TrÇn Anh Ngoan

Vïng Th¹ch Kho¸n – Ba V× lµ n¬i tiÕp gi¸p cña 3 ®íi cÊu tróc: ®íi S«ng Hång, ®íi Phan Si Pan vµ ®íi Ninh B×nh [1]. Do n»m vµo vÞ trÝ nh­ vËy nªn cÊu tróc ®Þa chÊt cña vïng nµy kh¸ phøc t¹p. C¸c thµnh t¹o ®Þa chÊt hÇu nh­ cã mÆt tõ Proterozoi ®Õn §Ö tø. C¸c ho¹t ®éng magma x¶y ra m¹nh mÏ nhÊt vµo kû Trias. ChÕ ®é ho¹t ®éng kiÕn t¹o uèn nÕp, ®øt g·y ®a d¹ng, ®a kú; ®Æc biÖt lµ sù t¸i ho¹t ®éng cña c¸c ®øt g·y s©u lµm ph¸t sinh hµng lo¹t hÖ thèng ®øt g·y thø cÊp cã mèi quan hÖ nh©n qu¶ víi kho¸ng ho¸.

Nh÷ng ®Æc ®iÓm cÊu tróc ®Þa chÊt nªu trªn ®· t¹o cho kho¸ng s¶n vïng Th¹ch Kho¸n – Ba V× cã nh÷ng nÐt ®Æc tr­ng riªng. Dùa vµo sù xuÊt hiÖn c¸c lo¹i quÆng trong vïng cã thÓ ph©n ra: nhãm kim lo¹i ®en, nhãm kim lo¹i mµu, nhãm kim lo¹i quý, nhãm kim lo¹i phãng x¹; nhãm nguyªn liÖu ho¸ häc, nhãm nguyªn liÖu gèm kü thuËt vµ nhãm nguyªn liÖu s¶n xuÊt vËt liÖu chÞu löa.

Th©n quÆng d¹ng æ, m¹ch c¾m dèc 70 – 80⁰ n»m khíp ®Òu víi ®¸ v©y quanh, chiÒu dµi thÊy ®­îc 2500 m – 3000 m. ChiÒu dµy ®¹t 2 – 3 m.

Thµnh phÇn kho¸ng vËt quÆng chñ yÕu lµ magnetit, hematit mµu x¸m thÐp ®i cïng víi th¹ch anh d¹ng m¹ch. KÕt qu¶ ph©n tÝch ho¸ cho thÊy hµm l­îng s¾t rÊt cao trªn 60%, c¸c t¹p chÊt cã h¹i thÊp Pb: %, Zn: 0,04%, P: 0,2% [theo NguyÔn §×nh Hîp vµ nnk, 1989. L­u tr÷ §Þa chÊt].

QuÆng s¾t xãm H·n ®­îc x¸c ®Þnh nguån gèc nhiÖt dÞch. Lo¹i h×nh nµy ch­a ph¸t hiÖn ®­îc ë ®Þa phËn Ba V×.

Trong nhãm kim lo¹i mµu chØ gÆp ®ång vµ kÏm. QuÆng ®ång cã mèi liªn quan mËt thiÕt víi c¸c thµnh t¹o phun trµo bazan thuéc phÇn thÊp cña hÖ tÇng Viªn Nam vµ chØ gÆp chóng ë §¸ Ch«ng vµ phÝa b¾c v­ên Quèc gia Ba V×.

QuÆng ®ång §¸ Ch«ng ph©n bè trong c¸c ®¸ bazan d¹ng cÇu mµu x¸m sÉm, x¸m ®en; bazan h¹nh nh©n, andesit bazan, andesit giµu ban tinh mµu x¸m, x¸m s¸ng; andesit porphyr vµ c¸c lo¹i ®¸ tuf cña chóng thuéc ph©n hÖ tÇng d­íi hÖ tÇng Viªn Nam (T₁ vn₁). QuÆng cã d¹ng æ nhá, kÝch th­íc 0,5 – 1 cm x©m t¸n trong c¸c m¹ch th¹ch anh dµy 0,3 – 0,4 m ®­îc ng­êi Ph¸p khai th¸c tõ n¨m 1942.

Th©n quÆng kÐo dµi kho¶ng 3000 m theo ph­¬ng kinh tuyÕn víi chiÒu réng 200 – 300 m trïng víi ®¸ bazan porphyrit h¹nh nh©n bÞ biÕn ®æi propylit ho¸, chlorit ho¸, albit ho¸ vµ amphibol ho¸.

C¸c kho¸ng vËt nguyªn sinh gåm chalcopyrit, pyrit, pyrotin vµ enargit, cÊu t¹o x©m t¸n, æ nhá. KÕt qu¶ ph©n tÝch ho¸ häc cho hµm l­îng ®ång: 0,22 – 5,3%, c¸c nguyªn tè nickel: 0,003 – 0,03%m cobalt rÊt thÊp [theo Ng« Quang Toµn vµ nnk, 1994. L­u tr÷ §Þa chÊt]. C¸c kho¸ng vËt thø sinh th­êng gÆp lµ malachit vµ azurit ph©n bè trong c¸c khe nøt hoÆc gi÷a c¸c mÆt ph©n líp cña c¸c ®¸ phun trµo. C¸c kho¸ng vËt thø sinh nµy lµ s¶n phÈm oxy ho¸ trùc tiÕp tõ c¸c kho¸ng vËt nguyªn sinh ®· m« t¶ ë trªn.

§iÓm quÆng nµy n»m trong c¸c ®¸ cña ph©n hÖ tÇng trªn hÖ tÇng Viªn Nam (T₁ vn₂).

Th©n quÆng n»m trong mét ®íi ®øt g·y ph¸ huû kiÕn t¹o quan s¸t ®­îc chiÒu dµi trªn 100 m. Th©n quÆng dèc 75 – 80⁰. §©y lµ mét ®iÓm khai th¸c cò cña d©n, v× ®iÒu kiÖn an toµn kh«ng cho phÐp nªn ph¶i ®×nh chØ. XÐt vÒ ®Æc ®iÓm cÊu tróc ®Þa chÊt th× ®íi ph¸ huû kiÕn t¹o cã chøa quÆng nµy cßn kÐo dµi vÒ phÝa t©y nam. ChiÒu dµy th©n quÆng ®¹t 2 – 3 m, c«ng tr×nh khai th¸c ®· ®µo s©u 5 – 10 m vÉn thÊy quÆng cßn duy tr×. §¸ v©y quanh th©n quÆng cã felsit vµ trachyt bÞ Ðp vµ dËp vì m¹nh.

Thµnh phÇn kho¸ng vËt quÆng nguyªn sinh gåm chalcopyrit, pyrotin, pyrit. Pyrit chiÕm khèi l­îng lín vµ biÓu hiÖn tÝnh ph©n ®íi ngang kh¸ râ. PhÇn trung t©m th©n quÆng lµ quÆng ®ång, hai bªn r×a pyrit chiÕm ­u thÕ. XÐt vÒ tû lÖ gi÷a quÆng ®ång vµ pyrit th× cã thÓ xÕp ®iÓm quÆng nµy lµ quÆng ®ång – pyrit.

C¸c kho¸ng vËt thø sinh gåm malachit, azurit. Chryzocol lµ s¶n phÈm oxy ho¸ b¸m trùc tiÕp ë phÇn ngoµi c¸c kho¸ng vËt nguyªn sinh.

QuÆng cã cÊu t¹o ®Æc sÝt, kiÕn tróc h¹t nhá vµ trung b×nh.

QuÆng ®ång – pyrit cã mèi quan hÖ céng sinh chÆt chÏ víi c¸c m¹ch nhá vµ æ th¹ch anh nhiÖt dÞch.

QuÆng x©m t¸n th­a trong ®¸ hoa t¹o thµnh mét ®íi dµi 2000 – 3000 m, réng 700 – 800 m.

Thµnh phÇn kho¸ng vËt quÆng chñ yÕu lµ pyrit vµ sphalerit, Ýt h¬n cã chalcopyrit, pyrotin, melnikovit vµ marcasit.

QuÆng ho¸ kÏm Hang Ch¨n kh«ng cã ý nghÜa c«ng nghiÖp, mµ chØ cã gi¸ trÞ tham kh¶o vÒ mÆt sinh kho¸ng.

QuÆng ho¸ vµng ë nói L¸u, Lòng Ch¨n (Th¹ch Kho¸n) vµ xãm Xu©n (Ba V×) ®Òu thuéc thµnh hÖ th¹ch anh – sulfur – vµng.

C¸c ®¸ v©y quanh ®iÓm quÆng vµng Nói L¸u gåm ®¸ phiÕn th¹ch anh – mica cã disthen, granat xen quarzit h¹t th« thuéc ph©n hÖ tÇng 2 vµ 3; ®¸ hoa calcit, ®¸ hoa dolomit cã chøa scapolit vµ tremolit ph©n hÖ tÇng 4 hÖ tÇng Th¹ch Kho¸n. QuÆng vµng Nói L¸u n»m trong ®íi dËp vì ph¸ huû kiÕn t¹o cã ph­¬ng ¸ kinh tuyÕn vµ ®øt g·y ph­¬ng §B - TN khèng chÕ. §íi m¹ch th¹ch anh – sulfur – vµng cã chiÒu dµi trªn 2000 m, réng 100 m. Trong ®íi nµy ®· gÆp 5 m¹ch th¹ch anh – pyrotin cã chiÒu dµy 0,5 – 1,2 m. Thµnh phÇn kho¸ng vËt quÆng trong c¸c m¹ch nµy gåm pyrotin, pyrit, hiÕm h¬n cã chalcopyrit.

Ph©n tÝch mÉu vµng thÝ nghiÖm cña m¹ch th¹ch anh cã x©m t¸n sulfur cho kÕt qu¶ Au: 0,8 – 2,6 g/t, Ag: 0,6 – 16,8 g/t [theo NguyÔn §×nh Hîp vµ nnk, 1989. L­u tr÷ §Þa chÊt].

Trong ®íi ®¸ dËp vì ph¸t hiÖn ®­îc mét m¹ch th¹ch anh dµy 1 m ph¸t triÓn theo ph­¬ng TB - §N cã x©m t¸n pyrit, vµ mét Ýt melnikovit.

KÕt qu¶ ph©n tÝch ho¸ cho hµm l­îng vµng ®¹t 0,2g/t – 3,2g/t, b¹c ®¹t 10 – 18g/t [theo NguyÔn §×nh Hîp vµ nnk, 1989].

§iÓm quÆng vµng Xãm Xu©n thuéc thµnh hÖ th¹ch anh – sulfur – vµng liªn quan chÆt chÏ víi ®íi dËp vì trong ®¸ phun trµo gåm andesit, andesit d¹ng porphyr vµ tuf cña chóng thuéc ph©n hÖ tÇng Viªn Nam d­íi (T₁ vn₁); andesitodacit, dacit, dung nham trachyt vµ ryolit cïng víi tuf cña chóng thuéc ph©n hÖ tÇng Viªn Nam trªn (T₁ vn₂).

Trªn b×nh ®å vµ mÆt c¾t ®Òu quan s¸t ®­îc c¸c ®¸ cña phøc hÖ Ba V× xuyªn theo mÆt ph©n líp hoÆc ph©n phiÕn cña thµnh t¹o hÖ tÇng Viªn Nam.

Gi÷a quÆng gèc vµ quÆng vµng sa kho¸ng ë vïng Ba V× cã mèi liªn quan nguån gèc víi nhau, ch¼ng h¹n ®iÓm sa kho¸ng vµng Xãm Xu©n ®· tõng lµ mét c«ng tr­êng khai th¸c lín vµo nh÷ng n¨m cuèi thËp kû 80 ®Çu thËp kû 90, hoÆc lµ ë khu §ång Vµng, V©n S¬n, Suèi §«, Suèi Hai, Xãm B­ëi, Xãm Mu«n... TÊt c¶ c¸c ®iÓm quÆng vµ vµnh ph©n t¸n vµng sa kho¸ng kÓ trªn ®Òu n»m trong hoÆc kÒ cËn víi c¸c thµnh t¹o cña hÖ tÇng Viªn Nam hoÆc liªn quan víi c¸c cÊu tróc ph¸ huû kiÕn t¹o x¶y ra trong hÖ tÇng Viªn Nam.

Kho¸ng ho¸ phãng x¹ chØ gÆp ë khu ®åi §ao, má Ngät thuéc vïng Th¹ch Kho¸n.

Kho¸ng ho¸ urani ph©n bè chñ yÕu ë phÇn tiÕp xóc ngoµi cña c¸c thÓ amphibolit víi pegmatit hoÆc tËp trung ë phÇn vßm c¸c thÓ pegmatit mica tÊm lín chÞu ¶nh h­ëng cña qu¸ tr×nh ho¹t ®éng nhiÖt dÞch.

Nh÷ng kÕt qu¶ cña ph­¬ng ph¸p ph©n tÝch m¸y dß vÕt h¹t nh©n cho biÕt mËt ®é c¸c vÕt kÐo dµi theo ph­¬ng B – N vµ §B - TN gÇn trïng víi ph­¬ng kÐo dµi cña c¸c th©n pegmatit víi diÖn tÝch tæng céng kho¶ng 0,1 km². C¸c d¶i dÞ th­êng phãng x¹ n»m gÇn trïng víi c¸c th©n pegmatit mica tÊm lín.

Nhãm c¸c nguyªn liÖu ho¸ häc gi÷ vai trß quan träng nhÊt, ph©n bè ë nhiÒu n¬i (Gi¸p Lai, Cù Th¾ng, TÊt Th¾ng, Minh Quang, Ba Tr¹i, §åi TrÞnh) so víi c¸c lo¹i kho¸ng s¶n kh¸c cã mÆt trong vïng Th¹ch Kho¸n – Ba V×. Trong sè ®ã theo sè liÖu t×m kiÕm, th¨m dß cña Tæng côc §Þa chÊt tr­íc ®©y th× c¸c má Gi¸p Lai vµ Minh Quang cã gi¸ trÞ h¬n c¶ [2, 5].

C¸c th©n quÆng cã ph­¬ng TB - §N, c¾m vÒ TN (230 – 240⁰) víi gãc dèc 30 - 35⁰.

C¸c th©n quÆng pyrit bÞ hÖ thèng ®øt g·y ph­¬ng §B - TN vµ ¸ kinh tuyÕn xuyªn c¾t vµ g©y dÞch chuyÓn. BiÕn ®æi ®¸ v©y quanh th­êng gÆp lµ hiÖn t­îng dolomit ho¸, tremolit ho¸, phlogopit ho¸, graphit ho¸, th¹ch anh ho¸.

QuÆng cã hai d¹ng bë rêi ë phÇn n«ng tõ trªn mÆt tíi kho¶ng 20-30 m vµ d¹ng khèi r¾n ch¾c ph©n bè ë ®é s©u tõ 20 - 30 m ®Õn 50 - 60 m, cã khi tíi 150 m. QuÆng d¹ng bë rêi gåm chñ yÕu lµ pyrit h¹t nhá, kiÕn tróc tù h×nh; hÇu nh­ kh«ng gÆp pyrotin vµ melnikovit. Hµm l­îng l­u huúnh ®¹t 30%. QuÆng r¾n ch¾c x©m t¸n trong ®¸ hoa, Ýt khi gÆp trong quarzit. Pyrit cã kÝch th­íc nhá h¬n 1 mm, rÊt Ýt gÆp lo¹i ®¹t kÝch th­íc h¹t lín h¬n 2 mm.

Ngoµi kho¸ng vËt pyrit cßn gÆp pyrotin, chalcopyrit, melnikovit, magnetit víi sè l­îng thÊp. Hµm l­îng l­u huúnh trong quÆng ®¹t tõ 12% ®Õn 20%. C¸c kÕt qu¶ ph©n tÝch ho¸ häc cho thÊy trong pyrit cã chøa vµng víi hµm l­îng 0,2 - 0,6 g/t, b¹c 5 - 10g/t, mét vµi mÉu ®¹t 160g/t. C¸c nguyªn tè cã h¹i ®Òu n»m d­íi chØ tiªu cho phÐp [theo NguyÔn §×nh Hîp vµ nnk, 1989].

Má pyrit Minh Quang cã 7 th©n quÆng, trong ®ã th©n quÆng I vµ II cã gi¸ trÞ h¬n c¶.

Th©n quÆng I vµ II cã d¹ng thÊu kÝnh kÐo dµi theo ph­¬ng TB - §N c¾m vÒ TN víi gãc dèc 20 - 350. ChiÒu dµi th©n quÆng I kho¶ng 700 m, chiÒu dµy c¸c th©n quÆng biÕn ®æi nhiÒu theo ®­êng ph­¬ng vµ h­íng dèc dao ®éng 5-10 m cã chç ®¹t tíi 50 m.

C¸c th©n quÆng n»m chØnh hîp víi ®¸ v©y quanh gåm c¸c ®¸ phun trµo axit bÞ biÕn ®æi. Trong th©n quÆng cã nhiÒu líp kÑp víi chiÒu dµy nhá. §¸y th©n quÆng lµ ®¸ bazan vµ c¸c ®¸ trung tÝnh - axit.

Thµnh phÇn kho¸ng vËt gåm chñ yÕu lµ pyrit cã kiÕn tróc h¹t nhá ®Õn lín. C¸c kho¸ng vËt Ýt gÆp h¬n cã pyrotin, sphalerit, chalcopyrit, chalcosin, marcasit vµ mennikovit. Hµm l­îng l­u huúnh trong quÆng ®¹t 18-25% [theo Ng« Quang Toµn vµ nnk, 1994].

Má Th¹ch Kho¸n vµ má H÷u Kh¸nh lµ hai má ®iÓn h×nh thuéc tr­êng pegmatit Th¹ch Kho¸n [2, 5].

C¸c th©n m¹ch pegmatit kÐo dµi theo ph­¬ng TB - §N c¾m vÒ TN víi gãc dèc 50 - 80⁰ n»m chØnh hîp víi ®¸ v©y quanh. PhÇn trªn mÆt c¸c th©n pegmatit lµ nh÷ng thÊu kÝnh lín, nhá song song víi nhau theo chiÒu th¼ng ®øng, nh­ng ë phÇn s©u h¬n chóng l¹i nèi víi nhau t¹o thµnh chïm nh­ rÔ c©y.

H×nh d¹ng c¸c th©n pegmatit rÊt phøc t¹p: d¹ng thÊu kÝnh, chïm thÊu kÝnh, d¹ng bµn tay xoÌ, d¹ng ngän löa. Ranh giíi tiÕp xóc víi ®¸ v©y quanh râ rµng vµ th­êng bÞ biÕn chÊt tiÕp xóc trao ®æi kÌm theo hiÖn t­îng cµ n¸t. Mét sè th©n pegmatit lín chøa c¸c thÓ tï ®¸ v©y quanh cã chiÒu dµy tõ vµi chôc centimet ®Õn vµi mÐt.

KÝch th­íc c¸c th©n pegmatit thay ®æi trong ph¹m vi réng, cã th©n dµi vµi tr¨m ®Õn 800 m, réng hµng chôc ®Õn 60 m, dµy 10- 50 m nh­ng cã nh÷ng th©n nhá h¬n, chiÒu dµi chØ vµi ®Õn vµi chôc mÐt, réng vµi centimet ®Õn vµi mÐt. Pegmatit cã cÊu tróc ph©n ®íi vµ kiÕn tróc v©n ch÷ kh¸ ®iÓn h×nh.

Thµnh phÇn kho¸ng vËt cña pegmatit gåm felspat kali 35%, plagioclas 30%, th¹ch anh 15%, muscovit 10%, biotit 3%. Ngoµi ra cã turmalin, beryl, granat, epidot, pyrit, apatit, uraninit, monazit, xenotim, columbit, thorianit.....[theo NguyÔn §×nh Hîp vµ nnk, 1989].

KÝch th­íc c¸c th©n pegmatit rÊt kh¸c nhau dµi tõ 50 m ®Õn 700 m, réng tõ vµi mÐt ®Õn hµng tr¨m mÐt.

Thµnh phÇn kho¸ng vËt cña pegmatit gåm felspat: 60-70% (trong ®ã plagioclas chiÕm ­u thÕ), th¹ch anh: 30%, muscovit: 0-5%, biotit: 0-4% [theo NguyÔn §×nh Hîp vµ nnk, 1989]. Ngoµi ra cßn cã zircon, turmalin, sphen, granat, torbernit.

Asbest lµ nguyªn liÖu s¶n xuÊt vËt liÖu chÞu löa gÆp duy nhÊt ë hai ®iÓm quÆng xãm Quýt vµ xãm Mu«n (Ba V×).

C¸c th©n quÆng asbest t¹o thµnh ®íi (chïm m¹ch) cã chiÒu dµi thay ®æi tõ 180 ®Õn 300 m, réng tõ 20 - 40 m ®Õn 50 - 80 m. ChiÒu dµy mçi m¹ch tõ 1- 5 cm ®Õn 10 – 15 cm. C¸ biÖt cã m¹ch d¹ng thÊu kÝnh ph×nh to 0,8 - 1 m.

Thµnh phÇn kho¸ng vËt gåm asbest tremolit vµ anthophylit, trong ®ã tremolit chiÕm 70%, serpentin: 20%, talc: 10% [theo Ng« Quang Toµn vµ nnk, 1994].

HiÖn nay ë ®iÓm quÆng asbest Xãm Quýt d©n ®Þa ph­¬ng ®µo hµng tr¨m giÕng cã ®é s©u tõ 4-6 m ®Õn 10-14 m ®Ó khai th¸c amian.

Thµnh phÇn kho¸ng vËt chñ yÕu lµ anthophylit vµ tremolit kiÓu quÆng asbest - anthophylit - tremolit trong nhãm asbest - amphibol.

Theo sù ®¸nh gi¸ cña nhµ m¸y s¶n xuÊt fibr« xi m¨ng Hµ Néi th× chÊt l­îng quÆng asbest Xãm Mu«n ®¹t 60% lo¹i I, 20% lo¹i II, 20% lo¹i III [theo Ng« Quang Toµn vµ nnk, 1994].

1) QuÆng ho¸ néi sinh ë vïng Th¹ch Kho¸n - Ba V× kh¸ phong phó vµ ®a d¹ng thuéc hai lo¹i h×nh nguån gèc nhiÖt dÞch vµ pegmatit.

2) QuÆng hãa ®­îc c¸c yÕu tè magma x©m nhËp, cÊu tróc ®øt g·y, khe nøt vµ th¹ch häc - ®Þa tÇng thuËn lîi khèng chÕ. 

3) QuÆng ho¸ s¾t, kÏm, vµng vµ pyrit vïng Th¹ch Kho¸n liªn quan nguån gèc víi x©m nhËp granitoid phøc hÖ §iÖn Biªn.

4) QuÆng ho¸ ®ång, vµng, pyrit, asbest vïng Ba V× liªn quan víi c¸c thµnh t¹o phun trµo hÖ tÇng Viªn Nam vµ x©m nhËp siªu mafic phøc hÖ Ba V×.

5) QuÆng ho¸ phãng x¹ cã liªn quan nguån gèc víi tr­êng pegmatit Th¹ch Kho¸n.

6) C¸c quÆng ho¸ kh«ng kim lo¹i trong vïng cã gi¸ trÞ c«ng nghiÖp lín, cßn c¸c quÆng ho¸ kim lo¹i Ýt cã gi¸ trÞ.

7) Vïng Th¹ch Kho¸n - Ba V× lµ n¬i cã nhiÒu tiÒm n¨ng tham quan t×m hiÓu ®Þa chÊt tµi nguyªn kho¸ng s¶n vµ c¸c khu má ®· vµ ®ang khai th¸c.

1. Dovzhikov A. (chñ biªn), 1965. §Þa chÊt miÒn B¾c ViÖt Nam. Tæng côc §Þa chÊt, Hµ Néi.

2. Lª V¨n Cù (chñ biªn), 1983. Kho¸ng s¶n miÒn B¾c ViÖt Nam. TËp V Kh«ng kim lo¹i. Tæng côc §Þa chÊt, Hµ Néi.

3. Hoµng Ngäc Kû (chñ biªn), 1978. §Þa chÊt tê Hµ Néi. ThuyÕt minh tê B¶n ®å ®Þa chÊt Hµ Néi tû lÖ 1 : 200.000. Tæng côc Má vµ ®Þa chÊt, Hµ Néi.

4. Phan Cù TiÕn (chñ biªn), 1977. Nh÷ng vÊn ®Ò ®Þa chÊt T©y B¾c. Nxb KHKT. Hµ Néi.

5. TrÇn V¨n TrÞ (chñ biªn), 2000. Tµi nguyªn kho¸ng s¶n ViÖt Nam. Côc §Þa chÊt vµ kho¸ng s¶n ViÖt Nam, Hµ Néi.