Trïng lç Kainozoi muén míi ph¸t hiÖn trong c¸c trÇm tÝch biÓn n«ng ë ViÖt Nam vµ ý nghÜa ®Þa chÊt cña chóng

Mai V¨n L¹c

§¹i häc Má - §Þa chÊt, §«ng Ng¹c, Tõ Liªm, Hµ Néi

Tãm t¾t: Trong sè h¬n 500 d¹ng Trïng lç Kainozoi ph¸t hiÖn ë c¸c vïng thÒm lôc ®Þa vµ ®ång b»ng ven biÓn n­íc ta nhiÒu d¹ng cßn ®Ó bá ngá. Trong c«ng tr×nh nµy t¸c gi¶ tiÕn hµnh m« t¶ chÈn ®Þnh loµi Alveolinella quoyi lÇn ®Çu tiªn ph¸t hiÖn ®­îc ë ViÖt Nam vµ hai loµi míi: Sorites nayensis vµ Amphisorus canaensis, ®ång thêi b­íc ®Çu ®¸nh gi¸ ý nghÜa cña chóng trong kh¶o s¸t ®Þa chÊt khu vùc.

Hãa th¹ch Trïng lç (Trïng lç) trong trÇm tÝch biÓn Kainozoi muén ë vïng ®ång b»ng ven biÓn vµ thÒm lôc ®Þa n­íc ta rÊt phong phó vµ ®a d¹ng vÒ thµnh phÇn gièng loµi còng nh­ h×nh th¸i tiÕn hãa.

Trong hµng chôc n¨m qua hÇu hÕt c¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu hãa th¹ch Trïng lç nh»m môc ®Ých phôc vô kh¶o s¸t ®o vÏ b¶n ®å ®Þa chÊt, chñ yÕu ph©n tÝch ®iÒu kiÖn m«i tr­êng trÇm tÝch, t­íng ®¸ cæ ®Þa lý vµ x¸c ®Þnh tuæi ®Ó ph©n chia, ®èi s¸nh ®Þa tÇng. Cßn sè l­îng c¸c c«ng tr×nh theo h­íng nghiªn cøu gi¶i phÉu h×nh th¸i cÊu tróc vµ tiÕn hãa bªn trong c¸c vá Trïng lç th× cßn qu¸ Ýt. Nguån tµi liÖu thùc ®Þa thu thËp ®­îc trong qu¸ tr×nh hîp t¸c nghiªn cøu phôc vô ®o vÏ ®Þa chÊt c¸c vïng ven biÓn vµ vïng thÒm lôc ®Þa ViÖt Nam trong nhiÒu n¨m qua ®· cho thÊy kh«ng Ýt c¸c Trïng lç thuéc cÊp loµi vµ gièng cßn ®Ó bá ngá, nhiÒu d¹ng ch­a ®­îc m« t¶ vµ x¸c ®Þnh chÝnh x¸c. D­íi ®©y lµ m« t¶ chÈn ®Þnh mét loµi Trïng lç míi t×m ®­îc vµ hai loµi ph¸t hiÖn lÇn ®Çu tiªn ë ViÖt Nam. VÞ trÝ trong hÖ thèng ph©n lo¹i cña chóng ®­îc x¸c lËp trªn c¬ së sù liªn quan cña qu¸ tr×nh ph¸t triÓn c¸ thÓ vµ ph¸t triÓn lÞch sö vµ víi sù kÕt hîp hÖ thèng ph©n lo¹i cña c¸c nhµ nghiªn cøu Mü Loeblich vµ Tappan víi hÖ thèng ph©n lo¹i cña c¸c nhµ nghiªn cøu Nga.

Ngµnh Protozoa

Líp Sarcodina

Ph©n líp Trïng lç EICHWALD, 1830

Bé Miliolida Lankester, 1885

/Tªn bé ®­îc Calkins söa l¹i [1] (dùa theo bé Miliolidea Lankester, 1885, p.846 [7]) = Miliolida Fursenko A.V., 1958, p. 23 [4]/

Th­îng hä Alveolinacea Ehrenberg, 1839.

- Alveolinidea: Voloshinova, 1970, p. 244 [12].

Hä Alveolinidae Ehrenberg, 1839

- Alveolinidae: Loeblich A.R. Jr et H. Tappan, 1988, p. 360 [9].

Gièng Alveolinella H. DouvillÐ, 1907

- Alveolina (Alveolinella): A. Silvestri, 1928, p. 35 [11].

- Alveolinella: H. DouvillÐ, 1907, p. 585 [2]; Loeblich et Tappan, 1964, p. C506 [8]; 1988, p.361-362 [9].

Alveolinella quoyi (d' Orbigny)

B¶n ¶nh 1, h×nh 1, 2, 3

- Alveolinella quoyi: Loeblich et Tappan, 1964, p.C506, fig. 395-1 [8]; 1988, pp. 361-361, pl. 373, figs 1-2 [9].

M« t¶. Vá h×nh thoi dµi, ë giai ®o¹n ph¸t triÓn sím cuén vßng kh«ng ®Òu, sau ®ã cuén xo¾n th¼ng, c¸c v¸ch ng¨n thø cÊp th¼ng ®øng ph©n chia mçi phßng thµnh nhiÒu phßng thø cÊp vµ xÕp th¼ng hµng trong c¸c phßng liªn tiÕp. ë thêi kú tr­ëng thµnh c¸c phßng l¹i cßn ®­îc ph©n chia thªm bëi c¸c tÊm v¸ch ng¨n thø cÊp ngang thµnh hai hoÆc nhiÒu tÇng c¸c phßng thø cÊp chÝnh vµ mét tÇng c¸c phßng thø cÊp n÷a ë trªn cïng hay cßn gäi lµ tÇng c¸c phßng xÐp. Trªn bÒ mÆt vá thÊy râ c¸c ®­êng kh©u v¸ch ng¨n uèn l­în h×nh sãng vµ ®èi xøng hai bªn qua mÆt xÝch ®¹o. ë mçi kho¶ng gi÷a c¸c ®­êng kh©u thÊy râ c¸c ®­êng kh©u v¸ch ng¨n thø cÊp lµ c¸c khÝa vu«ng gãc víi chóng. Trong qu¸ tr×nh t¨ng tr­ëng vá dµi ra vµ h¬i në réng ë hai ®Çu do ë ®ã sè tÇng c¸c phßng thø cÊp t¨ng thªm. MiÖng phøc t¹p gåm sè dÉy lç ch¹y däc theo diÖn miÖng ®óng víi sè tÇng c¸c phßng thø cÊp. C¸c lç miÖng cña c¸c phßng xÐp nhá h¬n.

KÝch th­íc (mm):

ChiÒu dµi L: 1,3 - 6

ChiÒu réng R : 0,4 - 1,5

Tû sè L : R = 4 - 4,2

Xen kÏ thÕ hÖ: Vá cña c¸c c¸ thÓ thuéc thÕ hÖ ®¹i cÇu th­êng cã tû sè gi÷a chiÒu dµi vµ chiÒu réng nhá h¬n (» 4) vµ th­êng bÐ h¬n, cã d¹ng h×nh thoi kÐo dµi Ýt h¬n. Cßn vá cña c¸c c¸ thÓ thuéc thÕ hÖ vi cÇu th­êng cã d¹ng h×nh thoi dµi h¬n vµ th­êng lín h¬n (L : R » 4,2).

Ph©n bè: Holocen, ®¶o Tinatka, quÇn ®¶o Sulu, Philippin, ®é s©u 22m, Pleistocen th­îng - §Ö tø, vïng biÓn Nam Trung Bé, biÓn Cµ N¸, ®é s©u 10-35m. Cïng gÆp víi loµi m« t¶ cßn cã c¸c Trïng lç kh¸ lín: Calcarina spengleri, Schlumbergerella floresiana, Amphistegina lessoni, A. madagascariensis, Amphistegina sp. (?), Operculina spp., Cellanthus aff. craticulatus, Peneroplis planatus, Triloculina sp., Quinqueloculina sp., Q. crenata vµ mét sè loµi kh¸c.

Tµi liÖu: 29 vá b¶o tån ®Çy ®ñ, l­u tr÷ t¹i B¶o tµng §Þa chÊt, tr­êng §¹i häc Má - §Þa chÊt, Tõ Liªm, Hµ Néi.

Th­îng hä Soritacea Ehrenberg, 1839

- Soritacea: Haynes, 1981, p. 168 [6]; Loeblich et Tappan, 1988, pp. 365-366 [9].

Hä Soritidae Ehrenberg, 1839

- Soritidae: Galloway, 1933, P. 132 [5]; Loeblich et Tappan, 1988, p. 375 [9].

Ph©n hä Soritinae Ehrenberg, 1893

- Soritinae: Wiesner, 1931, pp. 60-74; Loeblich et Tappan, 1988, p. 380 [9].

Gièng: Sorites Ehrenberg, 1839

- Sorites: Ehrenberg, 1839 pp. 120, 134 [3]; Loeblich et Tappan, 1988, pp. 382-383 [9].

Sorites nayensis sp. nov.

B¶n ¶nh 1, h×nh 4, 5

Tªn cña loµi xuÊt ph¸t tõ ®Þa danh mòi N¹y (gÇn Phó Yªn) lµ n¬i t×m ®­îc ho¸ th¹ch.

MÉu chuÈn (Holotyp): §­îc l­u tr÷ ë B¶o tµng §Þa chÊt tr­êng §¹i häc Má - §Þa chÊt, Tõ Liªm, Hµ Néi mang sè hiÖu Q-01-465aVCS; tõ trÇm tÝch biÓn ven bê mòi N¹y, ®é s©u 2-35m.

M« t¶: Vá h×nh ®Üa, h¬i dµy. C¸c c¸ thÓ vi cÇu gåm phßng ®Çu, èng miÖng kÐo dµi gÇn hÕt mét vßng cuén vµ mét phßng kh«ng ph©n chia, tiÕp theo lµ c¸c phßng h×nh cung cã d¹ng peneroplit, sau ®ã gåm c¸c phßng bao quanh giai ®o¹n peneroplit cã d¹ng h×nh qu¶ thËn, sau cïng rÊt nhiÒu phßng h×nh vµnh trßn, lµm cho vá cã h×nh ®Üa trßn. Vá cña c¸c c¸ thÓ ®¹i cÇu cã giai ®o¹n peneroplit chØ gåm 4-5 phßng vµ tiÕp theo cã h×nh thËn sau ®ã h×nh ®Üa. ë c¶ hai thÕ hÖ tõ giai ®o¹n peneroplit c¸c phßng ®Òu ph©n chia thµnh c¸c phßng thø cÊp. V¸ch vá nh½n, d¹ng sø, trªn bÒ mÆt phÝa bªn thÊy râ c¸c v¸ch ng¨n phô ®an xen nhau ë c¸c phßng kÕ tiÕp. MiÖng gåm dÉy c¸c lç däc theo r×a ngoµi.

B¶N ¶NH I

1-3 - Alveolinella quoyi (d’Orbigny): 1,3) C¸c c¸ thÓ vi cÇu, phÝa miÖng vµ phÝa sau miÖng X 5; 2) C¸ thÓ ®¹i cÇu X 15.

4, 5 - Sorites nayensis sp. nov.: 4) C¸ thÓ vi cÇu X 10, 5) C¸ thÓ ®¹i cÇu X 10.

6-8- Amphisorus canaensis sp. nov.: 6, 7) C¸c c¸ thÓ vi cÇu X 15; 8) C¸ thÓ ®¹i cÇu, phÝa bªn bÞ mµi mßn X 15; 9) C¸ thÓ ®¹i cÇu, phÝa bªn, nguyªn d¹ng X 15.

KÝch th­íc (mm):

Holotyp C¸c c¸ thÓ kh¸c

§­êng kÝnh: 1,3 0,6-1,6

BÒ dÇy: 0,12 0,1-0,3

So s¸nh: Loµi míi Sorites nayensis kh¸c víi loµi chuÈn cña gièng S. dominicensis Ehrenberg vµ loµi S. marginalis (Lamarck) th­êng cã kÝch th­íc nhá h¬n vµ dÉy lç miÖng nhá h¬n trªn r×a ngoµi.

Ph©n bè: Pleistocen muén - Holocen, vïng biÓn n«ng Nam Trung Bé, ViÖt Nam, th­êng cïng gÆp víi c¸c loµi Dendritina sp., Calcarina spengleri, Schlumbergerella floresiana, Operculina spp.

Tµi liÖu: 12 vá tõ trÇm tÝch ®¸y biÓn n«ng ven bê 0m-35m, Nam Trung Bé.

Gièng Amphisorus Ehrenberg, 1839

- Amphisorus: Ehrenberg, 1839, p.120 [3]; Loeblich et Tappan, 1964, pp.C496-C498 [8], 1988, pp. 380-381 [9].

Amphisorus canaensia sp. nov.

B¶n ¶nh 1, h×nh 6, 7, 8,9

Tªn cña loµi xuÊt ph¸t tõ ®Þa danh vïng biÓn Cµ N¸, Nam Trung Bé lµ n¬i t×m ®­îc ho¸ th¹ch.

MÉu chuÈn (Holotyp): ®­îc l­u tr÷ ë B¶o tµng §Þa chÊt, tr­êng §¹i häc Má - §Þa chÊt, Tõ Liªm, Hµ Néi, mang sè hiÖu C105VCS.

M« t¶: Vá kh¸ lín, h×nh ®Üa h¬i lâm hai mÆt. ë c¸ thÓ thuéc thÕ hÖ ®¹i cÇu phßng ®Çu cã d¹ng h×nh cÇu ®­êng kÝnh 0,1mm vµ èng miÖng dµi h¬n nöa vßng cuén. TiÕp theo lµ phßng thø hai cã miÖng gåm nhiÒu lç nhá. Sau ®ã lµ c¸c lo¹t phßng h×nh vµnh trßn bÞ c¸c v¸ch ng¨n thø cÊp ph©n chia thµnh c¸c phßng thø cÊp. Vá cña c¸ thÓ vi cÇu sau giai ®o¹n ®Çu nèi tiÕp c¸c giai ®o¹n vá cã h×nh peneroplit, d¹ng thËn vµ cuèi cïng lµ c¸c phßng d¹ng vµnh trßn. C¸c v¸ch ng¨n phô cã vÞ trÝ ®an xen trong c¸c phßng nèi tiÕp, t¹o nªn c¸c phßng thø cÊp ë mçi phßng vµ ®Ó l¹i ®­êng dÉn vßng trªn mÆt ph¼ng xÝch ®¹o. V¸ch vá b»ng chÊt v«i, kh«ng thñng lç, d¹ng sø. MiÖng lµ dÉy lç trªn r×a ngoµi cã bê r×a nh« cao. ë c¸c c¸ thÓ tr­ëng thµnh ë phßng ngoµi cïng cã hai d·y lç miÖng ®an xen nhau.

KÝch th­íc (mm):

Holotyp C¸c c¸ thÓ kh¸c

§­êng kÝnh: 1,9 0,5 - 2,1

BÒ dÇy: 0,13 0,04-0,16

So s¸nh: Loµi m« t¶ rÊt gièng víi loµi Amphisorus hemprichi vµ chØ kh¸c biÖt ë chç hai d·y lç miÖng ®an xen trªn r×a ngoµi chØ thÊy ë c¸c vá ph¸t triÓn ®¹t tíi giai ®o¹n giµ nua cã kÝch th­íc lín, cßn ë c¸c giai ®o¹n trÎ th­êng mét dÉy. Sè l­îng phßng sau giai ®o¹n peneroplit nhiÒu h¬n vµ m¶nh h¬n.

Ph©n bè: Holocen, vïng biÓn Cµ Nµ, Nam Trung Bé, th­êng gÆp cïng víi c¸c loµi Trïng lç cã kÝch th­íc kh¸ lín: Operculina spp., Calcarina spengleri, Schlumbergerella floresiana, Dendritina sp., Peneroplis planatus.

Tµi liÖu: 35 vá tõ nhiÒu tr¹m trong ph¹m vi vïng biÓn n«ng ven bê (0 - 50m) Nam Trung Bé.

s¬ l­îc vÒ ý nghÜa cña ho¸ th¹ch trong kh¶o s¸t ®Þa chÊt khu vùc

C¸c Trïng lç m« t¶ trªn ®©y ®Òu lµ nh÷ng sinh vËt sèng ë ®¸y biÓn thuéc nh÷ng vïng cã nh÷ng ®Æc ®iÓm m«i tr­êng sèng rÊt ®Æc tr­ng. Alveolina quoyi cã vá b»ng chÊt v«i tù tiÕt d¹ng h×nh thoi dµi tíi 6 mm, cã hÖ thèng v¸ch ng¨n bªn trong ph¸t triÓn v÷ng ch¾c ®¶m b¶o thÝch øng ®­îc víi m«i tr­êng biÓn n«ng sãng ®éng cã ®¸y n­íc s©u ~10-15 m. HiÖn nay loµi nµy míi ph¸t hiÖn ë vïng biÓn nhiÖt ®íi: ®¶o Tinatka thuéc quÇn ®¶o Sulu, Philippin, trong trÇm tÝch ®¸y biÓn hiÖn ®¹i ë ®é s©u 22m [9]. ë ViÖt Nam Alveolinella quoyi ®­îc ph¸t hiÖn ë vïng biÓn Nam Trung Bé tõ ven bê ®Õn ®é s©u ®¸y n­íc ~35m trong trÇm tÝch gåm bét c¸t mµu vµng, n©u nh¹t. Cïng víi Q. quoyi ë ®©y cßn gÆp c¸c Trïng lç kh¸ lín kh¸c nh­ ®· nªu trong phÇn m« t¶ trªn. TrÇm tÝch chøa c¸c hãa th¹ch nµy th­êng cã mµu n©u vµng ®­îc xÕp vµo Pleistocen muén vµ cã mµu x¸m, x¸m ®en ®­îc xÕp vµo Holocen.

C¸c loµi míi Sorites nayensis vµ Amphisorus canaensis còng gÆp ë mét sè vïng biÓn ven bê Nam Trung Bé ë c¸c ®é s©u kh«ng qu¸ 50 m, th­êng trong c¸c trÇm tÝch sÐt, bét mµu ®en x¸m, x¸m ®en phít n©u vµng hay phít lôc cßn chøa c¸c hãa th¹ch kh¸c nh­ Th©n mÒm, Da gai, Rªu ®éng vËt, Gi¸p x¸c thÓ hiÖn m«i tr­êng lµ c¸c vòng vÞnh, c¸c eo quanh c¸c ®¶o hay c¸c ¸m tiªu san h« gÇn bê mµ ®¸y trÇm tÝch t­¬ng ®èi æn ®Þnh. Trong ®iÒu kiÖn m«i tr­êng yªn tÜnh ®ã c¸c d¹ng Trïng lç nµy cã bé vá h×nh ®Üa m¶nh mai ®· ph¸t triÓn kh¸ phong phó. C¸c hãa th¹ch hai loµi nµy hiÖn nay cßn t×m thÊy ë vÞ trÝ s¸t bê vµ ë ®é s©u 1-2 m thuéc ®íi duyªn h¶i. Cã thÓ lµ do sù n©ng lªn cña ®¸y trÇm tÝch tr­íc kia, mµ ë ®ã ®· tån t¹i nh÷ng ®iÒu kiÖn thÝch hîp cho c¸c sinh vËt nµy.

Khi cã c¸c t­ liÖu ®Çy ®ñ, nh÷ng ph©n tÝch vÒ sù ph©n bè vÒ ®Æc ®iÓm m«i tr­êng cña c¸c Trïng lç nãi chung vµ c¸c loµi m« t¶ trªn ®©y nãi riªng sÏ lµ vÊn ®Ò hÊp dÉn gãp phÇn gi¶i thÝch ®­îc c¸c ®iÒu kiÖn thµnh t¹o vµ tuæi cña trÇm tÝch còng nh­ qu¸ tr×nh biÕn ®éng cña m«i tr­êng trÇm tÝch.

C«ng tr×nh nµy ®­îc hoµn thµnh víi sù hç trî cña Héi ®ång Khoa häc tù nhiªn. T¸c gi¶ ®· ®­îc c¸c nhµ ®Þa chÊt trong c¸c Ch­¬ng tr×nh nhµ n­íc ®iÒu tra vÒ ®Þa chÊt vµ kho¸ng s¶n biÓn t¹o ®iÒu kiÖn gióp ®ì viÖc kh¶o s¸t ë thùc ®Þa vµ thu thËp c¸c tµi liÖu thùc tÕ, c¸c mÉu vËt trÇm tÝch vµ cæ sinh. T¸c gi¶ xin ch©n thµnh c¶m ¬n.

V¨n liÖu

1. Calkins G. N., 1909. Protozoology. New York and Philadelphia, Lee and Flebiger. 349 p.

2. DouvillÐ H., 1907. Les calcaires µ fusulines de l' Indochine. Bulletin de la Soc. Geol. France, 46 : 576-587. Paris.

3. Ehrenberg C. G., 1839. Über die Bildung der Kreidefelsen und des Kreidemergels durch unsichtbare Organismen. Phys. Abh. der Köm. Acad. der wiss. zu Berlin, 1838 [1840: separate 1839] : 59-147. Berlin.

4. Fursenko A. V., 1958. C¸c giai ®o¹n ph¸t triÓn c¬ b¶n cña Foraminifera trong qu¸ khø ®Þa chÊt. C«ng tr×nh cña viÖn Khoa häc §Þa chÊt, ViÖn HLKH n­íc CH XHCN B¹ch Nga. 1 : 10-29. Minsk (tiÕng Nga).

5. Galloway J. I., 1933. A manual of Foraminifera. Bloomington, Principia Press.

6. Hayenes J. R., 1981. Foraminifera. John Wiley and sons, New York.

7. Lankester E. R., 1885. Protozoa. In the Encyclopedia Britannica, 19 : 830-866. London.

8. Loeblich A.R. Jr., H. Tappan, 1964. Sarcodina chiefly "Thecamoebians" and Foraminiferida. In R. C. Moore, ed., Treatise on invertebrate Paleontology, Part C. Lawrence, Geol. Soc. of America and Univ. of Kansas Press.

9. Loeblich A. R. Jr., H. Tappan, 1988. Foraminiferal genera and their classification. Dep. of Earth and space sci. and Center for the study of evolution and the origin of life. Univ. of California, Los Angeles.

10. NguyÔn Ngäc, 1995. Mét sè dÉn liÖu vÒ Trïng lç trong trÇm tÝch ®¸y thÒm lôc ®Þa ViÖt Nam. C¸c c«ng tr×nh nhµ n­íc §Þa chÊt vµ §Þa vËt lý biÓn. Nxb Khoa häc vµ Kü thuËt, Hµ Néi.

11. Silvestri A. 1928. Intorno all' Alveolina melo d' Orbigny (1846). Rev. Italiana di Paleont. e Strat. 34: 17-44. Milano.

12. Voloshinova N. A., V. N. Kuznetsova, A. S. Leonenko, 1970. Trïng lç trong trÇm tÝch Neogen vïng Sakhalin. VNIGRI, 284: 1-304 (tiÕng Nga).