Lª TiÕn Dòng¹, Ph¹m ThÞ V©n Anh¹, NguyÔn Thanh Tïng²,
Lª ThÞ Thanh H­¬ng², TrÇn Träng Ph¸t², §ç §øc Th¾ng³

Thµnh hÖ ®¸ biÕn chÊt trao ®æi [1] lµ tËp hîp c¸c ®¸ biÕn chÊt trao ®æi (BCT§) cã nh÷ng dÊu hiÖu bÒn v÷ng æn ®Þnh tån t¹i trong ph¹m vi mét tØnh quÆng vµ lÆp l¹i trong nh÷ng ®iÒu kiÖn ®Þa chÊt t­¬ng tù ë c¸c vïng kh¸c. Mçi mét thµnh hÖ bao gåm nhiÒu t­íng BCT§. Nh÷ng dÊu hiÖu bÒn v÷ng cña thµnh hÖ BCT§ bao gåm: *Cã vÞ trÝ trong lÞch sö ph¸t triÓn ®Þa chÊt khu vùc vµ cã mèi liªn quan víi mét qu¸ tr×nh magma nhÊt ®Þnh; *Cã nh÷ng ®Æc tÝnh vÒ thµnh phÇn kho¸ng vËt vµ hãa häc; *Cã tÝnh chuyªn ho¸ ®Þa hãa vµ sinh kho¸ng vµ c¸c ®iÒu kiÖn ®Þnh vÞ khu tró.

Trªn c¬ së c¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu vµ tæng hîp, vËn dông c¸c m« h×nh lý thuyÕt, bµi b¸o sÏ ph©n tÝch vµ lµm s¸ng tá ®Æc ®iÓm cña c¸c thµnh hÖ BCT§ còng nh­ mèi liªn quan cña chóng víi kho¸ng s¶n, tr­íc hÕt lµ nhãm kim lo¹i quý (vµng-b¹c), lÊy vÝ dô khu vùc phÝa t©y tØnh Qu¶ng TrÞ thuéc miÒn B¾c Trung Bé.

Vïng nghiªn cøu cã diÖn tÝch trªn 1500 km² kÐo dµi theo ph­¬ng TB-§N däc Quèc lé 14 vµ s«ng Rµo Qu¸n, tõ §a Kr«ng ®Õn A L­íi. Ngoµi c¸c thµnh t¹o ®Þa chÊt ®· ®­îc biÕt ®Õn víi c¸c s­u tËp cæ sinh ch¾c ch¾n, t¹i ®©y cßn cã mÆt mét sè kiÓu mÆt c¾t míi ®­îc x¸c lËp sau ®©y.

- KiÓu mÆt c¾t TiÒn Cambri. Gåm hai phÇn. PhÇn thÊp sÉm mÇu, phong phó ®¸ amphibolit, Ýt ®¸ phiÕn th¹ch anh - mica ®i cïng víi c¸c metagabro. Chóng cã mét sè ®Æc ®iÓm t­¬ng tù mÆt c¾t Plei Uèc ®· ®­îc m« t¶ ë phÇn r×a phÝa t©y khèi nh« Kon Tum [3]. PhÇn trªn phong phó c¸c ®¸ phiÕn th¹ch anh - mica, gneis, ®¸ hoa cã chøa c¸c vØa ®¸ phiÕn c­êng ®é phãng x¹ cao, cã thÓ t­¬ng ®ång víi kiÓu mÆt c¾t hÖ tÇng Tiªn An.

- KiÓu mÆt c¾t phun trµo - ¸ phun trµo trung tÝnh ®Õn axit Mesozoi th­îng.

§­îc t¸ch ra tõ c¸c thµnh t¹o hÖ tÇng A Lin tuæi Permi, quy m« kh«ng lín, ph©n bè trïng víi tuyÕn tr­ît b»ng ph­¬ng TB - §N A L­íi - Lao B¶o hoÆc §µ N½ng - Thµ KhÑt, thµnh phÇn gåm dacit, ryolit, andesitodacit, granophyr vµ granit d¹ng porphyr.

CÇn nhÊn m¹nh r»ng, sù cã mÆt cña hai tæ hîp magma x©m nhËp - phun trµo Paleozoi th­îng - Mesozoi h¹ vµ Mesozoi th­îng quyÕt ®Þnh tÝnh ®a d¹ng, phøc t¹p còng nh­ sù phong phó vÒ sinh kho¸ng néi sinh, ®Æc biÖt lµ sinh kho¸ng vµng nguån gèc nhiÖt dÞch ë miÒn B¾c Trung Bé.

C¸c tµi liÖu hiÖn cã cho phÐp thõa nhËn vµ ph©n chia c¸c thµnh hÖ BCT§ vïng nghiªn cøu thµnh hai nhãm chÝnh (b¶ng 1, h×nh 1) gåm BCT§ kiÒm (nhãm K) vµ BCT§ axit (nhãm A).

B¶ng 1. Ph©n lo¹i chung c¸c thµnh hÖ BCT§ vïng phÝa t©y Qu¶ng TrÞ

MÆt c¾t metamafic cã quy m« lé kh«ng lín trªn diÖn tÝch vµi chôc km² ë khu A Bung ranh giíi gi÷a Thõa Thiªn - HuÕ vµ Qu¶ng TrÞ. Ngoµi c¸c ®¸ amphibolit vµ gabro ë ®o¹n gÇn Quèc lé 14 cßn gÆp c¸c tËp ®¸ sÉm mµu cã tæ hîp kho¸ng vËt granat-pyroxen-plagioclas, plagioclas-pyroxen, granat- th¹ch anh -pyroxen .

C¸c ®íi propylit chång lªn c¸c thùc thÓ ®¸ sÉm mÇu metamafic, ph¸t triÓn theo ph­¬ng TB - §N víi quy m« lín, chiÒu réng quan s¸t 1-2 m ®Õn hµng chôc mÐt, chiÒu dµi th­êng trªn vµi tr¨m mÐt ®Õn ngh×n mÐt. Cã thÓ ph©n biÖt hai nhãm ®¸ biÕn chÊt nhiÖt dÞch. Nhãm thø nhÊt gåm c¸c ®¸ phiÕn lôc, amphibolit, ®¸ phiÕn amphibol, gabro bÞ propylit ho¸. Nhãm thø hai, c¸c ®¸ propylit ho¸ thùc sù, bao gåm c¸c kho¸ng vËt nhiÖt dÞch epidot, chlorit, actinolit, carbonat. C¸c tæ hîp céng sinh kho¸ng vËt biÕn chÊt nhiÖt dÞch tiªu biÓu: Ep+ Chl + Act + Q + Cc (1), Q + Ep (2) vµ Q + Chl (3)

Propylit khu A Bung thuéc vµo kiÓu ph©n ®íi tõ nhiÖt ®é cao t­íng epidot-actinolit ®Õn nhiÖt ®é thÊp t­íng epidot-chlorit [6]. Cã sù trïng lÆp vÒ mÆt kh«ng gian vµ mèi liªn quan hµm l­îng Au gi÷a c¸c ®íi biÕn ®æi propylit ho¸ vµ c¸c th©n quÆng. D­íi kÝnh hiÓn vi, c¸c kho¸ng vËt sulfur thay thÕ vµ ph¸t triÓn muén h¬n trªn nÒn c¸c kho¸ng vËt nhiÖt dÞch, t¹o nªn c¸c cÊu t¹o x©m t¸n, æ, vi m¹ch vµ x©m nhiÔm, thµnh phÇn bao gåm pyrit, pyrotin vµ chalcopyrit, hµm l­îng biÕn ®æi tõ 1 ®Õn 5-7% phô thuéc vµo c­êng ®é biÕn ®æi cña ®¸ nguyªn thuû. §· t×m thÊy nhiÒu h¹t vµng tù sinh tha h×nh kÝch th­íc phæ biÕn 0,03-0,1 mm ®Õn 0,5 mm n»m trªn nÒn c¸c h¹t kho¸ng vËt phi quÆng, ®é tinh khiÕt cña vµng 99,3%. Hµm l­îng vµng trong c¸c th©n kho¸ng cao nhÊt ®¹t 7,65 ppm, trung b×nh 0,72 ppm. Tµi nguyªn dù b¸o vµng khu A Bung tõ 7 ®Õn trªn 10 tÊn vµng kim lo¹i.

Tõ c¸c ph©n tÝch chi tiÕt, cã thÓ ®­a ra hai nhËn xÐt quan träng sau ®©y: 1- QuÆng ho¸ vµng khu A Bung thuéc vµo kiÓu nhiÖt dÞch x©m nhËp ph¸t triÓn trªn nÒn c¸c ®¸ sÉm mÇu bÞ propylit ho¸ vµ c¸c ®¸ propylit; 2- VÒ mÆt thêi gian, qu¸ tr×nh l¾ng ®äng sulfur vµ vµng x¶y ra tiÕp s¸t ngay giai ®o¹n cuèi cïng cña tiÕn tr×nh propylit ho¸ khi ®é kiÒm cña dung dÞch gi¶m.

Trªn b×nh ®å hiÖn ®¹i, toµn bé c¸c diÖn lé cña hÖ tÇng §éng Toµn tuæi Permi (?) n»m vÒ phÝa b¾c cña ®øt g·y A L­íi - Lao B¶o. MÆt c¾t tiªu biÓu theo suèi Ca L­ ®­îc ph©n lµm 6 tËp, thµnh phÇn andesitobazan, andesit cã hypersthen, d¨m cuéi tuf vµ andesitodacit. Tæng chiÒu dµy 500-600 m.

BiÕn chÊt nhiÖt dÞch propylit ho¸ ph¸t triÓn m¹nh, cã liªn quan nguån gèc víi kho¸ng ho¸ sulfur-vµng víi c¸c ®iÓm quÆng tiªu biÓu nh­ §éng Toµn, Khe Tr¨ng (Qu¶ng TrÞ), Me Gi (Qu¶ng B×nh). Cã thÓ ph©n biÖt hai kiÓu propylit sau ®©y:

a- Propylit ph¸t triÓn d¹ng diÖn. §ã lµ c¸c biÕn ®æi chlorit ho¸, epidot ho¸, th¹ch anh ho¸, carbonat ho¸ kh«ng ®ång ®Òu víi quy m« lín, kh«ng cã mèi liªn quan víi cÊu t¹o ®Þa chÊt.

b- Propylit ph¸t triÓn côc bé d¹ng tuyÕn, chiÒu dµi vµi chôc mÐt ®Õn hµng tr¨m mÐt, chiÒu réng 0,5 ®Õn 10 m ®i cïng víi kho¸ng ho¸ sulfur ph¸t triÓn trïng víi c¸c yÕu tè cÊu tróc ®Þa chÊt thuËn lîi. C¸c yÕu tè thuËn lîi chÝnh lµ c¸c tËp aglomerat andesit víi nh÷ng cuéi-bom nói löa g¾n kÕt bëi c¸c dung nham cïng thµnh phÇn andesit, c¸c ®íi khe nøt t¨ng cao, dËp vì cataclasit.

§Æc ®iÓm næi bËt cña propylit khu §éng Toµn (phÝa ®«ng thÞ trÊn §a Kr«ng) lµ sù cã mÆt th­êng xuyªn cña kho¸ng vËt sericit. Tæ hîp céng sinh kho¸ng vËt: Q + Chl + Ep th­êng xuyªn tån t¹i ®ång thêi cïng víi kh«ng gian ph©n bè cña tæ hîp céng sinh kho¸ng vËt: Q + Chl + Ser.

C¸c ®íi sulfur ho¸ víi c¸c kho¸ng vËt pyrit, chalcopyrit, Ýt galenit vµ covelin ph¸t triÓn chång lªn c¸c thÓ ®¸ propylit, cÊu t¹o x©m t¸n th­a, vi m¹ch, æ, ®¸m thay thÕ hoÆc lÊp ®Çy c¸c khe nøt trong thÓ propylit. §· t×m thÊy c¸c h¹t vµng tù sinh kÝch th­íc rÊt bÐ, th­êng <0,1 mm cã chøa 10-20% Ag. Hµm l­îng trung b×nh cña vµng trong c¸c ®íi kho¸ng ho¸ tõ 0,42 ®Õn 0,68 ppm. Theo c¸c dÊu hiÖu th¹ch häc vµ cÊu tróc, c¸c biÓu hiÖn quÆng ho¸ vµng trong khu §éng Toµn, Khe Tr¨ng, Me Gi cã quan hÖ nguån gèc víi c¸c thµnh t¹o phun trµo andesit, thuéc thµnh hÖ vµng b¹c nguån gèc nhiÖt dÞch phun trµo. Tµi nguyªn dù b¸o khu §éng Toµn lµ 5-6 tÊn vµng vµ trªn 50 tÊn b¹c kim lo¹i.

Cã thÓ thÊy, ë vïng nghiªn cøu nãi riªng vµ miÒn B¾c Trung Bé nãi chung, thµnh hÖ propylit vµng b¹c ph¸t triÓn trªn c¸c ®¸ phun trµo trung tÝnh møc tuæi Permi hÕt søc cã triÓn väng. LÞch sö vµ nguån gèc cña quÆng ho¸ vµng b¹c liªn quan chÆt chÏ vµ g¾n liÒn víi giai ®o¹n l¾ng ®äng cña tiÕn tr×nh BCT§ sau magma cña thùc thÓ c¸c phun trµo thuéc tÝnh kiÒm v«i. TiÕn tr×nh nµy hoµn toµn phï hîp víi m« h×nh cña Jaricov B. A [1].

B¶ng sè 2 tr×nh bÇy ph©n lo¹i chung vÒ c¸c ho¹t ®éng BCT§ axit cña E. V. Plosev vµ nnk (1981) cã bæ sung cña t¸c gi¶ (Lª TiÕn Dòng, 2000). Trong b¶ng ph©n lo¹i cã thÓ thÊy lµ, c¸c biÕn thÓ cÊu t¹o kh«ng ®ång nhÊt thùc chÊt chÝnh lµ c¸c thÓ BCT§ thµnh t¹o trong hai giai ®o¹n. Giai ®o¹n mét, trong m«i tr­êng axit cao víi hai kho¸ng vËt bÒn lµ th¹ch anh vµ sericit. Giai ®o¹n hai, khi m«i tr­êng trë nªn baz¬ h¬n, l¾ng ®äng chlorit, calcit, albit, felspat kali vµ ®Æc biÖt lµ ankerit. ChÝnh sù cã mÆt cña giai ®o¹n 2 lµ ®iÒu kiÖn thuËn lîi cho sù tÝch tô vµ l¾ng ®äng sulfur vµ vµng. C¸c kÕt qu¶ ph©n tÝch chi tiÕt cÊu tróc c¸c thÓ BCT§ cña khu vùc nghiªn cøu, nh­ sÏ tr×nh bµy d­íi ®©y, phï hîp víi b¶ng ph©n lo¹i nµy.

B¶ng 2. Ph©n lo¹i biÕn chÊt trao ®æi axit

C¸c ký hiÖu kho¸ng vËt (dïng cho c¶ bµi b¸o): Ab- Albit, Act- Actinolit, And- Andalusit, Ank- Ankerit, Aln- Alunit, Bi- Biotit, Cc- Calcit, Chl- Chlorit, Crn- Corindon, Ep- Epidot, Fsp- Felspat, Ser- Sericit, HSer- Hydromica, Hob- Hornblend, Ka- Kaolinit, KFsp- Felspat kali, Mus- Muscovit, Plag₇₀- Plagioclas vµ sè hiÖu, Py- Pyroxen, Gra- Granat, Top- Topaz, Q- Th¹ch anh, Ser- Sericit. C¸c ký hiÖu kiÓu BCT§: Ar- Argilitit, Br- Beresit, ArAn- Argilitit ankerit, Qz - Quarzit thø sinh, Gr- Greisen , GsAn- Greisen ankerit, BrAn - Beresit ankerit

Ph¸t triÓn m¹nh mÏ trong vïng nghiªn cøu vµ cã mèi liªn quan víi nhiÒu ®iÓm quÆng ho¸ vµng víi c¸c thuéc tÝnh kh¸c nhau. NÕu nh­ ë khu A Vao, VÜnh ¤ ho¹t ®éng biÕn chÊt axit ®¬n gi¶n gåm mét giai ®o¹n beresit ho¸, th× t¹i khu La Sam ho¹t ®éng BCT§ cã hai giai ®o¹n víi sù cã mÆt kh¸ th­êng xuyªn tæ hîp Ank + Chl muén, t¹o nªn kiÓu beresit ankerit.

§iÓm quÆng vµng La Sam, thuéc x· Tµ Rôt, huyÖn H­íng Ho¸ ph©n bè trong mét diÖn tÝch 9-10 km² s¸t quèc lé 14. C¸c ®íi BCT§ nhiÖt dÞch ph¸t triÓn d¹ng tuyÕn chång lªn c¸c ®¸ phiÕn th¹ch anh - mica hÖ tÇng A V­¬ng vµ c¸c thÓ x©m nhËp n«ng granophyr tuæi Mesozoi muén.

Cã thÓ ph©n biÖt hai nhãm ®¸ theo dÊu hiÖu ®Æc ®iÓm cÊu t¹o vµ thµnh phÇn kho¸ng vËt. Nhãm cÊu t¹o ®¬n gi¶n, chñ yÕu gåm tËp hîp th¹ch anh ®i cïng sericit, Ýt chlorit thÕ hÖ I. Nhãm cÊu t¹o phøc t¹p, ngoµi tËp hîp th¹ch anh, sericit vµ chlorit thÕ hÖ I cßn ph¸t triÓn c¸c m¹ch vµ vi m¹ch ankerit + th¹ch anh + chlorit thÕ hÖ II. Cét BCT§ tiªu biÓu cho chóng ®­îc t¶ nh­ sau:

1. Q + Ser + Chl_I + Plg + Bi + Gra Giai
2. Q + Ser + Chl_I + Ab + Bi ®o¹n
3. 3- Q + Ser + Chl_I + Ab axit axit

C¸c th©n quÆng giÇu sulfur d¹ng tuyÕn trïng víi kh«ng gian ph©n bè c¸c ®íi biÕn chÊt nhiÖt dÞch víi chiÒu dÇy tõ vµi mÐt ®Õn vµi chôc mÐt. CÊu t¹o quÆng d¹ng d¶i, æ vµ x©m t¸n, kiÕn tróc tù h×nh vµ tha h×nh víi c¸c h¹t sulfur kÝch th­íc 0.10 ®Õn 2 mm. Hµm l­îng sulfur th­êng tõ d­íi 1% ®Õn 5-6%, Ýt khi ®¹t tíi 10%. Thµnh phÇn gåm pyrit, chalcopyrit, sphalerit, galenit, arsenopyrit, Ýt pyrotin. C¸c h¹t vµng tù sinh kÝch th­íc tõ 0,02 tíi 0,4 mm, côc bé cã h¹t ®¹t träng l­îng 3 ®Õn 6 mg, th­êng ë d¹ng h¹t, vÈy, kiÓu cµnh c©y, tha h×nh. Hµm l­îng Au trong c¸c ®íi quÆng dao ®éng tõ 0,1 ®Õn 10,75 ppm, sè mÉu cã hµm l­îng trªn 1 ppm chiÕm 26%. Tµi nguyªn dù b¸o khu La Sam kho¶ng 7 ®Õn 10 tÊn vµng kim lo¹i.

C¸c ph©n tÝch chi tiÕt cho thÊy, ho¹t ®éng biÕn chÊt vµ biÕn chÊt trao ®æi mang tÝnh giai ®o¹n, liªn quan nguån gèc víi c¸c thµnh hÖ granit x©m nhËp n«ng kho¶ng tuæi Jura-Creta, hiÖn míi béc lé rÊt yÕu trªn b×nh ®å cÊu tróc hiÖn ®¹i. Giai ®o¹n 1, biÕn chÊt ®éng lùc kÌm theo c¸c ho¹t ®éng biÕn d¹ng dÎo ®Æc tr­ng bëi c¸c cÊu t¹o vi uèn nÕp, cuén vßng vµ khóc dåi. Giai ®o¹n 2, biÕn chÊt nhiÖt dÞch axit, h×nh thµnh c¸c tæ hîp céng sinh kho¸ng vËt: Q + Ser + Chl vµ Q + HSer + Ser. Giai ®o¹n 3, biÕn chÊt ®éng lùc, xuÊt hiÖn c¸c hÖ thèng khe nøt më. Giai ®o¹n 4, biÕn chÊt nhiÖt dÞch kiÒm ®Õn ¸ kiÒm liªn quan víi carbonat ho¸, chlorit ho¸ trªn nÒn th¹ch anh - sericit. Cuèi giai ®o¹n 4 l¾ng ®äng c¸c kho¸ng vËt sulfur vµ vµng.

Tiªu biÓu cho thµnh hÖ BCT§ nµy chÝnh lµ ®iÓm quÆng vµng Xi Pa (Lª TiÕn Dòng vµ nnk, 1997, 1998, 2000), n»m vÒ phÝa tr¸i s«ng §a Kr«ng, diÖn tÝch ph©n bè kho¶ng 15 km² thuéc ®Þa phËn x· Tµ Long, huyÖn §a Kr«ng. Trªn c¸c tê b¶n ®å ®Þa chÊt vµ kho¸ng s¶n tû lÖ 1: 200.000 vµ 1: 50.000 ®· ®¨ng ký ®iÓm kho¸ng ho¸ pyrit Xi Pa víi hµm l­îng Au 0,4 ®Õn 0,9 ppm [7]. Toµn bé kho¸ng ho¸ vµng trïng víi diÖn tÝch ph©n bè cña khèi phun trµo vµ c¸c thÓ ¸ phun trµo kho¶ng tuæi Mesozoi muén. CÊu tróc cña khèi ®¸ phun trµo - ¸ phun trµo gåm 3 tËp, thµnh phÇn dacit, andesitodacit, Ýt andesit, tuf ryolit, ryolit, felsit vµ c¸c thÓ nhá granophyr. T¹i mét sè vÕt lé ®· t×m thÊy c¸c thÓ granophyr xuyªn c¾t vµ g©y biÕn chÊt nhiÖt dÞch ®¸ v«i vµ sÐt v«i tuæi Jura hÖ tÇng A Ngo (h×nh 2).

C¸c ph¸ hñy kiÕn t¹o ph¸t triÓn m¹nh theo ph­¬ng ¸ §T vµ TB - §N, khèi ®¸ phun trµo vµ ¸ phun trµo bÞ Ðp nÐn vµ d¨m hãa, ®ång thêi bÞ chång lªn bëi c¸c thµnh t¹o biÕn chÊt nhiÖt dÞch thay thÕ trao ®æi ®i cïng víi tÝch tô sulfur chøa Au-Ag. Theo hµm l­îng c¸c kho¸ng vËt sulfur vµ hµm l­îng Au-Ag, cã thÓ khoanh ®Þnh c¸c ®íi quÆng chiÒu réng tõ 25 ®Õn 175 m, chiÒu dµi tõ 500 ®Õn trªn 1000 m. Trong ph¹m vi c¸c ®íi biÕn chÊt nhiÖt dÞch cã thÓ ph©n biÖt nhãm c¸c ®¸ cÊu t¹o ®¬n gi¶n gåm th¹ch anh – sericit - hydrosericit-kaolinit vµ nhãm c¸c ®¸ cÊu t¹o phøc t¹p gåm th¹ch anh – hydrosericit - kaolinit chøa c¸c m¹ch ankerit-chlorit. Sù cã mÆt cña ankerit, kaolinit, chlorit ®· ®­îc x¸c minh b»ng c¸c ph­¬ng ph¸p ph©n tÝch nhiÖt vµ roengen. Kho¸ng vËt quÆng bao gåm pyrit, chalcopyrit, Ýt galenit vµ sphalerit, ngoµi ra cã rÊt Ýt antimonit d¹ng h¹t tha h×nh ®Õn tù h×nh, d¹ng vÈy, kÝch th­íc c¸c h¹t tõ 0,01 ®Õn 0,1 mm, hµm l­îng tõ 1-2% ®Õn d­íi 5%. QuÆng cã cÊu t¹o d¹ng x©m t¸n th­a, vi m¹ch. §Æc biÖt c¸c h¹t sulfur th­êng xuyªn tÝch tô vµ b¸m theo r×a c¸c vi m¹ch ankerit-chlorit. C¸c h¹t vµng tù sinh rÊt hiÕm gÆp, kÝnh th­íc 0,1-0,2 mm.

C¸c gi¸ trÞ nhiÖt ®é ®ång ho¸ bao thÓ do TS. Hoµng Sao thùc hiÖn t¹i Phßng ThÝ nghiÖm ViÖn nghiªn cøu §Þa chÊt vµ kho¸ng s¶n dao ®éng tõ møc nhiÖt ®é trung b×nh ®Õn nhiÖt ®é thÊp. §¸ng chó ý trong kÕt qu¶ thÝ nghiÖm, cã c¸c gi¸ trÞ nhiÖt ®é ®ång ho¸ bao thÓ thÊp ®Õn møc 165^oC (Lª TiÕn Dòng vµ nnk, 2000).

Hµm l­îng vµng theo c¸c ph©n tÝch AAS tõ 0,10 ®Õn 4,25 ppm, trung b×nh 0,76 ppm. KÕt qu¶ ph©n tÝch mét sè mÉu b¸n c«ng nghÖ, hµm l­îng Au tõ 2 ®Õn 6 ppm, hµm l­îng Ag kh¸ cao. C¸c thµnh t¹o quÆng chøa vµng khu Xi Pa ®­îc xÕp vµo thµnh hÖ vµng-b¹c kiÓu nhiÖt dÞch ph¸t triÓn trªn c¸c ®¸ phun trµo tuæi Mesozoi muén. Tµi nguyªn dù b¸o trong diÖn tÝch 15 km² lµ 10-20 tÊn vµng kim lo¹i.

KÕt qu¶ ph©n tÝch tæng hîp cho phÐp x¸c lËp c¸c pha biÕn chÊt vµ t¹o quÆng sau ®©y. Pha biÕn chÊt ®éng lùc, biÕn d¹ng dßn kho¶ng tuæi 110 Tr.n (NguyÔn V¨n V­îng vµ nnk, 1998). BiÕn chÊt nhiÖt dÞch giai ®o¹n 1, liªn quan víi tÝnh axit cao cña m«i tr­êng t¹o kho¸ng. Trªn nÒn c¸c ®¸ axit phun trµo vµ ¸ phun trµo axit ph¸t triÓn qu¸ tr×nh th¹ch anh ho¸, sericit ho¸ vµ kaolinit ho¸. TÝnh ph©n ®íi cña ho¹t ®éng BCT§ dÉn ®Õn sù h×nh thµnh c¸c tËp hîp céng sinh kho¸ng vËt ®a d¹ng, phæ biÕn nhÊt hai tËp hîp céng sinh kho¸ng vËt: Q_II + Ser + Chl (1) vµ Chl + HSer + Kao (2). BiÕn chÊt nhiÖt dÞch giai ®o¹n 2, m«i tr­êng cã tÝnh chÊt ¸ kiÒm, l¾ng ®äng c¸c vi m¹ch ankerit vµ chlorit, c¸c kho¸ng vËt sulfur vµ vµng.

Trªn ph­¬ng diÖn lý thuyÕt, cã thÓ ph©n biÖt c¸c mèi quan hÖ theo yÕu tè thêi gian vµ nguån gèc gi÷a BCT§ vµ quÆng ho¸ ra 3 kiÓu chÝnh [5].

Sù biÕn ®æi ®¸ v©y quanh vµ t¹o quÆng x¶y ra ®ång thêi. KiÓu nµy t­¬ng ®èi hiÕm gÆp, ®Æc tr­ng cho c¸c kho¸ng sµng kim lo¹i hiÕm tantal-niobi, beryli, ®Êt hiÕm.

KiÓu nµy ph©n bè réng r·i h¬n, ë ®ã c¸c kho¸ng vËt quÆng ph©n bè réng kh¾p trong ph¹m vi tr­êng ®¸ biÕn ®æi theo nguyªn t¾c, ë trung t©m ®íi biÕn ®æi hµm l­îng quÆng cao h¬n c¸c ®íi biÕn ®æi ven r×a. Sù l¾ng ®äng quÆng x¶y ra do kÕt qu¶ cña qu¸ tr×nh tiÕn hãa dung dÞch nhiÖt dÞch víi nhiÒu nguyªn nh©n kh¸c nhau. Qu¸ tr×nh biÕn ®æi nhiÖt dÞch tr­íc quÆng vµ sù l¾ng ®äng quÆng g¾n bã víi nhau theo thêi gian vµ chóng lµ nh÷ng m¾t xÝch cña cïng mét qu¸ tr×nh biÕn chÊt trao ®æi nhiÖt dÞch thèng nhÊt x¶y ra trªn nÒn cña c¸c chuyÓn ®éng kiÕn t¹o.

§Æc tr­ng bëi sù v¾ng mÆt mèi liªn quan nguån gèc gi÷a ®¸ biÕn ®æi vµ quÆng. C¸c ®¸ biÕn ®æi lµ m«i tr­êng thuËn lîi cho sù l¾ng ®äng quÆng. Giai ®o¹n t¹o quÆng ®éc lËp, muén h¬n giai ®o¹n biÕn ®æi ®¸.

Trªn c¬ së ph©n tÝch c¸c yÕu tè kiÕn tróc vµ cÊu t¹o quÆng, ph©n tÝch c¸c tËp hîp céng sinh kho¸ng vËt quÆng vµ phi quÆng, ph©n tÝch kh«ng gian xuyªn c¾t gi÷a c¸c tËp hîp céng sinh kho¸ng vËt vµ thÕ n»m ®Þa chÊt cña c¸c th©n quÆng ta cã thÓ nhËn thøc r»ng, mèi quan hÖ gi÷a c¸c ho¹t ®éng BCT§ vµ quÆng ho¸ vµng trong vïng nghiªn cøu chñ yÕu thuéc vµo kiÓu céng sinh. Ho¹t ®éng biÕn chÊt trao ®æi vµ t¹o quÆng lµ mét chuçi c¸c sù kiÖn liªn tôc liªn quan chÆt chÏ víi sù biÕn ®æi thuéc tÝnh cña dung dÞch t¹o kho¸ng. H¬n thÕ n÷a, trong lÞch sö tiÕn tr×nh ho¹t ®éng BCT§ lu«n cã mÆt c¸c pha kiÕn t¹o, vµ chÝnh chóng lµ yÕu tè thuËn lîi cho qu¸ tr×nh t¸i tÝch tô quÆng. Theo dÊu hiÖu nguån gèc cã thÓ ph©n biÖt hai nhãm lo¹i h×nh quÆng ho¸ vµng.

a. Lo¹i h×nh nhiÖt dÞch x©m nhËp. Cã møc ®é ph©n bè réng, c¸c ®iÓm quÆng tiªu biÓu nh­ A Vao, A Bung, La Sam, §¸ Bµn, TriÖu Nguyªn. M«i tr­êng chøa quÆng bao gåm c¸c thµnh t¹o biÕn chÊt TiÒn Cambri, ®¸ phiÕn sÐt ®en vµ trÇm tÝch lôc nguyªn Paleozoi, c¸c phun trµo kiÒm - v«i Paleozoi th­îng. BiÕn chÊt nhiÖt dÞch liªn quan víi quÆng ho¸ vµng bao gåm propylit ho¸, beresit vµ beresit-ankerit ho¸. Chóng cã nguån gèc liªn quan víi phøc hÖ x©m nhËp kiÒm - v«i tuæi Paleozoi muén - Mesozoi sím kiÓu QuÕ S¬n vµ phøc hÖ x©m nhËp n«ng Mesozoi muén.

b. Lo¹i h×nh nhiÖt dÞch phun trµo. Tiªu biÓu lµ c¸c ®iÓm quÆng vµng b¹c Xi Pa, §éng Toµn, Khe Tr¨ng còng nh­ c¸c má ®iÓm quÆng vµng Xµ KhÝa, Me Gi thuéc tØnh Qu¶ng B×nh. VÒ mÆt nguån gèc, chóng cã thÓ liªn quan víi c¸c qu¸ tr×nh biÕn chÊt trao ®æi sau phun trµo cña c¸c tÇng ®¸ nói löa thuéc giai ®o¹n Paleozoi muén - Mesozoi sím vµ Mesozoi muén. Ho¹t ®éng biÕn chÊt nhiÖt dÞch bao gåm propylit ho¸ vµ argilitit ankerit ho¸ nhiÖt ®é thÊp. Quy m« c¸c th©n vµ ®íi quÆng lín h¬n nhiÒu so víi c¸c th©n quÆng nhiÖt dÞch x©m nhËp.

XuÊt ph¸t tõ nh÷ng ph©n tÝch trªn ®©y, chóng t«i cho r»ng, c¸c thµnh t¹o BCT§ lµ mét trong nh÷ng tiÒn ®Ò vµ dÊu hiÖu t×m kiÕm trùc tiÕp c¸c kho¸ng s¶n nhiÖt dÞch, tr­íc hÕt lµ vµng gèc. VÒ mÆt b¶n chÊt, BCT§ lµ mét ho¹t ®éng ®Þa chÊt quan träng trong chuçi tiÕn tr×nh magma - biÕn chÊt trao ®æi nhiÖt dÞch - l¾ng ®äng quÆng. ChÝnh v× vËy, c¸c thµnh t¹o biÕn chÊt trao ®æi cÇn ®­îc quan t©m ®Çu t­ thÝch ®¸ng trong ho¹t ®éng nghiªn cøu ®¸nh gi¸ tiÒm n¨ng còng nh­ trong c¸c giai ®o¹n kh¶o s¸t t×m kiÕm - th¨m dß kho¸ng s¶n. VÒ mÆt lý luËn chóng cÇn ®­îc nghiªn cøu hoµn thiÖn trªn c¬ së c¸c ph­¬ng tiÖn to¸n häc, ho¸-lý, tin häc còng nh­ c¸c ph­¬ng tiÖn ph©n tÝch - thÝ nghiÖm hiÖn ®¹i.

C«ng tr×nh nghiªn cøu nµy ®· ®­îc sù hç trî cña ch­¬ng tr×nh Nghiªn cøu c¬ b¶n n¨m 2001 vµ 2002, sù gióp ®ì vµ céng t¸c nghiªn cøu qua nhiÒu n¨m cña Së KHCNvµMT tØnh Qu¶ng TrÞ vµ c¸c b¹n ®ång nghiÖp. Trong qu¸ tr×nh hoµn thµnh c«ng tr×nh nghiªn cøu nµy, c¸c t¸c gi¶ ®· nhËn ®­îc nh÷ng ý kiÕn chØ dÉn vµ gãp ý quý b¸u cña GS. TSKH. Phan Tr­êng ThÞ. Chóng t«i xin ®­îc bÇy tá lêi c¶m ¬n ch©n thµnh nhÊt.

Nh©n dÞp kû niÖm 25 n¨m thµnh lËp khoa §Þa chÊt, Tr­êng §¹i häc Má - §Þa chÊt, xin kÝnh chóc c¸c Thµy C« gi¸o trong Khoa h¹nh phóc vµ thµnh ®¹t, kÝnh chóc Khoa §Þa chÊt ngµy cµng ph¸t triÓn.

1. V. A. Jarikov, 1966. Mét sè quy luËt cña qu¸ tr×nh biÕn chÊt trao ®æi. Trong cuèn BiÕn ®æi gÇn quÆng vµ vai trß t¹o quÆng. Nedra, Moskva (tiÕng Nga).

2. D. S. Korzhinski, 1981. C¸c ®¸ biÕn ®æi gÇn quÆng vµ ý nghÜa t×m kiÕm cña chóng. Nedra, Moskva (tiÕng Nga).

3. Lª TiÕn Dòng, TrÇn TÝnh, 1991. VÒ mét kiÓu mÆt c¾t Paleozoi h¹ míi ph¸t hiÖn ë r×a t©y khèi nh« Kon Tum. TuyÓn tËp CTKH §¹i häc Má - §Þa chÊt, XVII : 18-26. Hµ Néi.

4. NguyÔn V¨n V­îng, 1998. TiÕn ho¸ kiÕn t¹o ®a pha vµ ®ång trôc cña hÖ uèn nÕp B¾c Trung Bé trong Mesozoi vµ Kainozoi. Tãm t¾t BC HNKH lÇn 1 §H KHTN, Ngµnh §C : 21-22. Hµ Néi.

5. B.I. Omelianenko 1978. C¸c ®¸ biÕn ®æi nhiÖt dÞch gÇn quÆng. Nedra, Moskva (TiÕng Nga).

6. B.L. Rusinov 1972. Quy luËt ho¸ lý vµ ®Þa chÊt c¸c thµnh t¹o propylit. Nauka, Moskva (tiÕng Nga).

7. Vò M¹nh §iÓn, 1998. §Þa chÊt vïng H­¬ng Ho¸. B¶n ®å ®Þa chÊt , 4/1998 : 3-29. Hµ Néi.