®Æc ®iÓm kho¸ng ho¸ Zeolit trong c¸c thµnh t¹o phun trµo Kainozoi vïng duyªn h¶i nam trung bé

Ph¹m V¨n Tr­êng, §ç §×nh To¸t, §Æng V¨n B¸t,

§¹i häc Má - §Þa chÊt, §«ng Ng¹c, Tõ Liªm, Hµ Néi.

Tãm t¾t: Qua nghiªn cøu c¸c thµnh t¹o phun trµo Kainozoi ViÖt Nam lÇn ®Çu tiªn ®· ph¸t hiÖn ®­îc kho¸ng ho¸ zeolit trong c¸c thµnh t¹o phun trµo Neogen ph©n bè trªn vïng duyªn h¶i Nam Trung Bé. Kho¸ng ho¸ zeolit thuéc hai kiÓu nguån gèc: trÇm tÝch - phun trµo vµ nhiÖt dÞch phun trµo.

C¸c kho¸ng vËt zeolit ë ®©y chñ yÕu gåm: philipsit, heulandit, chabasit, laumontit; mét phÇn c¸c kho¸ng vËt zeolit ®· bÞ biÕn ®æi thµnh c¸c kho¸ng vËt cña sÐt bentonit do c¸c ®iÒu kiÖn t©n kiÕn t¹o kh«ng b×nh æn vµ vá phong ho¸ ph¸t triÓn qu¸ dÇy

Nh­ chóng ta ®· biÕt, c¸c thµnh t¹o phun trµo Kainozoi ph¸t triÓn kh¸ réng r·i trªn l·nh thæ ViÖt Nam.

Trong ph¹m vi vïng duyªn h¶i Nam Trung Bé, c¸c ®¸ phun trµo Kainozoi chñ yÕu cã thµnh phÇn mafic, mafic – trung tÝnh cã tuæi tõ Neogen ®Õn §Ö tø, bao gåm c¸c bazan, andesitobazan vµ c¸c lo¹i tuf cã thµnh phÇn t­¬ng øng.

Trong qu¸ tr×nh nghiªn cøu zeolit tù nhiªn, lÇn ®Çu tiªn ®· ph¸t hiÖn ®­îc c¸c biÓu hiÖn kho¸ng ho¸ zeolit trong c¸c thµnh t¹o phun trµo Kainozoi ph©n bè réng r·i trong vïng duyªn h¶i Nam Trung Bé.

Kho¸ng ho¸ zeolit ë ®©y thuéc hai kiÓu nguån gèc chÝnh :

- KiÓu trÇm tÝch phun trµo: lµ kiÓu kho¸ng ho¸ cã triÓn väng vÒ c«ng nghiÖp. kho¸ng ho¸ chñ yÕu tËp trung trong c¸c tËp tuf cã thµnh phÇn mafic, mafic – trung tÝnh thuéc hÖ tÇng Kon Tum cã tuæi Pliocen (N2 kt), thµnh t¹o trong m«i tr­êng vòng vÞnh cã ®é kiÒm cao, ph©n bè chñ yÕu trong ph¹m vi cao nguyªn V©n Hoµ thuéc tØnh Phó Yªn.

- KiÓu nhiÖt dÞch - phun trµo: lµ kiÓu kho¸ng ho¸ Ýt cã triÓn väng vÒ c«ng nghiÖp. Kho¸ng ho¸ chñ yÕu ph©n bè trong c¸c bazan h¹nh nh©n, bazan ¸ kiÒm, andesitobazan cã tuæi Pliocen – Pleistocen (N2 – Q1) gÆp trong c¸c lç khoan t¹i má B¹ch Hæ vµ trong líp phñ bazan trªn cao nguyªn V©n Hßa. Sau ®©y chóng t«i sÏ tr×nh bµy mét sè ®Æc ®iÓm chÝnh cña c¸c kiÓu kho¸ng ho¸ zeolit nãi trªn.

1. Kho¸ng ho¸ zeolit trÇm tÝch - phun trµo.

C¸c thµnh t¹o zeolit kiÓu nµy chñ yÕu tËp trung trong c¸c tËp tuf, tro bôi nói löa cã thµnh phÇn bazan ¸ kiÒm, andesitobazan thuéc hÖ tÇng Kon Tum cã tuæi Pliocen. C¸c thµnh t¹o nµy ph©n bè kh¸ réng r·i trªn cao nguyªn V©n Hoµ vµ cã mèi liªn quan chÆt chÏ vÒ mÆt kh«ng gian víi diatomit vµ sÐt bentonit.

Theo kÕt qu¶ nghiªn cøu cña Ph¹m ThÞ Thanh Mai (1991) trong diatomit vïng An Xu©n, Tuy Hoµ cã chøa c¸c lo¹i t¶o: Melosira Riams, Cylotella striata vµ Synecla tabulata, chøng tá m«i tr­êng thµnh t¹o lµ ®Çm hå, vòng vÞnh giµu kiÒm, thuéc c¶nh quan nói löa. §©y lµ m«i tr­êng thÝch hîp ®Ó thµnh t¹o kho¸ng ho¸ zeolit. Trong ®iÒu kiÖn nh­ trªn, c¸c vËt liÖu nói löa cã thµnh phÇn andesitobazan, bazan ¸ kiÒm cña hÖ tÇng Kon Tum sÏ tæng hîp l¹i thµnh zeolit trong qu¸ tr×nh t¹o ®¸ vµ t¹o thµnh c¸c lo¹i tuf chøa zeolit.

Kho¸ng ho¸ zeolit ë ®©y chñ yÕu cã thµnh phÇn: philipsit: (Ca, K2, Na2)5 (Al2O3)10 (SiO2)22. 20 H2O; heulandit: Ca4 (Al2O3)8 (SiO2)28 .24 H2O; chabasit: Ca2 (Al2O3) (SiO2)9. 13 H2O, vµ th­êng céng sinh víi c¸c kho¸ng vËt sÐt t¹o thµnh c¸c vØa, thÊu kÝnh tuf chøa zeolit, dµy tõ 3 – 5 m, ®«i khi 7 – 10 m víi hµm l­îng zeolit tõ 10 – 15% ®Õn 20 – 25% (B¶ng sè 1).

ë ViÖt Nam ®©y lµ mét lo¹i h×nh nguån gèc cã triÓn väng vµ chóng ph¸t triÓn chñ yÕu ë khu vùc Nam Trung Bé, ®Æc biÖt lµ cao nguyªn V©n Hoµ, tØnh Phó Yªn.

B¶ng 1. §Æc ®iÓm kho¸ng ho¸ zeolit trÇm tÝch - phun trµo trong hÖ tÇng Kon Tum

VÞ trÝ

®Þa tÇng

§Æc ®iÓm th¹ch häc

KÝch th­íc (m)

Hµm l­îng (%)

C¸c kho¸ng vËt zeolit chñ yÕu

Dµy

Dµi

Ph©n hÖ tÇng trªn (N2 kt2)

- C¸c lo¹i tuf, tro bôi nói löa cã thµnh phÇn bazan ¸ kiÒm, andesitobazan chøa zeolit.

- C¸c líp diatomit xen kÑp

Tõ 5 – 6 ®Õn

10 – 15

Tõ 600 - 700

®Õn

1000 – 5000

Tõ 10 –15 ®Õn

20 – 25

- Philipsit

- Heulandit

- Chabasit

Ph©n hÖ tÇng d­íi

(N2 kt1)

- C¸c tËp tuf, tro bôi nói löa cã thµnh phÇn bazan ¸ kiÒm, andesitobazan chøa zeolit.

- C¸c líp sÐt bentonit

Tõ 5 – 7 ®Õn

10 – 15

Tõ 600 - 700 ®Õn

1000 –1500

10 –15

®Õn

20 –25

- Philipsit

- Heulandit

- Chabasit

(Theo tµi liÖu cña Ph¹m V¨n Tr­êng vµ §ç §×nh To¸t, §¹i häc Má - §Þa chÊt, Hµ Néi, 1995)

2. Kho¸ng ho¸ zeolit nhiÖt dÞch - phun trµo:

KiÓu kho¸ng ho¸ nµy kh¸ phæ biÕn, nh­ng ph©n bè kh«ng ®Òu, quy m« nhá vµ hµm l­îng thÊp. Chóng th­êng ph¸t triÓn trong c¸c lo¹i bazan olivin, bazan ¸ kiÒm vµ bazan h¹nh nh©n cã tuæi Pliocen – Pleistocen (N2 – Q1) n»m phñ lªn c¸c hÖ tÇng Kon Tum (cao nguyªn V©n Hoµ) vµ bazan olivin – pyroxen, bazan ¸ kiÒm, andesitobazan (vïng thÒm lôc ®Þa phÝa Nam). Zeolit ë ®©y th­êng t¹o thµnh c¸c æ nhá lÊp ®Çy c¸c lç hæng, h¹nh nh©n hoÆc lÊp ®Çy c¸c khe nøt trong c¸c lo¹i bazan nãi trªn.

B¶ng 2. KÕt qu¶ ph©n tÝch Zeolit tõ c¸c lç khoan ë má B¹ch Hæ (%) (mÉu ®· ®­îc lµm giµu)

STT

§é s©u (m)

Laumontit

Calcit

Plagioclas

Th¹ch anh

Chlorit

Kaolinit

Mica

1

4104,6

50 –55

15 - 20

10 – 15

3 – 5

5 - 10

5 – 10

1

2

4503,2

20 –30

30 – 35

10 – 15

7 – 10

5 –10

1 - 2

1 - 2

3

4357,9

2 - 3

93 – 95

1 - 2

1 – 2

5 – 10

1 – 2

1 - 2

4

4294,3

60 – 65

2 – 3

10 – 15

7 – 10

5 – 10

1 – 2

1 - 2

5

4358,3

65 – 70

1 – 2

7 – 10

3 – 5

5 – 10

5 – 10

1 – 2

6

4360,9

65 –70

5 – 10

3 – 5

3 – 5

1 – 2

5 – 10

3 – 5

7

4360,3

30 – 35

10 – 15

10 – 15

10 – 15

10 – 15

10 – 15

3 – 5

8

4957,4

2 –3

95 – 97

1 – 2

1 – 2

1 – 2

1 – 2

1 – 2

9

4294,3

60 –65

3 – 5

5 – 10

5 – 10

5 – 10

3 – 5

1 – 2

10

4102,9

40 – 45

25 – 30

10 – 15

5 – 10

5 – 10

1 – 2

1 – 2

11

4103,5

35 – 40

1 – 2

15 – 20

15 – 20

10 – 15

10 – 15

10 - 15

12

3956,8

35 – 40

25 – 30

10 – 15

10 – 15

5 – 10

5 – 7

3 – 5

13

4395,7

2 – 3

93 – 95

1 –2

1 – 2

1 – 2

3 – 5

3 – 5

14

4962,0

10 –15

2 – 3

10 – 15

10 – 15

55 – 57

3 – 5

1 – 2

15

4359,6

50 – 55

2 – 3

10 – 15

5 – 10

10 – 5

3 – 5

3 – 5

(Ghi chó: Theo tµi liÖu cña Phßng TrÇm tÝch, ViÖn DÇu khÝ, 1993)

Kho¸ng vËt zeolit thuéc kiÓu kho¸ng ho¸ nµy chñ yÕu lµ laumontit vµ th­êng céng sinh víi calcit, chlorit.

KÕt qu¶ ph©n tÝch zeolit trong c¸c bazan, andesitobazan Pliocen – Pleistocen lÊy tõ c¸c lç khoan trªn thÒm lôc ®Þa t¹i má B¹ch Hæ ®­îc tr×nh bµy ë b¶ng 2. Do hµm l­îng zeolit trong mÉu nguyªn khai nghÌo, nªn mÉu ®· ®­îc lµm giµu.

KÕt luËn

ë vïng duyªn h¶i Nam Trung Bé, cã nh÷ng tiÒn ®Ò vµ dÊu hiÖu chøng tá cã kho¸ng ho¸ zeolit tù nhiªn trong c¸c thµnh t¹o trÇm tÝch - phun trµo Kainozoi. Kho¸ng ho¸ zeolit cã hai kiÓu nguån gèc chÝnh: trÇm tÝch - phun trµo vµ nhiÖt dÞch - phun trµo, trong ®ã kiÓu trÇm tÝch phun trµo liªn quan víi c¸c thµnh t¹o hÖ tÇng Kon Tum, ph©n bè trªn cao nguyªn V©n Hoµ, tØnh Phó Yªn cã triÓn väng h¬n c¶.

C«ng tr×nh ®­îc hoµn thµnh víi sù hç trî cña ®Ò tµi 72201 thuéc Ch­¬ng tr×nh nghiªn cøu c¬ b¶n cÊp Nhµ n­íc.

V¨n liÖu

1. Ozjubloshnip O. A, 1994. Zeolites in the rocks of White Tiger oil field (offshore South ViÖt Nam) and their influence on the parameters of oil development. Proc. Intern Symp. Geology, exploration and development potential of energy and mineral resources of ViÖt Nam and adjoining regions : 73. Hµ Néi.

2. Ph¹m V¨n Tr­êng vµ nnk, 1987. Zeolit tù nhiªn vµ kh¶ n¨ng sö dông chóng trong nÒn kinh tÕ quèc d©n. TuyÓn tËp CTKH §¹i häc Má - §Þa chÊt, XV. Hµ Néi.

3. Trelisher N. F., Berenstein B. G., Volodin V. F., 1982. Zeolit - novyi tip mineralnogo syrja. Nedra, Moskva.