ®Þa chÊt cã thµnh phÇn, nguån gèc vµ tuæi ®Þa chÊt rÊt kh¸c nhau, ®Æc biÖt chóng ph©n bè trong ®¸ granit s¸ng mµu thuéc phøc hÖ Bµ Nµ tuæi Creta-Paleogen [1]. Quan hÖ nªu trªn cho thÊy kho¸ng ho¸ vµng trong vïng nghiªn cøu cã tuæi kh¸ trÎ (trÎ h¬n Creta-Paleogen).

2. §Æc ®iÓm h×nh th¸i th©n quÆng

C¸c th©n quÆng vµng trong vïng nghiªn cøu th­êng phæ biÕn d¹ng m¹ch ®¬n lÎ, d¹ng thÊu kÝnh, chuçi hoÆc hÖ m¹ch song song, cã khi n»m so le chÐo c¸nh gµ; ®«i khi chóng ë d¹ng x©m nhiÔm kiÓu ®íi m¹ch, rÊt hiÕm ë d¹ng buång æ; bÒ dµy 0,20 - 3,00 m, kÐo dµi tõ 50 – 800 m, gãc dèc kh¸ lín > 300, mét sè Ýt cã thÕ n»m tho¶i. Trong c¸c thµnh t¹o biÕn chÊt chóng th­êng lÊp ®Çy c¸c khe nøt gian tÇng, khe nøt t¸ch më t¹o thµnh c¸c chuçi thÊu kÝnh kh¸ æn ®Þnh theo ph­¬ng vµ h­íng dèc, ph­¬ng ph¸t triÓn §B - TN mét sè Ýt cã ph­¬ng ¸ kinh tuyÕn. Trong c¸c thµnh t¹o magma quÆng ho¸ lÊp ®Çy c¸c nøt t¸ch më, c¸c ®øt g·y tr­ît b»ng tho¶i, th­êng ph¸t triÓn theo ph­¬ng ¸ vÜ tuyÕn, mét sè c¾m vÒ ®«ng nam.

Ngoµi ra, trong vïng nghiªn cøu cßn phæ biÕn c¸c th©n quÆng tån t¹i ë d¹ng ®íi m¹ng m¹ch - x©m nhiÔm, lo¹i m¹ch nµy cã bÒ dµy æn ®Þnh h¬n vµ th­êng ë d¹ng vØa, cã cÊu t¹o d¹ng vi m¹ch, æ; quÆng ho¸ sulfua x©m nhiÔm hoÆc xuyªn c¾t ®¸ v©y quanh t¹o thµnh ®íi, biÕn ®æi nhiÖt dÞch ®¸ v©y quanh kh¸ m¹nh mÏ, chñ yÕu lµ beresit ho¸. Ranh giíi gi÷a chóng vµ ®¸ v©y quanh th­êng kh«ng râ rµng.

3. §Æc ®iÓm biÕn ®æi nhiÖt dÞch ®¸ v©y quanh

Qu¸ tr×nh biÕn ®æi nhiÖt dÞch c¸c ®¸ v©y quanh quÆng trong vïng nam Trµ Nó - Ph­íc Thµnh ph¸t triÓn kh¸ m¹nh mÏ vµ ®a d¹ng. Møc ®é biÕn ®æi vµ qu¸ tr×nh biÕn ®æi nhiÖt dÞch phô thuéc chÆt chÏ vµo thµnh phÇn vµ cÊu tróc cña ®¸ v©y quanh, ®ång thêi còng cã sù chång lÊn thÓ hiÖn tÝnh giai ®o¹n cña qu¸ tr×nh kho¸ng ho¸ nhiÖt dÞch.

C¸c qu¸ tr×nh biÕn ®æi chñ yÕu gåm sericit ho¸, chlorit ho¸, epidot ho¸, beresit ho¸, argilit ho¸, trong ®ã qu¸ tr×nh biÕn ®æi sericit ho¸ ph¸t triÓn m¹nh mÏ nhÊt, ®iÓn h×nh cho tÊt c¶ c¸c ®¸ c¹nh m¹ch quÆng bÞ biÕn ®æi, thø ®Õn lµ beresit ho¸.

Nh÷ng tËp hîp kho¸ng vËt biÕn ®æi nhiÖt dÞch th­êng ph¸t triÓn trªn vÞ trÝ c¸c kho¸ng vËt t¹o ®¸ nguyªn sinh ven r×a m¹ch quÆng. Chóng thay thÕ gÆm mßn c¸c kho¸ng vËt cña ®¸, thay thÕ theo c¸c vi khe nøt trong c¸c kho¸ng vËt, ®«i khi thay thÕ gÇn nh­ hoµn toµn hoÆc hoµn toµn c¸c kho¸ng vËt cña ®¸ v©y quanh. C¸c kho¸ng vËt biÕn ®æi nhiÖt dÞch ph©n bè ë d¹ng æ, ®¸m, g©n m¹ch, d¶i, v¶y, h¹t trong nÒn ®¸ bÞ thay thÕ trao ®æi v©y quanh quÆng.

II. §Æc ®iÓm thµnh phÇn kho¸ng vËt quÆng vµng

Trªn c¬ së tæng hîp c¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu tõ nh÷ng ph­¬ng ph¸p kh¸c nhau nh­ kho¸ng t­íng, l¸t máng th¹ch häc, träng sa, vi dß (microsonde), nhiÖt, roengen ta thÊy thµnh phÇn kho¸ng vËt quÆng vµng cña vïng nam Trµ Nó - Ph­íc Thµnh nh×n chung kh«ng phøc t¹p. QuÆng bao gåm c¸c kho¸ng vËt quÆng (nguyªn sinh, thø sinh), c¸c kho¸ng vËt phi quÆng (kho¸ng vËt cña biÕn ®æi nhiÖt dÞch vµ kho¸ng vËt m¹ch).

Trong sè c¸c kho¸ng vËt quÆng nguyªn sinh chñ yÕu, th­êng gÆp h¬n c¶ lµ pyrit, galenit, sphalerit, chalcopyrit, vµng tù sinh, electrum, c¸c kho¸ng vËt thø yÕu Ýt gÆp h¬n cã arsenopyrit, pyrotin. Ngoµi ra cßn gÆp mét sè kho¸ng vËt kh¸c nh­ng sè l­îng rÊt Ýt, hiÕm gÆp nh­ galenobismuthit, bismut tù sinh vµ bournonit ?.

C¸c kho¸ng vËt quÆng thø sinh phæ biÕn lµ limonit, hydrogoetit, goetit, anglesit; Ýt phæ biÕn h¬n cã c¸c kho¸ng vËt nh­ cerusit, smithsonit, covelin, scorodit, melnikovit.... C¸c kho¸ng vËt thø sinh nµy th­êng ph¸t triÓn côc bé ë mét sè mÉu, sè l­îng cña chóng phô thuéc vµo thµnh phÇn vµ sè l­îng cña c¸c kho¸ng vËt sulfur trong m¹ch quÆng còng nh­ phô thuéc vµo møc ®é oxy ho¸ cña c¸c kho¸ng vËt sulfur trong ®iÒu kiÖn gÇn mÆt ®Êt.

Thuéc nhãm kho¸ng vËt m¹ch vµ kho¸ng vËt ®¸ biÕn ®æi cã liªn quan víi qu¸ tr×nh t¹o quÆng trong vïng nghiªn cøu cã th¹ch anh, sericit, chlorit, epidot, ankerit, vµ mét vµi kho¸ng vËt kh¸c.

C¸c kho¸ng vËt m¹ch trong quÆng nhiÖt dÞch chñ yÕu lµ th¹ch anh c¸c thÕ hÖ lµ thµnh phÇn chÝnh t¹o nªn c¸c m¹ch quÆng vµng trong vïng, ngoµi ra cßn cã calcit còng th­êng xuÊt hiÖn trong c¸c th©n quÆng ë d¹ng c¸c æ, m¹ch xuyªn c¾t víi sè l­îng h¹n chÕ.

+ Vµng lµ kho¸ng vËt cã gi¸ trÞ nhÊt trong quÆng cña vïng nghiªn cøu. C¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu kho¸ng t­íng vµ träng sa gi· ®·i cho thÊy chóng phæ biÕn ë d¹ng h¹t tha h×nh víi h×nh th¸i ®a d¹ng, kh«ng gÆp c¸c tinh thÓ hoµn chØnh.

Trong c¸c mÉu gi· ®·i, vµng xuÊt hiÖn víi tÇn suÊt cao trung b×nh trong toµn vïng ®¹t tíi 67,5% sè mÉu nghiªn cøu gÆp vµng. Vµng xuÊt hiÖn trong phÇn kh«ng ®iÖn tõ nÆng gÆp cïng víi pyrit, galenit, chalcopyrit, sphalerit, zircon, arsenopyrit, c¸ biÖt cã anatas. Sè l­îng vµng trong mét mÉu gi· ®·i (3-5 kg) ®¹t tõ 2-3 h¹t ®Õn 50-60 h¹t, c¸ biÖt cã mÉu cã ®Õn 200-250 h¹t. Vµng ë d¹ng tÊm, h¹t mÐo mã, v¶y máng, nhµnh c©y, mµu vµng xØn, s¾c c¹nh. MÆt ngoµi h¹t vµng th­êng sÇn sïi, gå ghÒ, cã mµn phñ t¹p chÊt. KÝch th­íc c¸c h¹t vµng dao ®éng trong kho¶ng 0,05-0,85 mm, phæ biÕn trong kho¶ng 0,1-0,3 mm. KÕt qu¶ ph©n tÝch vi dß mét sè h¹t vµng ®¬n kho¸ng lÊy tõ mÉu gi· ®·i cho thÊy ®é tinh khiÕt cña vµng dao ®éng tõ 695 ®Õn 824, trung b×nh 775, trong ®ã c¸c h¹t vµng thuéc electrum chiÕm 17%, thuéc vµng tù sinh chiÕm 83% tæng sè h¹t vµng ®­îc ph©n tÝch.

Trong c¸c mÉu kho¸ng t­íng, vµng xuÊt hiÖn víi tÇn suÊt kh¸ cao (» 50%) ë c¶ ba vïng Trµ Nó, Trµ Leng vµ Ph­íc Thµnh.Trªn c¬ së c¸c kÕt qu¶ b­íc ®Çu nghiªn cøu chi tiÕt d­íi kÝnh hiÓn vi ph¶n x¹ vÒ thµnh phÇn kho¸ng vËt vµng, ®Æc ®iÓm vÒ h×nh th¸i, kÝch th­íc h¹t, ®Æc biÖt lµ quan hÖ biÓu hiÖn gi÷a vµng víi c¸c kho¸ng vËt t¹o quÆng kh¸c trong quÆng, cã thÓ thÊy vµng ®· h×nh thµnh trong hai giai ®o¹n kho¸ng ho¸ râ rÖt, t­¬ng øng víi giai ®o¹n II vµ III cña qu¸ tr×nh kho¸ng ho¸ nhiÖt dÞch trong vïng nghiªn cøu, t¹o nªn c¸c tÝch tô vµng cã gi¸ trÞ kinh tÕ gäi lµ giai ®o¹n t¹o quÆng s¶n phÈm.

ë giai ®o¹n s¶n phÈm sím, øng víi giai ®o¹n II cña qu¸ tr×nh t¹o quÆng nhiÖt dÞch, xuÊt hiÖn vµng thÕ hÖ I (Au I) céng sinh chÆt chÏ víi pyrit II, th¹ch anh II vµ arsenopyrit. Au I biÓu hiÖn chñ yÕu ë d¹ng h¹t tha h×nh ®¼ng th­íc, mÐo mã, ®«i khi h¹t nöa tù h×nh, h¹t d¹ng tÊm tha h×nh, ®«i khi d¹ng giät n­íc víi kÝch th­íc c¸c h¹t dao ®éng tõ 0,01-0,2 mm. D­íi kÝnh hiÓn vi ph¶n x¹ gÆp Au I ë d¹ng bao thÓ ®¬n lÎ hoÆc ®¸m bao thÓ trong pyrit II, hoÆc ë d¹ng x©m t¸n trong th¹ch anh cã quan hÖ b×nh ®¼ng víi pyrit II, ®ång thêi bÞ pyrit III xuyªn c¾t. KÕt qu¶ ph©n tÝch vi dß mét sè h¹t Au I trong mÉu kho¸ng t­íng (B¶ng 1) cho thÊy ®é tinh khiÕt cña chóng dao ®éng trong kho¶ng tõ 629 ®Õn 751, trung b×nh 705, sè c¸c h¹t vµng ®­îc ph©n tÝch thuéc lo¹i vµng tù sinh chiÕm 60% sè h¹t, thuéc electrum chiÕm 40% tæng sè h¹t ph©n tÝch.

Sang giai ®o¹n s¶n phÈm muén, øng víi giai ®o¹n t¹o kho¸ng III, vµng thÕ hÖ II xuÊt hiÖn phong phó h¬n vÒ sè l­îng vµ ®a d¹ng h¬n vÒ h×nh th¸i biÓu hiÖn trong sù céng sinh chÆt chÏ víi galenit, pyrit III, sphalerit, chalcopyrit, pyrotin. D­íi kÝnh hiÓn vi ph¶n x¹ h×nh d¹ng Au II biÓu hiÖn cã phÇn ®a d¹ng h¬n so víi Au I thÓ hiÖn ë d¹ng h¹t mÐo mã tha h×nh, d¹ng vi m¹ch ng¾n, d¹ng sîi, d¹ng giät, d¹ng cÇu, d¹ng tÊm, d¹ng g©n m¹ch xuyªn lÊp vµo c¸c vi khe nøt hoÆc ranh giíi c¸c h¹t pyrit II vµ th¹ch anh cña giai ®o¹n tr­íc.

Vµng thÕ hÖ II (Au II) cßn gÆm mßn thay thÕ râ mét sè h¹t pyrit II, kh¸ phæ biÕn gÆp Au II ë d¹ng tÊm, h¹t tha h×nh, m¹ch nhá cïng galenit, sphalerit, chalcopyrit xuyªn c¾t c¸c h¹t pyrit II. Ngoµi ra ë giai ®o¹n s¶n phÈm muén Au II còng phæ biÕn ë d¹ng c¸c bao thÓ r¾n víi nhiÒu h×nh d¹ng kh¸c nhau (bÇu dôc, giät cÇu, ®¼ng th­íc tha h×nh v.v..) trong nÒn pyrit III, galenit vµ sphalerit thÓ hiÖn mèi quan hÖ ®ång sinh cña chóng. KÕt qu¶ ph©n tÝch vi dß mét sè h¹t Au II trong mÉu kho¸ng t­íng cho thÊy ®é tinh khiÕt cña chóng dao ®éng trong kho¶ng tõ 401 ®Õn 799, trung b×nh 686 (B¶ng 1), trong ®ã c¸c h¹t vµng thuéc electrum chiÕm sè l­îng 54%, vµng tù sinh chiÕm sè l­îng 46% sè mÉu ph©n tÝch.

B¶ng 1. KÕt qu¶ ph©n tÝch vi dß c¸c h¹t vµng thÕ hÖ I & II trong quÆng vµng
vïng nam Trµ Nó - Ph­íc Thµnh [Vâ Quang B×nh vµ nnk, 2001. L­u tr÷ §Þa chÊt]

Sè

TT

Sè hiÖu mÉu

ThÕ hÖ

Hµm l­îng

Tæng

céng

§é tinh khiÕt cña Au

Tªn kho¸ng vËt

Au

Ag

Fe

1

BT.NC 50110/9

Au II

65,28

33,83

0,78

99,89

659

Electrum

2

KT.NC.50115/1

Au II

82,92

16,71

0,16

99,79

832

Vµng tù sinh

3

KT.NC.50116/10

Au II

53,43

45,93

0,39

99,75

538

Electrum

4

KT.NC.50169/8

Au I

72,55

27,26

0,07

99,88

727

Vµng tù sinh

5

nt

Au I

67,23

32,31

0,35

99,89

675

Electrum

6

nt

Au II

64,95

34,49

0,4

99,84

653

Electrum

7

KT.NC.50179/3

Au II

39,58

59,11

1,13

99,82

401

Electrum

8

nt

Au II

65,69

33,12

0,9

99,71

665

Electrum

9

KT.NC.50192/2

Au I

73,65

25,50

0,68

99,83

743

Vµng tù sinh

10

nt

Au II

69,77

29,33

0,68

99,78

704

Vµng tù sinh

11

nt

Au II

65,40

33,62

0,79

99,81

660

Electrum

12

KT.NC.50194/10

Au I

77,21

22,31

0,34

99,86

776

Vµng tù sinh

13

KT.NC.50139/7

Au II

73,61

26,05

0,13

99,79

739

Vµng tù sinh

14

KT.NC.5012/1

Au I

62,57

36,90

0,34

99,81

629

Electrum

15

BT.NC 50139/10

Au I

74,69

24,79

0,43

99,91

751

Vµng tù sinh

16

KT.NC.50147/11

Au II

79,52

19,95

0,34

99,81

799

Vµng tù sinh

17

nt

Au II

78,51

20,78

0,5

99,79

791

Vµng tù sinh

18

KT.NC.50149/6

Au II

69,01

30,15

0,67

99,83

696

Electrum

Ghi chó: - Vµng thÕ hÖ I (Au I) cã ®é tinh khiÕt trung b×nh : 705.

- Vµng thÕ hÖ II (Au II) cã ®é tinh khiÕt trung b×nh : 686.

(MÉu ph©n tÝch t¹i Trung t©m Ph©n tÝch thÝ nghiÖm ®Þa chÊt)

Trong mét sè mÉu quÆng bÞ oxy ho¸, goethit gi¶ h×nh pyrit II cã chøa vµng thÕ hÖ II (Au II) d¹ng tµn d­.

Nh×n mét c¸ch tæng qu¸t c¨n cø vµo c¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu hiÖn nay cã thÓ nªu mét sè nhËn xÐt vÒ kho¸ng vËt vµng trong vïng nghiªn cøu nh­ sau:

1) Vµng tån t¹i ë d¹ng hai kho¸ng vËt: vµng tù sinh vµ electrum.

2) C¸c kho¸ng vËt chøa vµng gåm: th¹ch anh, galenit, pyrit, sphalerit, goethit.

3) H×nh th¸i biÓu hiÖn cña vµng tù sinh vµ electrum: h¹t, tÊm, sîi, bao thÓ.

4) CÊu t¹o: x©m t¸n, m¹ch, ®¸m h¹t x©m t¸n.

5) KiÕn tróc: h¹t tha h×nh, h¹t ®¼ng th­íc, h¹t d¹ng giät n­íc, h¹t d¹ng nhµnh c©y, h¹t d¹ng cÇu, tÊm tha h×nh, sîi chØ, bao thÓ r¾n h×nh bÇu dôc, cÇu, tha h×nh.

6) Vµng thµnh t¹o trong hai giai ®o¹n s¶n phÈm øng víi hai tæ hîp céng sinh kho¸ng vËt lµ vµng - th¹ch anh - pyrit vµ vµng - th¹ch anh - sulfur ®a kim, trong ®ã, vµng thuéc giai ®o¹n s¶n phÈm II øng víi giai ®o¹n t¹o kho¸ng III cña qu¸ tr×nh nhiÖt dÞch ph¸t triÓn m¹nh mÏ h¬n c¶ vÒ sè l­îng vµ h×nh thøc biÓu hiÖn.

7) §é tinh khiÕt cña vµng tù sinh thuéc lo¹i trung b×nh vµ thÊp. §é tinh khiÕt trung b×nh cña Au I lµ 704 cao h¬n chót Ýt ®é tinh khiÕt cña vµng II - 686.

8) ë giai ®o¹n s¶n phÈm sím, sè l­îng vµng tù sinh tréi h¬n electrum; ë giai ®o¹n s¶n phÈm muén th× electrum cã phÇn tréi h¬n vµng tù sinh.

9) Vµng trong quÆng ë c¸c th©n m¹ch n»m trong ®¸ magma phøc hÖ Bµ Nµ cã ®é tinh khiÕt trung b×nh cao h¬n so víi vµng n»m trong c¸c thµnh t¹o biÕn chÊt v©y quanh.

10) ë quy m« toµn vïng, ®é tinh khiÕt cña vµng cã xu h­íng t¨ng dÇn tõ ®«ng sang t©y tøc lµ t¨ng dÇn theo h­íng tõ Trµ Nó qua vïng Trµ Leng ®Õn vïng Ph­íc Thµnh. §iÒu nµy ®­îc gi¶i thÝch cã lÏ liªn quan ®Õn møc bãc mßn cña c¸c th©n quÆng; ë vïng Ph­íc Thµnh chóng bÞ bãc mßn s©u h¬n c¸c khu cßn l¹i.

III. §Æc ®iÓm cÊu t¹o, kiÕn tróc quÆng

1. §Æc ®iÓm cÊu t¹o quÆng

QuÆng vµng - th¹ch anh - sulfur trong vïng nghiªn cøu ®­îc thµnh t¹o chñ yÕu theo ph­¬ng thøc l¾ng ®äng vËt chÊt, kÕt tinh tõ dung dÞch nhiÖt dÞch, lÊp ®Çy c¸c hÖ thèng khe nøt, c¸c ®íi dËp vì, cµ n¸t, mÆt t¸ch phiÕn, bong líp,.... Ngoµi ra, ph­¬ng thøc thay thÕ trao ®æi (gÆm mßn, hoµ tan, lÊp bï) víi c¸c kho¸ng vËt t¹o tr­íc còng cã ý nghÜa quan träng trong qu¸ tr×nh t¹o quÆng. Do cã sù ph©n bè kh«ng ®ång ®Òu cña c¸c kho¸ng vËt trong th©n quÆng nªn quÆng cã cÊu t¹o kh¸ ®a d¹ng. C¸c cÊu t¹o phæ biÕn vµ ®Æc tr­ng lµ x©m nhiÔm, æ, m¹ch xuyªn lÊp, m¹ch thÊu kÝnh, m¹ch x©u chuçi, m¹ng m¹ch. C¸c vi cÊu t¹o gÆp d­íi kÝnh lµ m¹ch, x©m t¸n, æ, d¶i h¹t, gÆm mßn, m¹ng m¹ch, khèi, kÕ thõa, vµnh riÒm.... Trong ®ã phæ biÕn nhÊt lµ cÊu t¹o x©m t¸n. C¸c kho¸ng vËt quÆng nh­ pyrit, vµng tù sinh, galenit, sphalerit, chalcopyrit.... x©m t¸n kh«ng ®Òu trªn nÒn phi quÆng. CÊu t¹o khèi Ýt phæ biÕn h¬n, chØ ®Æc tr­ng cho pyrit t¹o thµnh c¸c æ ®Æc xÝt víi sù thay thÕ g¾n kÕt cña c¸c sulfur kh¸c.

2. §Æc ®iÓm kiÕn tróc quÆng

C¸c kÕt qu¶ ph©n tÝch kho¸ng t­íng c¸c mÉu quÆng trong vïng nghiªn cøu cho thÊy cã nh÷ng kiÕn tróc sau:

- KiÕn tróc h¹t tù h×nh, nöa tù h×nh ®Æc tr­ng cho pyrit, arsenopyrit; h¹t th­êng ph¸t triÓn thµnh nh÷ng tinh thÓ vu«ng v¾n, h×nh khèi x©m t¸n trong nÒn th¹ch anh hoÆc phi quÆng.

- KiÕn tróc h¹t tha h×nh lµ kiÕn tróc phæ biÕn nhÊt, ®Æc tr­ng cho pyrit, galenit, sphalerit, chalcopyrit, vµng tù sinh vµ electrum...víi kÝch th­íc thay ®æi trong ph¹m vi réng vµ víi nhiÒu h×nh d¸ng kh¸c nhau.

- KiÕn tróc xen lÊp còng kh¸ phæ biÕn víi c¸c kho¸ng vËt nh­: galenit, sphalerit, chalcopyrit, vµng tù sinh vµ electrum xen lÊp vµo khe nøt cña c¸c h¹t pyrit. H×nh d¸ng vµ kÝch th­íc cña c¸c kho¸ng vËt xen lÊp phô thuéc vµo h×nh d¸ng vµ kÝch th­íc cña c¸c khe nøt trong h¹t pyrit.

- KiÕn tróc gÆm mßn thay thÕ còng th­êng gÆp. ë mét sè mÉu cã thÓ quan s¸t rÊt râ c¸c kho¸ng vËt nh­ sphalerit, galenit, chalcopyrit, vµng tù sinh, electrum gÆm mßn thay thÕ mét phÇn c¸c h¹t pyrit.

- KiÕn tróc ph©n huû dung dÞch cøng ®Æc tr­ng cña sphalerit vµ chalcopyrit.

- KiÕn tróc cµ n¸t ®«i khi quan s¸t ®­îc ë mét sè mÉu: c¸c h¹t pyrit, arsenopyrit thµnh t¹o sím bÞ cµ n¸t, dËp vì, bÞ galenit, sphalerit, chalcopyrit hay goethit, hydrogoethit thay thÕ, g¾n kÕt l¹i.

- C¸c kiÕn tróc ®íi keo, vi tinh, h¹t tµn d­, h¹t gi¶ h×nh... ®Æc tr­ng cho quÆng oxy ho¸, thÓ hiÖn ë c¸c kho¸ng vËt nh­ covelin, melnikovit, goethit, hydrogoethit....

IV. Thø tù sinh thµnh vµ tæ hîp céng sinh kho¸ng vËt

Nghiªn cøu quÆng vµng cña vïng nam Trµ Nó - Ph­íc Thµnh cho phÐp x¸c ®Þnh c¸c tæ hîp céng sinh kho¸ng vËt ®Æc tr­ng. Chóng ®­îc x¸c ®Þnh chñ yÕu dùa vµo ®iÒu kiÖn ®Þa chÊt, h×nh th¸i quan hÖ biÓu hiÖn cña c¸c kho¸ng vËt trong quÆng vµ ®Æc ®iÓm h×nh th¸i, nguån gèc cña chóng.

1. C¸c tæ hîp céng sinh kho¸ng vËt quÆng nguyªn sinh

Trªn c¬ së nghiªn cøu thµnh phÇn kho¸ng vËt, c¸c ®Æc ®iÓm h×nh th¸i, mèi quan hÖ cña chóng trong th©n quÆng còng nh­ cÊu t¹o, kiÕn tróc quÆng cã thÓ ph©n chia qu¸ tr×nh t¹o kho¸ng nhiÖt dÞch ë vïng nghiªn cøu thµnh 4 giai ®o¹n kho¸ng ho¸. Ranh giíi gi÷a nh÷ng giai ®o¹n nµy cã thÓ lµ sù l¾ng ®äng quÆng, thay ®æi ®iÒu kiÖn m«i tr­êng hoÆc nh÷ng biÕn cè vÒ kiÕn t¹o. Mçi giai ®o¹n kho¸ng ho¸ h×nh thµnh mét tæ hîp céng sinh kho¸ng vËt ®Æc tr­ng.

- Giai ®o¹n kho¸ng ho¸ I: Tæ hîp céng sinh kho¸ng vËt: th¹ch anh – sericit - pyrit I ®­îc thµnh t¹o ë giai ®o¹n nµy. Ngoµi ra cßn cã ankerit, rutil, magnetit. C¸c kho¸ng vËt nµy th­êng ë d¹ng æ nhá vµ x©m t¸n, h×nh thµnh chñ yÕu b»ng ph­¬ng thøc trao ®æi thay thÕ vµ mét phÇn kÕt hîp víi ph­¬ng thøc lÊp ®Çy lç hæng, khe nøt trong c¸c thµnh t¹o ®¸ biÕn chÊt t­íng amphibol thuéc hÖ tÇng T¾c Pá; t­íng amphibol-epidot thuéc hÖ tÇng Kh©m §øc; t­íng ®¸ phiÕn lôc thuéc hÖ tÇng A V­¬ng, Suèi C¸t vµ trong c¸c thµnh t¹o granitogneis thuéc phøc hÖ Chu Lai n¬i gÇn c¸c khèi granit, biotit, granit 2 mica thuéc phøc hÖ Bµ Nµ (g K- E bn) hoÆc däc c¸c ®øt g·y, ®íi dËp vì cµ n¸t t¹o m«i tr­êng thuËn lîi cho quÆng ho¸ ë c¸c giai ®o¹n tiÕp theo. Giai ®o¹n kho¸ng ho¸ nµy ch­a cã ý nghÜa ®èi víi quÆng vµng.

- Giai ®o¹n kho¸ng ho¸ II: ®Æc tr­ng bëi tæ hîp céng sinh kho¸ng vËt th¹ch anh II, pyrit II, vµng tù sinh. Vµng tù sinh xuÊt hiÖn trong giai ®o¹n nµy víi sè l­îng kh«ng nhiÒu d­íi d¹ng c¸c h¹t nhá kÝch th­íc 0,01 - 0,1 mm. Vµng cã d¹ng h¹t tha h×nh hoÆc ®¼ng th­íc, ®«i khi cã d¹ng giät. Vµng ph©n bè x©m t¸n trong th¹ch anh, pyrit II d­íi d¹ng bao thÓ r¾n. Vµng thµnh t¹o ë giai ®o¹n nµy cã ®é tinh khiÕt trung b×nh dao ®éng trong kho¶ng 629-751. Trong giai ®o¹n kho¸ng ho¸ nµy kho¸ng vËt pyrit ph¸t triÓn m¹nh mÏ nhÊt, cã mÆt trong hÇu kh¾p c¸c th©n quÆng kÕt hîp chÆt chÏ víi th¹ch anh h¹t mÞn mµu tr¾ng x¸m, cÊu t¹o khèi. Pyrit ph©n bè x©m t¸n kh«ng ®Òu, ®«i khi t¹o thµnh c¸c ®¸m æ ®Æc sÝt trong th¹ch anh, mét vµi n¬i do c¸c chuyÓn ®éng kiÕn t¹o x¶y ra tiÕp sau lµm cho pyrit II còng nh­ th¹ch anh II bÞ r¹n nøt, dËp vì kh¸ m¹nh vµ bÞ c¸c kho¸ng vËt cña c¸c giai ®o¹n sau xuyªn lÊp, g¾n kÕt, mÆt kh¸c b¶n th©n pyrit II vµ th¹ch anh II ®«i chç l¹i lµ chÊt g¾n kÕt c¸c m¶nh d¨m cña ®¸ cßn sãt l¹i. Ngoµi ra trong giai ®o¹n kho¸ng ho¸ nµy cßn gÆp arsenopyrit trong mét sè mÉu ë mét vµi m¹ch quÆng víi sè l­îng kh«ng nhiÒu.

CÊu t¹o ®Æc tr­ng cho giai ®o¹n kho¸ng ho¸ nµy lµ x©m t¸n, æ, khèi, Ýt m¹ch. KiÕn tróc ®Æc tr­ng lµ kiÕn tróc nöa tù h×nh, tù h×nh, tha h×nh, xen lÊp, cµ n¸t, c¸c nguyªn tè ho¸ häc chñ yÕu cña giai ®o¹n nµy lµ: Fe, Au, S, As. §¸ v©y quanh bÞ biÕn ®æi nhiÖt dÞch chñ yÕu lµ chlorit ho¸, epidot, sericit ho¸, beresit ho¸. NhiÖt ®é thµnh t¹o trong kho¶ng 275 - 350oC.

- Giai ®o¹n kho¸ng ho¸ III: lµ giai ®o¹n thµnh t¹o tæ hîp c¸c kho¸ng vËt sulfur quan träng vµ ®Æc tr­ng cho vïng nghiªn cøu. Tæ hîp céng sinh kho¸ng vËt ®Æc tr­ng cho giai ®o¹n nµy lµ: galenit-sphalerit-chalcopyrit-vµng tù sinh-electrum.

Giai ®o¹n kho¸ng ho¸ III th­êng chång gèi vÒ mÆt kh«ng gian theo giai ®o¹n t¹o kho¸ng sím h¬n, ®ång thêi còng ph¸t triÓn réng thªm trong c¸c ®íi dËp vì kiÕn t¹o, víi quy m« lín h¬n h¼n so víi giai ®o¹n tr­íc. Thµnh phÇn kho¸ng vËt cña giai ®o¹n nµy kh¸ phong phó bëi c¸c sulfur: galenit-sphalerit-chalcopyrit; chóng cã mÆt hÇu kh¾p trong c¸c th©n quÆng víi sè l­îng kh«ng ®ång ®Òu, d­íi d¹ng c¸c ®¸m h¹t, chuçi h¹t, vi m¹ch xen lÊp trong c¸c khe nøt, lç hæng cña c¸c kho¸ng vËt thµnh t¹o ë giai ®o¹n sím h¬n, ®ång thêi còng phæ biÕn hiÖn t­îng thay thÕ gÆm mßn cña c¸c kho¸ng vËt cña giai ®o¹n sím. Trong giai ®o¹n kho¸ng ho¸ nµy sù cã mÆt cña vµng tù sinh vµ electrum mang tÝnh phæ biÕn, quyÕt ®Þnh bé mÆt sinh kho¸ng cña vïng nghiªn cøu. Chóng ph¸t triÓn kh¸ phong phó vµ ®a d¹ng, th­êng g¾n bã chÆt chÏ víi c¸c kho¸ng vËt galenit, sphalerit, chalcopyrit, pyrit III. Mèi quan hÖ nµy thÓ hiÖn rÊt râ trong c¸c vi m¹ch cña tæ hîp céng sinh kho¸ng vËt trªn víi vµng tù sinh hoÆc electrum lÊp ®Çy trong c¸c khe nøt cña pyrit II, c¸c kho¸ng vËt vµng x©m t¸n xuyªn lÊp theo vi khe nøt trong pyrit II hoÆc th¹ch anh II. Mét phÇn kho¸ng vËt vµng ë d¹ng bao thÓ r¾n trong pyrit III, galenit, sphalerit víi nhiÒu h×nh d¹ng kh¸c nhau (bÇu dôc, trßn, ®¼ng th­íc, tha h×nh...).

Nh×n chung vµng tù sinh vµ electrum giai ®o¹n kho¸ng ho¸ III th­êng cã d¹ng mÐo mã tha h×nh, d¹ng vi m¹ch ng¾n, d¹ng sîi, g©n m¹ch lÊp ®Çy vi khe nøt, kÏ hë hoÆc theo ranh giíi gi÷a c¸c h¹t kho¸ng vËt kh¸c nhau. §©y lµ giai ®o¹n t¹o quÆng vµng chÝnh trong vïng nghiªn cøu, sè l­îng vµng tù sinh vµ electrum nhiÒu h¬n h¼n so víi giai ®o¹n t¹o quÆng II. KÕt qu¶ ph©n tÝch kho¸ng t­íng kÕt hîp víi kÕt qu¶ ph©n tÝch vi dß cho thÊy vµng trong giai ®o¹n nµy cã ®é tinh khiÕt phÇn lín ë møc trung b×nh vµ thÊp (B¶ng 1).

CÊu t¹o quÆng chñ yÕu cña giai ®o¹n nµy vÉn lµ x©m t¸n, m¹ch x©m t¸n, m¹ch nhá, æ ®¸m. KiÕn tróc quÆng chñ yÕu lµ h¹t tha h×nh, h¹t nöa tù h×nh, h¹t tù h×nh, xuyªn lÊp, gÆm mßn, ph©n huû dung dÞch cøng, c¸c nguyªn tè ®Æc tr­ng lµ Au, Ag, Pb, Zn, Cu, Fe, S, Bi. C¸c biÕn ®æi nhiÖt dÞch chñ yÕu lµ sericit ho¸, chlorit ho¸. NhiÖt ®é thµnh t¹o trong kho¶ng 120 - 270oC.

- Giai ®o¹n kho¸ng ho¸ IV: lµ giai ®o¹n cuèi cïng kÕt thóc thêi kú t¹o quÆng nhiÖt dÞch, ®Æc tr­ng bëi tæ hîp céng sinh kho¸ng vËt th¹ch anh - calcit, cïng víi mét l­îng nhá pyrit, galenit, hematit víi sè l­îng kh«ng ®¸ng kÓ. Th¹ch anh calcit trong giai ®o¹n nµy th­êng ë d¹ng c¸c m¹ch nhá cã bÒ dµy 0,02 – 5 mm ®«i khi lín h¬n; chóng xuyªn c¾t toµn bé ®¸ vµ c¸c æ quÆng, m¹ch quÆng cña c¸c tæ hîp céng sinh kho¸ng vËt ®­îc thµnh t¹o vµo c¸c giai ®o¹n tr­íc.

2. Tæ hîp céng sinh kho¸ng vËt quÆng thø sinh

Do ¶nh h­ëng cña c¸c yÕu tè ngo¹i sinh mµ qu¸ tr×nh oxy ho¸ trong vïng nghiªn cøu x¶y ra kh¸ m¹nh mÏ chñ yÕu ë ®íi gÇn bÒ mÆt. C¸c kho¸ng vËt sulfur bÞ biÕn ®æi m¹nh mÏ nhÊt lµ pyrit, pyrotin. KÕt qu¶ lµ t¹o nªn c¸c tæ hîp geothit-hydrogeothit t­¬ng ®èi phæ biÕn trong vïng. §i cïng víi tæ hîp nµy cã vµng tù sinh d¹ng tµn d­ vµ mét phÇn vµng biÓu sinh (?) lµ ®èi t­îng rÊt ®¸ng ®­îc quan t©m. Ngoµi ra, ë thêi kú phong ho¸ nµy cßn gÆp c¸c s¶n phÈm oxy ho¸ cña galenit lµ anglesit, cña chalcopyrit lµ covelin, cña arsenopyrit lµ scorodit, cña pyrotin lµ melnikovit, song víi sè l­îng kh«ng ®¸ng kÓ vµ th­êng hoµ lÉn cïng tæ hîp goethit-hydrogoethit.

KÕt luËn.

Qua nghiªn cøu cã thÓ rót ra kÕt luËn: quÆng vµng trong vïng nam Trµ Nó – Ph­íc Thµnh thuéc thµnh hÖ vµng - th¹ch anh - sulfur vµ chia lµm hai kiÓu quÆng vµng: kiÓu quÆng vµng - th¹ch anh - pyrit vµ kiÓu quÆng vµng - th¹ch anh - sulfur ®a kim. Thµnh phÇn kho¸ng vËt quÆng bao gåm: pyrit, chalcopyrit, galenit, sphalerit, arsenopyrit, pyrotin, vµng tù sinh, electrum,... Qu¸ tr×nh t¹o quÆng nguyªn sinh x¶y ra trong 4 giai ®o¹n, trong ®ã c¸c giai ®o¹n II vµ III lµ 2 giai ®o¹n t¹o quÆng vµng s¶n phÈm, thuéc lo¹i h×nh nhiÖt dÞch nhiÖt ®é trung b×nh.

Nh÷ng néi dung chÝnh cña bµi b¸o nµy ®­îc rót ra tõ kÕt qu¶ ®iÒu tra, ®¸nh gi¸ kho¸ng s¶n cña §oµn 501, Liªn ®oµn §Þa chÊt Trung Trung Bé thuéc Côc §Þa chÊt vµ kho¸ng s¶n ViÖt Nam. TËp thÓ t¸c gi¶ xin ch©n thµnh c¶m ¬n l·nh ®¹o §oµn ®· t¹o ®iÒu kiÖn hoµn thµnh bµi b¸o.

V¨n liÖu

1. Nghiªm Vò Kh¶i, W. Kiyoshi, D­¬ng §øc Kiªm, NguyÔn V¨n Ch÷, 1994. Tuæi vÕt ph©n h¹ch zircon lÊy tõ hai phøc hÖ granit §¹i Léc vµ Bµ Nµ vïng B¾c Trung Bé ViÖt Nam. TC §Þa chÊt, A/220 : 15-30, Hµ Néi.

2. NguyÔn Quang LuËt, 1995. §Æc ®iÓm ph©n ®íi quÆng ho¸ sau macma ë r×a b¾c ®Þa khèi Kon Tum. LuËn ¸n PTS khoa häc §Þa lý - §Þa chÊt. §¹i häc Má - §Þa chÊt, Hµ Néi.