§Æc ®iÓm ®Þa ho¸ - kho¸ng vËt quÆng ch× - kÏm vïng má Tó LÖ

NguyÔn V¨n Nh©n, Hoµng Minh Th¶o

Khoa §Þa ChÊt, tr­êng §¹i häc Khoa häc tù nhiªn,
334 NguyÔn Tr·i, Thanh Xu©n, Hµ Néi

Tãm t¾t: Vïng má ch×-kÏm Tó LÖ bao gåm nhiÒu khu chøa quÆng kh¸c nhau: Huéi Pao, Co Gi San, Tó San, B¶n L×m, NËm ChËu.... ph¸t triÓn trong c¸c tr­êng orthophyr, orthophyr th¹ch anh, c¸c ®¸ trÇm tÝch - phun trµo, ®¸ phiÕn sericit - chlorit cã tuæi J-K. Th©n quÆng chñ yÕu lµ sphalerit, galenit; thø yÕu cã pyrit, bulangerit, chalcopyrit, arsenopyrit, tetraedrit, pyrotin, hematit, semseyit. Ngoµi ra, trong quÆng cßn gÆp vµng tù sinh. Kho¸ng vËt m¹ch cã th¹ch anh, chalcedon, carbonat vµ chlorit. QuÆng cã cÊu t¹o ®Æc tr­ng nh­ ®íi keo, d¶i cã nhÞp, d¨m kÕt, m¹ch. QuÆng cã nguån gèc nhiÖt dÞch nhiÖt ®é trung b×nh thÊp ®­îc thµnh t¹o ë 3 giai ®o¹n.

QuÆng ë vïng má Tó LÖ ®­îc xÕp vµo thµnh hÖ quÆng galenit-sphalerit-sulfoantimonur Pb vµ ®­îc chia lµm 3 kiÓu kho¸ng: 1) Sphalerit (galenit) chøa Au (Huéi Pao); 2) Galenit-sulfoantimonur Pb giµu Ag, vÝ dô Co Gi San; 3) Sphalerit-galenit-chalcopyrit giµu Cu nh­ Tó San, B¶n L×m.

QuÆng ho¸ Pb-Zn Tó LÖ cã liªn quan vÒ nguån gèc víi phun trµo felsic-kiÒm vµ x©m nhËp ¸ nói löa Jura - Creta. Ngoµi Pb-Zn, quÆng cßn giµu Ag, Au.

Kh¸i qu¸t vÒ ®Æc ®iÓm ®Þa chÊt

Vïng má ch× - kÏm Tó LÖ n»m ë mét cÊu tróc ®­îc thµnh t¹o vµo Mesozoi muén - Kainozoi sím víi b¶n chÊt nh­ mét cÊu tróc rift lôc ®Þa d¹ng elip, ë r×a ®«ng b¾c rift S«ng §µ vµ nam khèi Hoµng Liªn S¬n; cÊu tróc nµy chñ yÕu gåm phøc hÖ nói löa - pluton t­¬ng ph¶n (J-K) vµ x©m nhËp felsic - kiÒm (K2-E) t¹o thµnh d·y nói cao Phan Si Pan. Theo tµi liÖu cña NguyÔn VÜnh, §oµn Kú Thôy [3], c¸c thµnh t¹o phun trµo ®­îc ph©n chia thµnh 2 phøc hÖ nói löa n»m kh«ng chØnh hîp lªn nhau. ë d­íi lµ phøc hÖ nói löa V¨n ChÊn (J3-K1 vc), thµnh phÇn th¹ch häc chñ yÕu lµ orthophyr th¹ch anh t­íng nói löa, ¸ nói löa xen kÏ, kÌm theo phøc hÖ x©m nhËp NËm ChiÕn. ë trªn lµ phøc hÖ ¸ nói löa Ngßi Thia (K2 nt), thµnh phÇn th¹ch häc chñ yÕu lµ ryolit porphyr t­íng nói löa, ¸ nói löa kÌm theo phøc hÖ x©m nhËp Phu Sa Ph×n.

CÊu tróc ®Þa chÊt vïng má Tó LÖ bao gåm ®¸ v«i (T2) ë ven r×a vâng, ®¸ phiÕn ®en* (thµnh phÇn cã th¹ch anh, chlorit, vËt chÊt than, graphit, biotit), ®¸ phiÕn lôc (th¹ch anh, albit, biotit, chlorit), ®¸ phun trµo orthophyr th¹ch anh, c¸c thÓ nhá gabrodiabas phøc hÖ Mï Cang Ch¶i cïng víi c¸c thÓ syenit, granophyr, granit ¸ nói löa thuéc phøc hÖ NËm ChiÕn.

Th©n quÆng cã d¹ng m¹ch, x©u chuçi, æ lÊp ®Çy c¸c khe nøt kiÕn t¹o xuyªn c¾t c¸c ®¸ nãi trªn. C¸c m¹ch quÆng cã bÒ dµy thay ®æi tõ vµi centimet ®Õn vµi met. BiÕn ®æi v©y quanh quÆng th­êng lµ kaolinit ho¸, silic ho¸, chlorit ho¸ vµ sericit ho¸. Vïng má Pb-Zn Tó LÖ bao gåm nhiÒu khu chøa quÆng: Huéi Pao, Co Gi San, Tó San, B¶n L×m, NËm ChËu... Trong c¸c khu chøa quÆng kÓ trªn, khu Huéi Pao vµ Co Gi San lµ quan träng nhÊt.

Khu Huéi Pao n»m trªn s­ên nói cao 820 m, c¸ch Tó LÖ kho¶ng 4 km vÒ phÝa ®«ng. ë ®©y ®· khèng chÕ ®­îc 2 m¹ch quÆng cã ph­¬ng chung TB-§N víi ®é dèc nghiªng vÒ phÝa §B trong mét ®íi dËp vì kÐo dµi 1.200 m. Mçi th©n quÆng gåm mét chuçi m¹ch nhá. BÒ dµy c¸c m¹ch kh«ng ®Òu, thay ®æi tõ 0,3 – 2 m, trung b×nh 0,64 m. Hµm l­îng cña Pb thay ®æi tõ 0,1 ®Õn 16%, trung b×nh 5,8%, Zn tõ 0,1 ®Õn 32,8%.

Khu Co Gi San cã hai m¹ch quÆng chÝnh F1 vµ F2 gÇn song song nhau kÐo dµi theo ph­¬ng gÇn vÜ tuyÕn. §é dèc c¸c m¹ch thay ®æi tõ 30 ®Õn 700. ChiÒu dµi m¹ch quÆng khèng chÕ ®­îc tõ 400 ®Õn 500 m. ChiÒu dµy trung b×nh 0,8 m. Hµm l­îng trung b×nh Pb = 7,21%, Zn = 5,25%.

Thµnh phÇn vµ ®Æc ®iÓm kho¸ng vËt

QuÆng trong c¸c khu má cã ®Æc ®iÓm kho¸ng vËt nh­ sau:

· Galenit (PbS): kho¸ng vËt quÆng nµy phæ biÕn vµ chiÕm sè l­îng ®¸ng kÓ (40-50%), ®Æc biÖt lµ ë khu Co Gi San. Galenit tËp trung thµnh m¹ch, æ ®Æc xÝt hoÆc thµnh d¶i xen víi c¸c d¶i sphalerit, th¹ch anh, calcit. ë khu Co Gi San nhiÒu n¬i galenit tËp trung kh¸ giµu d­íi d¹ng thÊu kÝnh, t¹o nªn quÆng d¹ng khèi. ë ®©y, galenit ®­îc ph©n lµm 2 lo¹i:

B¶ng 1. Thµnh phÇn kho¸ng vËt cña quÆng vïng má Tó LÖ

Kho¸ng vËt quÆng nguyªn sinh

Kho¸ng vËt chñ yÕu

Kho¸ng vËt thø yÕu

Kho¸ng vËt hiÕm gÆp

1. Galenit

2. Sphalerit

3. Pyrit

4. Bulangerit

5. Arsenopyrit

6. Chalcopyrit

7. Geocronit

8. Tetraedrit

9. Pyrotin

10. Hematit

11. Rutil

12. Semseyit

13. Au tù sinh

Kho¸ng vËt quÆng thø sinh

1. Chalcosin

2. Covelin

3. Malachit

4. Aruzit

5. Limonit

6. Gothit

7. Psilomelan

8. Linarit

9. Melanterit

10. Pyromorphit

11. Grenockit

12. Cerusit

Kho¸ng vËt m¹ch

1. Th¹ch anh

2. Chalcedon

3. Siderit

4. Dolomit

5. Ankerit

6. Calcit

7. Chlorit

Lo¹i tinh thÓ lín, xen víi calcit, ankerit mµu tr¾ng tÝm (gÇn gièng mµu cña fluorit), kÝch th­íc h¹t vµi mm, c¸t khai hoµn toµn, dÔ t¸ch thµnh nh÷ng tinh thÓ nhá.

Lo¹i h¹t rÊt nhá th­êng bÞ Ðp, biÕn d¹ng dÎo. Ngoµi ra, cßn gÆp d¹ng d¶i, vá, gÇn nh­ cÊu t¹o keo, xen víi c¸c d¶i sphalerit, chalcedon hoÆc bao quanh c¸c m¶nh vì phi quÆng. ë Co Gi San, trong c¸c tinh hèc galenit lÊp ®Çy th¹ch anh vµ ë gi÷a lµ calcit. D­íi kÝnh, galenit th­êng ë d¹ng tËp hîp h¹t tha h×nh, mét phÇn tù h×nh, kÝch th­íc h¹t nhá 0,06-0,3 mm. Galenit t¹o nªn nh÷ng m¹ch nhá xuyªn c¾t sphalerit, th¹ch anh, siderit. Trªn nÒn galenit th­êng kh¶m nh÷ng h¹t nhá sphalerit, th¹ch anh tù h×nh. Galenit céng sinh víi geocronit, tetraedrit, semseyit, bulangerit.

ë Huéi Pao, phÇn lín gÆp galenit d¹ng m¹ch ®Æc sÝt, h¹t nhá bÞ Ðp thµnh sîi kÐo dµi theo ph­¬ng cña m¹ch. Th­êng gÆp c¸c m¹ch nhá galenit xuyªn c¾t, gÆm mßn sphalerit, th¹ch anh, siderit. Galenit t¹o thµnh muén, ®i cïng víi tetraedrit vµ sau kho¸ng vËt nµy.

§é cøng cña galenit ®o trªn m¸y vi ®é cøng P MT-3: HVHN = 42-53 kg/mm2 øng víi H0= 2,5-2,6.

Thµnh phÇn ho¸ häc cña galenit theo kÕt qu¶ ph©n tÝch vi dß nh­ trong b¶ng 2:

B¶ng 2. Thµnh phÇn ho¸ häc cña galenit ph©n tÝch b»ng ph­¬ng ph¸p vi dß

TT

Sè hiÖu mÉu

Pb (%)

S (%)

Tæng (%)

1

CS 1/2

85,70

14,19

99,89

2

CS 2

84,79

14,66

99,45

3

CS 3/2

85,19

14,55

99,74

4

CS 4

82,25

14,52

99,77

5

HP 1/2

85,99

13,80

99,79

6

HP 2/2

86,02

13,78

99,80

7

HP 3/2

84,85

13,24

99,46

(Fe 0,39; Zn 0,98)

8

HP 4/2

86,09

13,62

99,71

KÕt qu¶ ph©n tÝch quang phæ thµnh phÇn mét sè nguyªn tè trong galenit (ppm) nh­ sau: Ag = 1130, Sb = 1140, Sn = 418.

KÕt qu¶ ph©n tÝch ho¸ cho thÊy galenit ë Co Gi San cã chøa hµm l­îng Ag, Sb kh¸ lín so víi khu Huéi Pao. Bi cã mÆt trong galenit ë Huéi Pao (0,001-0,03%). Tl phæ biÕn trong galenit ë Co Gi San, ®iÒu ®ã thÓ hiÖn nhiÖt ®é thµnh t¹o galenit ë Co Gi San thÊp h¬n so víi ë Huéi Pao.

· Sphalerit (ZnS): kho¸ng vËt quÆng chñ yÕu, møc ®é tËp trung Ýt h¬n so víi galenit. ë khu Co Gi San, sphalerit gÆp ë d¹ng x©m t¸n trong phi quÆng, m¹ch nhá, d¹ng d¶i xen víi galenit, th¹ch anh, carbonat. B»ng m¾t th­êng sphalerit cã mµu n©u, kÝch th­íc h¹t th­êng nhá h¬n so víi sphalerit ë Huéi Pao. Cã thÓ ph©n biÖt 2 thÕ hÖ:

ThÕ hÖ 1 cã c¸c h¹t ®¼ng th­íc, th­êng ®Òu nhau, mét sè h¹t tù h×nh. Cì h¹t trung b×nh 0,3 – 3 mm (chiÕm 39,3%), cã h¹t nhá h¬n 0,3 mm chiÕm 60,7%. PhÇn lín bÞ cµ n¸t, r¹n nøt, xen víi th¹ch anh, siderit vµ bÞ galenit xuyªn lÊp vµo.

ThÕ hÖ 2 d¹ng m¹ch nhá, d¶i xen víi galenit gÇn nh­ d¹ng cÊu t¹o keo, cã kiÕn tróc h¹t tha h×nh.

ë Huéi Pao, sphalerit tËp hîp thµnh ®¸m, th­êng bao quanh c¸c m¶nh vôn th¹ch anh, b¶n th©n nã còng bÞ r¹n nøt, ®­îc carbonat, galenit tetraedrit xuyªn lÊp vµo. Trong sphalerit cßn gÆp mét sè h¹t nhá vµng tù sinh.

B¶ng 3. Thµnh phÇn ho¸ häc cña sphalerit ph©n tÝch b»ng ph­¬ng ph¸p vi dß

TT

Sè hiÖu mÉu

Zn(%)

Fe(%)

Pb(%)

S (%)

Tæng (%)

1

CS 1/2

62,25

2,00

35,20

99,45

2

CS 3/2

59,75

4,44

1,72

33,58

99,49

3

CS 4

61,58

1,07

2,10

35,55

100,3

4

HP 1/2

65,69

0,16

33,80

99,65

5

HP 2/2

63,91

2,28

33,40

99,59

6

HP 3/2

64,49

2,15

32,68

99,32

7

HP 4/2

64,27

1,81

33,79

99,87

Sphalerit nh×n b»ng m¾t th­êng cã mµu n©u, d­íi kÝnh quan s¸t thÊy cã kiÕn tróc song tinh liªn phiÕn. Trong ¸nh s¸ng ph¶n x¹, cã ph¶n chiÕu bªn trong mµu vµng, vµng da cam, v« s¾c. §é cøng HVHN = 176-190 kg/mm2 øng víi H0= 3,9-4. N¨ng suÊt ph¶n quang trung b×nh R = 18,14%. Thµnh phÇn ho¸ häc cña sphalerit theo kÕt qu¶ ph©n tÝch vi dß nh­ trong b¶ng 3.

· Pyrit (FeS2): kho¸ng vËt thø yÕu, cã sè l­îng Ýt h¬n nhiÒu so víi sphalerit vµ galenit. HÇu hÕt pyrit ë d¹ng ph©n t¸n, Ýt khi tËp trung thµnh ®¸m lín. Pyrit ë d¹ng h¹t tha h×nh, t¹o thµnh m¹ch tËp hîp lÊp ®Çy gi÷a sphalerit. Ngoµi ra, cßn gÆp tinh thÓ tù h×nh, kÝch th­íc nhá 0,3 - 0,5 mm, Ýt khi ®Õn 1 mm. ë Huéi Pao, pyrit lu«n lu«n ®i víi th¹ch anh, sphalerit vµ vµng tù sinh. Theo kÕt qu¶ ph©n tÝch quang phæ trong pyrit cã chøa mét sè nguyªn tè Mg, Co, Ni, Fe, Mn, Sb, As, Cu, Pb, Zn, Tl.

· Bulangerit (5PbS.2Sb2S3): gÆp phæ biÕn chØ ë Co Gi San, d¹ng tËp hîp h¹t nhá tha h×nh, b¸n tù h×nh, kÝch th­íc h¹t 0,2-0,3 mm. Bulangerit céng sinh chÆt chÏ víi galenit, semseyit. §Æc ®iÓm quang häc cña bulangerit: mµu tr¾ng ¸nh phít lam - lôc, n¨ng suÊt ph¶n quang t­¬ng tù galenit, dÞ h­íng, l­ìng ph¶n quang râ, ®é cøng HVHN = 151 kg/mm2, H0 = 3,7.

· Geocronit (Pb5(Sb,As)2S8): kho¸ng vËt gÆp trong quÆng ë Co Gi San kh¸ phæ biÕn, th­êng ph¸t triÓn gi÷a c¸c ®íi galenit - sphalerit - calcit - th¹ch anh trong cÊu t¹o ®íi keo. Geocronit cã d¹ng h×nh tinh thÓ tiÕt diÖn h×nh tÊm, d¹ng 6 c¹nh rÊt tù h×nh, cã khi d¹ng tinh thÓ h×nh bÇu dôc (th­êng trßn c¹nh), mét sè tinh thÓ d¹ng song tinh tÊm ghÐp - kÝch th­íc h¹t 0,3 - 0,5 mm, cã khi ®Õn 1 mm. Trong ¸nh s¸ng ph¶n chiÕu cã mµu h¬i phít lôc-vµng. Mµu vµ n¨ng suÊt ph¶n quang t­¬ng tù galenit. DÞ h­íng yÕu, l­ìng ph¶n quang kh«ng quan s¸t thÊy. §é cøng HVHN = 129 - 143 kg/mm2, H0 = 3,5 - 3,7. Thµnh phÇn ho¸ häc ph©n tÝch b»ng ph­¬ng ph¸p vi dß nh­ sau: Pb = 70,24%, Sb = 9,68%, S = 18,18% (tæng 98,10%). Geocronit céng sinh víi galenit, semseyit, quÆng ®ång x¸m.

· Semseyit (9PbS.4Sb2S3): t­¬ng ®èi Ýt gÆp, quan s¸t thÊy trong quÆng ë LX1 khu Co Gi San, n»m r¶i r¸c thµnh ®¸m nhá hay d­íi d¹ng m¹ch kh«ng liªn tôc trong galenit. D­íi kÝnh cã d¹ng tËp hîp h¹t tha h×nh, kÝch th­íc nhá 0,2 – 1 mm, n»m trong galenit hoÆc ë r×a tiÕp gi¸p gi÷a th¹ch anh vµ galenit. §«i chç semseyit cã chalcopyrit viÒn quanh hay d­íi d¹ng m¹ch rÊt nhá xuyªn vµo sphalerit. Semseyit cã mµu tr¾ng phít lôc, n¨ng suÊt ph¶n quang vµ ®é cøng t­¬ng tù galenit, dÞ h­íng. Theo kÕt qu¶ ph©n tÝch quang phæ semseyit cã chøa Ag: 0,3-1%, Tl: 0,01 - 0,03%.

· Tetraedrit: sè l­îng Ýt, d¹ng tËp hîp h¹t nhá trong galenit hoÆc gi÷a galenit vµ sphalerit. Tetraedrit bÞ galenit xuyªn c¾t, ®ång thêi nã c¾t qua sphalerit. Trong ¸nh s¸ng ph¶n quang cã mµu tr¾ng x¸m phít n©u, n¨ng suÊt ph¶n quang trung b×nh, ®¼ng h­íng, ®é cøng trung b×nh. Trong thµnh phÇn tetraedrit cã Ag víi hµm l­îng cao (1-3%).

· Arsenopyrit (FeAsS): Ýt gÆp, sè l­îng kh«ng ®¸ng kÓ, cã d¹ng h×nh kim, que rÊt nhá, t¹o thµnh ë nhiÖt ®é thÊp, liªn quan chÆt chÏ víi th¹ch anh, pyrit.

· Chalcopyrit (CuFeS2): Ýt gÆp, ë Huéi Pao, kho¸ng vËt chalcopyrit ë d¹ng x©m t¸n nhá, th­êng liªn quan víi tetraedrit.

· Vµng tù sinh: gÆp trong quÆng ë khu Huéi Pao, d¹ng bao thÓ, h¹t mÐo mã, h×nh ch×a kho¸, ch©n chim, kÝch th­íc h¹t tõ 0,02-0,08 mm. Vµng cã quan hÖ chÆt chÏ víi th¹ch anh vµ sphalerit. Hµm l­îng Au trong quÆng ë khu Huéi Pao ®¹t ®­îc tõ 0,2 ®Õn 3,4 g/t.

· Kho¸ng vËt m¹ch: chñ yÕu cã th¹ch anh vµ c¸c lo¹i carbonat, bao gåm siderit, dolomit, ankerit, calcit.

KiÕn tróc vµ cÊu t¹o quÆng

Trong quÆng ch× - kÏm Tó LÖ th­êng cã c¸c d¹ng cÊu t¹o ®Æc tr­ng nh­ ®íi keo, d¶i cã nhÞp, d¨m kÕt, d¹ng khèi, m¹ch vµ c¸c d¹ng kiÕn tróc h¹t tha h×nh, b¸n tù h×nh, xen lÊp, cµ n¸t.

D¹ng tån t¹i cña mét sè nguyªn tè cã Ých trong quÆng

· Au (vµng): gÆp d­íi d¹ng kho¸ng vËt lµ vµng tù sinh. Kho¸ng vËt ®­îc ph¸t hiÖn ®Çu tiªn ë Huéi Pao trong c«ng tr×nh nghiªn cøu "§Æc ®iÓm quÆng ho¸ c¸c má Pb-Zn, Sb miÒn B¾c ViÖt Nam" cña NguyÔn V¨n Nh©n (1974, L­u tr÷ §Þa chÊt). Theo tµi liÖu cña t¸c gi¶, gÇn 40% mÉu thu thËp ®Òu thÊy cã chøa Au. Cã mÉu kho¸ng t­íng quan s¸t thÊy ®Õn 7 h¹t vµng (c¸c mÉu lÊy ë LC2, Huéi Pao). Theo tµi liÖu ph©n tÝch ho¸ Au 21 mÉu (7 mÉu ë Co Gi San, 14 mÉu ë Huéi Pao) cña §oµn §Þa chÊt 301, Liªn ®oµn §Þa chÊt T©y B¾c [4], ®· kh¼ng ®Þnh vµng ë Huéi Pao (100% sè mÉu gÆp) cho hµm l­îng tõ 0,1 - 3,4 g/t.

D­íi kÝnh quan s¸t thÊy Au ë d¹ng bao thÓ nhá, h¹t mÐo mã, cã kÝch th­íc 0,02 - 0,08 mm, liªn quan víi th¹ch anh mµu tr¾ng ®ôc vµ sphalerit.

· Ag (b¹c): hiÖn t¹i ch­a ph¸t hiÖn ®­îc kho¸ng vËt ®éc lËp cña Ag, song kÕt qu¶ ph©n tÝch ®¬n kho¸ng vµ ph©n tÝch c¸c mÉu quÆng cho hµm l­îng Ag kh¸ cao. VÒ mÆt ®Þa ho¸ Ag ®­îc tËp trung giµu trong c¸c thµnh t¹o nhiÖt dÞch nhiÖt ®é thÊp, chñ yÕu lµ trong galenit. ë nhiÖt ®é thÊp, sù t¨ng c­êng Sb vµ As dÉn ®Õn sù thµnh t¹o c¸c kho¸ng vËt sulfo muèi Ag. KÕt qu¶ cho thÊy hÇu hÕt c¸c mÉu ph©n tÝch ë Co Gi San cho hµm l­îng Ag cao h¬n ë Huéi Pao. ë Co Gi San, Ag tõ 809 ®Õn 1278 g/t, cßn ë Huéi Pao tõ 13 ®Õn 383 g/t. Theo tµi liÖu th¨m dß ë má Tó LÖ cña §oµn §Þa chÊt 6 tr­íc ®©y th× hµm l­îng Ag trong 1 tÊn galenit ë Huéi Pao lµ 1066 g/t vµ ë Co Gi San lµ 3660 g/t. §iÒu ®ã chøng tá r»ng Ag cã chñ yÕu trong galenit vµ trong c¸c sulfo muèi Sb, Pb (geocronit, semseyit, bulangerit, quÆng ®ång x¸m) ë nhiÖt ®é thÊp, tËp trung chñ yÕu ë quÆng khu Co Gi San.

· Cd (cadmi): hiÖn t¹i ch­a ph¸t hiÖn ®­îc kho¸ng vËt cña Cd trong quÆng Tó LÖ. Cd lµ nguyªn tè hçn hîp ®ång h×nh trong sphalerit, tËp trung chñ yÕu ë nhiÖt ®é trung b×nh vµ thÊp. Cd l¾ng ®äng trong m«i tr­êng kiÒm h¬n lµ Zn. Cd vµ Ag cã quan hÖ ®Þa ho¸ víi nhau. Cã sù lµm giµu Cd trong sphalerit ë c¸c má cã chøa Ag, còng nh­ trong c¸c má nhiÖt dÞch trong carbonat. Theo kÕt qu¶ ph©n tÝch ho¸ 21 mÉu quÆng ë Co Gi San vµ Huéi Pao ®Òu cã Cd tõ 0,012 ®Õn 0,29%. Hµm l­îng Cd trong sphalerit ë Huéi Pao lµ 0,2% vµ ë Co Gi San lµ 0,24%.

· Ga (gali): trong qu¸ tr×nh nhiÖt dÞch, Ga biÓu hiÖn tÝnh ­a ®ång, cã liªn quan víi Zn, ®ãng vai trß nguyªn tè thay thÕ ®ång h×nh trong Zn. Ga th­êng tËp trung giµu trong sphalerit nhiÖt ®é thÊp. Theo tµi liÖu ph©n tÝch ho¸ cña B. Fojt (1962), Ga ë Co Gi San lµ 6.10-3 - 1,6.10-3%, kÕt qu¶ ph©n tÝch 21 mÉu quÆng ë Co Gi San vµ Huéi Pao, Ga cã hµm l­îng tõ 1,3.10-4 ®Õn 18.10-4%.

· Ge (germani): cã quan hÖ ®Þa ho¸ víi Zn. D¹ng tån t¹i cña nã trong sphalerit hiÖn nay ch­a s¸ng tá. Sù tËp trung Ge chñ yÕu trong sphalerit lín h¬n trong c¸c sulfur kh¸c. Còng nh­ Ga, Ge cã trong sphalerit nhiÖt dÞch nhiÖt ®é thÊp cïng víi Cd, Te. Trong quÆng ®a kim Ge tËp trung nhiÒu cïng víi As, Cu, Sn vµ Ag. Theo ph©n tÝch ho¸, Ge cã trong sphalerit ë Tó LÖ lµ 6,4.10-4 - 8,7.10-4% (Co Gi San) vµ 0,8.10-4 - 1.10-4 (Huéi Pao). Theo kÕt qu¶ ph©n tÝch cña chóng t«i, Ge cã tõ 1,1.10-4 ®Õn 8,8.10-4 (%).

· Tl (thali): vÒ mÆt ®Þa ho¸, bªn c¹nh tÝnh ­a oxy, Tl cßn cã khuynh h­íng ­a l­u huúnh, tr­íc tiªn trong galenit. Hµm l­îng Tl trong galenit thay ®æi trong giíi h¹n 1-600 g/t, cùc ®¹i 1.000-3.000 g/t. Tl giµu trong galenit ë nhiÖt ®é thÊp, ®Æc biÖt c¸c má nhiÖt dÞch nhiÖt ®é thÊp, c¸c má Pb-Zn víi Sb vµ As, c¸c sulfo muèi Pb, Sb nh­ geocronit, bulangerit, semseyit... Trong galenit, c¸c má nh­ vËy chñ yÕu lµ 50 – 300 g/t, ®Æc biÖt giµu Tl trong galenit ë thÕ hÖ muén liªn quan tíi Sb. Ngoµi ra, cã trong pyrit, marcasit, sphalerit, wurzit. Trong c¸c mÉu ph©n tÝch ®¬n kho¸ng galenit, sulfoantimonur Pb trong quÆng Tó LÖ ®Òu chøa Tl.

Tãm l¹i, quÆng ch×-kÏm Tó LÖ chøa nhiÒu nguyªn tè cã Ých nh­ Au, Ag, Cd, Ge, Ga, Tl liªn quan chñ yÕu víi galenit, sphalerit vµ c¸c kho¸ng vËt sulfo antimonua Pb (geocronit, semseyit, bulangerit, quÆng ®ång x¸m) t¹o thµnh ë nhiÖt ®é thÊp, trong ®ã, Au chØ míi gÆp ë Huéi Pao, t¹o thµnh ë giai ®o¹n ®Çu cïng víi th¹ch anh, pyrit vµ sphalerit.

§iÒu kiÖn thµnh t¹o vµ nguån gèc quÆng ch×-kÏm má Tó LÖ

Vïng má Tó LÖ h×nh thµnh trong c¸c ®íi ®øt g·y, cµ n¸t vµ phiÕn ho¸ cña c¸c phøc hÖ ®¸ phun trµo kiÒm vµ felsic tuæi J - K. CÊu tróc vïng Tó LÖ l¹i bÞ phøc t¹p ho¸ thªm bëi nhiÒu hÖ thèng ®øt g·y, chñ yÕu theo 2 ph­¬ng: TB-§N vµ kinh tuyÕn. Ph­¬ng thøc t¹o quÆng chñ yÕu lµ lÊp ®Çy c¸c ®­êng nøt kiÕn t¹o. QuÆng cã d¹ng m¹ch, d¹ng m¹ch x©m t¸n, thÊu kÝnh dèc ®øng. Ho¹t ®éng ®øt g·y cßn tiÕp diÔn sau khi t¹o quÆng lµm chuyÓn dÞch c¸c m¹ch quÆng, ph¸ huû quÆng, thÓ hiÖn ë cÊu t¹o d¨m kÕt (m¶nh vì lµ kho¸ng vËt quÆng), galenit bÞ Ðp cã d¹ng sîi, h¹t mÞn ...

Qu¸ tr×nh t¹o quÆng ®­îc chia lµm 3 giai ®o¹n:

- Giai ®o¹n th¹ch anh - sphalerit víi tËp hîp céng sinh kho¸ng vËt sphalerit - galenit - pyrit, quÆng ®ång x¸m - vµng - th¹ch anh - carbonat (siderit) thÓ hiÖn ë khu Huéi Pao.

- Giai ®o¹n th¹ch anh - galenit víi tËp hîp céng sinh kho¸ng vËt galenit - geocronit - semseyit - th¹ch anh - dolomit.

- Giai ®o¹n sphalerit - galenit - ankerit - calcit.

Hai giai ®o¹n sau gÆp ë Co Gi San.

QuÆng ë má Tó LÖ ®­îc xÕp vµo thµnh hÖ quÆng galenit - sphalerit - sulfoantimonur Pb, chia lµm 3 kiÓu kho¸ng:

- Sphalerit (galenit) chøa Au gÆp ë Huéi Pao

- Galenit - sulfoantimonur Pb giµu Ag ë Co Gi San

- Sphalerit - galenit - chalcopyrit (giµu Cu), vÝ dô ë Tó San, B¶n L×m.

S¶n phÈm cña kiÓu thø nhÊt lµ Au, kiÓu thø 2 kh¸ giµu cho tr÷ l­îng Pb - Zn - Ag ®¸ng kÓ. QuÆng thuéc nguån gèc nhiÖt dÞch nhiÖt ®é trung b×nh thÊp - thÊp, t¹o thµnh ë gÇn mÆt ®Êt. NhiÖt ®é thµnh t¹o cña kiÓu kho¸ng ®Çu ë Huéi Pao cao h¬n kiÓu kho¸ng sau ë Co Gi San. §iÒu kiÖn thµnh t¹o ph¶n ¸nh ®Æc ®iÓm ®Þa ho¸ - kho¸ng vËt sau:

- TËp hîp kho¸ng vËt galenit - sulfoantimonur Pb (galenit, semseyit, bulangerit...) giµu Ag, Sb kÌm theo th¹ch anh - chalcedon - calcit.

- Sphalerit thuéc thÕ hÖ s¸ng mµu (n©u s¸ng) nghÌo Fe, giµu Cd, Ge, Ga, Tl.

- CÊu t¹o ®íi keo, d¨m kÕt, kiÕn tróc cµ n¸t, phæ biÕn c¸c m¹ch nhá xuyªn c¾t nhau, ph¸t triÓn nhiÒu m¹ch th¹ch anh - hematit (chøng minh cho ®iÒu kiÖn thµnh t¹o gÇn mÆt ®Êt)

- BiÕn ®æi v©y quanh quÆng th­êng gÆp silic ho¸, kaolinit ho¸.

QuÆng cã tÝnh chÊt ph©n ®íi râ rÖt, ë Huéi Pao qu¸ tr×nh t¹o quÆng ë s©u h¬n vµ nhiÖt ®é thµnh t¹o trung b×nh thÊp, cßn ë Co Gi San t¹o thµnh ë gÇn mÆt ®Êt h¬n vµ nhiÖt ®é thµnh t¹o thÊp.

VÒ mèi quan hÖ quÆng ho¸ víi magma ch­a cã tµi liÖu nµo ®Ò cËp ®Õn. Dùa vµo ®Æc ®iÓm ®Þa ho¸ - kho¸ng vËt, kiÕn tróc cÊu t¹o quÆng, sù ph©n bè quÆng trong kh«ng gian, quÆng ho¸ Pb-Zn Tó LÖ cã liªn quan vÒ nguån gèc víi phun trµo felsic-kiÒm vµ x©m nhËp ¸ nói löa (J - K). KÕt qu¶ ph©n tÝch ®ång vÞ Pb tõ galenit cho tuæi kho¶ng 250 Tr.n øng víi Permi muén. §iÒu ®ã cã thÓ gi¶i thÝch lµ nguån gèc Pb ë ®©y t¸i sinh tõ c¸c thµnh t¹o sulfur ®a kim (P2) lãt d­íi ®¸y m¸ng chång Tó LÖ.

B¶ng 4. KÕt qu¶ ph©n tÝch ®ång vÞ Pb trong galenit

Sè hiÖu mÉu

VÞ trÝ

lÊy mÉu

§ång vÞ Pb

Tuæi (Tr.n)

206/204

207/204

208/204

206/204

208/204

TB

CGS1

Co Gi San

18,36

15,43

38,65

254

219

250

CGS2

Co Gi San

18,33

15,43

38,57

271

259

CGS3

Co Gi San

18,34

15,43

38,56

266

258

V¨n liÖu

1. NguyÔn V¨n Nh©n, 1995. Polymetallic ore formations in ViÖt Nam. J. Geology, B/ 5-6 : 389-393. Hµ Néi.

2. NguyÔn V¨n Nh©n, 1996. C¸c thµnh hÖ quÆng néi sinh ë ViÖt Nam. TC §Þa chÊt, A, 234 : 7-18. Hµ Néi.

3. NguyÔn VÜnh, §oµn Kú Thuþ, 1980. Nh÷ng tµi liÖu míi vÒ c¸c phun trµo ë vâng chång Tó LÖ. TTBC Héi nghÞ KH§C kû niÖm 25 n¨m ngµnh §CVN:124-125. Hµ Néi.

4. NguyÔn Xu©n Mïi, 1997. TriÓn väng vµng gèc r×a ®«ng b¾c ®íi cÊu tróc Tó LÖ. TC §Þa chÊt lo¹t A , Phô tr­¬ng 1997.