Tai biÕn ®Þa m¹o lµ c¸c tai biÕn cã liªn quan trùc tiÕp víi ®Þa h×nh vµ c¸c qu¸ tr×nh ®Þa m¹o. C¸c tai biÕn ®Þa m¹o lµ mét d¹ng tai biÕn ®Þa chÊt nãi riªng vµ c¸c tai biÕn tù nhiªn nãi chung. Nghiªn cøu tai biÕn ®Þa m¹o lµ mét néi dung quan träng trong nghiªn cøu ®Þa m¹o m«i tr­êng.

Bµi b¸o nµy tr×nh bµy c¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu vÒ ®Þa m¹o m«i tr­êng cña t¸c gi¶ trong nh÷ng n¨m gÇn ®©y, chñ yÕu lµ vÒ tai biÕn ®Þa m¹o vµ c¸c nguy c¬ thiÖt h¹i do chóng g©y ra ë vïng ven biÓn §µ N½ng- Qu¶ng Ng·i.

Vïng nghiªn cøu lµ vïng ®Êt thÊp ven biÓn nªn c¸c tai biÕn ®Þa m¹o x¶y ra ë ®©y còng chñ yÕu lµ c¸c tai biÕn ®Æc tr­ng cho vïng ®Êt thÊp ven biÓn nh­: ngËp lôt, xãi lë bê s«ng, bê biÓn vµ c¸t di ®éng [1, 2].

Lµ lo¹i tai biÕn cã kh¶ n¨ng g©y ra thiÖt h¹i lín nhÊt so víi c¸c tai biÕn kh¸c g©y ra bëi lò lôt nh­ xãi lë vµ båi tô. ViÖc nghiªn cøu tai biÕn ngËp lôt ®· ®­îc tiÕp cËn tõ gãc ®é hoµn toµn míi (h×nh 1). §ã lµ viÖc dù b¸o tai biÕn ngËp lôt trªn c¬ së kÕt hîp c¸c tµi liÖu vÒ thuû v¨n lò (®é cao ®Ønh lò vµ tÇn suÊt lò) víi c¸c bÒ mÆt ®Þa h×nh nguån gèc kh¸c nhau ®­îc thÓ hiÖn trªn b¶n ®å ®Þa m¹o cña vïng nghiªn cøu (b¶ng 1). KÕt qu¶ cña viÖc nghiªn cøu nµy ®· chØ ra ®­îc c¸c vïng tai biÕn ngËp lôt kh¸c nhau nh­ trong h×nh 2.

- Vïng tai biÕn ngËp lôt cao: lµ nh÷ng vïng cã kh¶ n¨ng x¶y ra ngËp lôt th­êng xuyªn vµ nghiªm träng nhÊt. §ã lµ vïng ®ång b»ng tÝch tô s«ng-biÓn thÊp vµ c¸c b·i båi ven s«ng, nhÊt lµ nh÷ng vïng gÇn cöa §¹i, cöa s«ng Trµ Bång, vïng xung quanh vông Tr­êng Giang.

- Vïng tai biÕn ngËp lôt trung b×nh: lµ vïng ®ång b»ng tÝch tô s«ng- biÓn cao trung b×nh cã nguy c¬ bÞ ngËp lôt t­¬ng ®èi th­êng xuyªn vµ nghiªm träng.

- Vïng tai biÕn ngËp lôt thÊp: c¸c bÒ mÆt tÝch tô s«ng- biÓn vµ vòng vÞnh cao (®é cao 4- 6 m) chØ bÞ ngËp lôt bëi nh÷ng trËn lò lín víi møc ®é Ýt nghiªm träng.

- Vïng c¸c bÒ mÆt ®ôn c¸t (®é cao 8-20 m) kh«ng bÞ ngËp lôt.

- Vïng ®åi nói bao quanh ®ång b»ng kh«ng bÞ ngËp lôt: lµ vïng cã ®Þa h×nh cao trªn 10 m, hÇu nh­ hoµn toµn kh«ng bÞ ngËp lôt, chØ cã kh¶ n¨ng x¶y ra lò quÐt hoÆc ngËp lôt côc bé.

B¶ng 1. C¸c møc ®é tai biÕn ngËp lôt

C¸c vïng tai biÕn víi møc ®é kh¸c nhau còng ®· ®­îc x¸c ®Þnh râ trªn b¶n ®å trªn c¬ së c¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu hiÖn tr¹ng chñ yÕu b»ng ph­¬ng ph¸p viÔn th¸m vµ ph­¬ng ph¸p chång xÕp b¶n ®å vµ kÕt qu¶ nghiªn cøu c¸c yÕu tè ¶nh h­ëng ®Õn c¸c hiÖn t­îng nµy (b¶ng 2). Møc ®é tai biÕn xãi lë bê s«ng cao chñ yÕu tËp trung ë c¸c ®äan bê s«ng Thu Bån bÞ uèn khóc m¹nh vµ nhÊt lµ c¸c ®o¹n bê s«ng bÞ ph©n nh¸nh m¹nh ë vïng gÇn cöa s«ng Thu Bån víi tèc ®é xãi lë trung b×nh 4-16 m/n¨m.

C¸c møc ®é tai biÕn xãi lë bê biÓn trong ph¹m vi vïng nghiªn cøu còng cã thÓ ®­îc x¸c ®Þnh c¨n cø vµo hiÖn tr¹ng vµ c¸c yÕu tè chñ yÕu ¶nh h­ëng ®Õn qu¸ tr×nh xãi lë bê biÓn nh­: thµnh phÇn ®Êt ®¸ cÊu t¹o bê, ®é dèc ®¸y biÓn, h×nh d¹ng vµ vÞ trÝ kh«ng gian cña c¸c ®o¹n bê…(b¶ng 3). §¸ng l­u ý lµ c¸c ®o¹n bê biÓn cã kh¶ n¨ng bÞ xãi lë cao ®· ®­îc x¸c ®Þnh lµ c¸c ®o¹n bê biÓn më, cÊu t¹o bëi trÇm tÝch c¸t bë rêi, kÐo dµi tõ b¸n ®¶o S¬n Trµ ®Õn vïng phÝa b¾c Cöa §¹i vµ ®o¹n bê biÓn tõ phÝa nam Cöa §¹i (c¸ch Cöa §¹i kho¶ng 7-8 km) ®Õn mòi An Hoµ; trong khi nh÷ng ®o¹n bê biÓn n»m ngay s¸t Cöa §¹i vÒ phÝa b¾c vµ phÝa nam l¹i lµ nh÷ng ®o¹n bê cã kh¶ n¨ng bÞ xãi lë - båi tô hoÆc hoµn toµn båi tô t­¬ng ®èi m¹nh.

B¶ng 3. C¸c møc ®é tai biÕn xãi lë bê biÓn

Tãm l¹i, c¸c tai biÕn ®Þa m¹o ®iÓn h×nh cña vïng nghiªn cøu lµ c¸c tai biÕn cña vïng ®Êt thÊp ven biÓn nh­: ngËp lôt, xãi lë bê s«ng, bê biÓn vµ c¸t di ®éng. Tuy nhiªn c¸c tai biÕn nµy chØ x¶y ra nghiªm träng ë mét sè vïng nhÊt ®Þnh. §ã lµ c¸c bÒ mÆt tÝch tô s«ng-biÓn thÊp n»m gÇn cöa §¹i (cöa s«ng Thu Bån), c¸c doi c¸t ch¾n cöa s«ng ë Cöa §¹i vµ c¸c vïng b·i båi ven c¸c nh¸nh s«ng thuéc h¹ l­u s«ng Thu Bån vµ s«ng Vu Gia. C¸c kÕt qu¶ ph©n lo¹i tai biÕn nµy lµ nh÷ng c¬ së khoa häc cÇn thiÕt ®Ó ®¸nh gi¸ nguy c¬ thiÖt h¹i vµ ®Ò ra c¸c biÖn ph¸p gi¶m nhÑ thiÖt h¹i mét c¸ch cã hiÖu qu¶.

1. Nguy c¬ thiÖt h¹i. Nguy c¬ thiÖt h¹i do c¸c tai biÕn ®Þa m¹o g©y ra ®· ®­îc ®¸nh gi¸ cô thÓ theo tõng ®èi t­îng bÞ ¶nh h­ëng vµ c¸c d¹ng sö dông ®Êt chñ yÕu kh¸c nhau nh­: c¸c khu d©n c­ ®« thÞ vµ n«ng th«n, c¬ së h¹ tÇng giao th«ng, n«ng nghiÖp, c¸c khu ®« thÞ vµ c¸c khu c«ng nghiÖp… ViÖc ®¸nh gi¸ nµy ®· ®­îc tiÕn hµnh trªn c¬ së kÕt hîp gi÷a møc ®é tai biÕn vµ møc ®é dÔ bÞ thiÖt h¹i nh­ ®­îc tr×nh bµy trong b¶ng 5.

B¶ng 5. §¸nh gi¸ tæng hîp nguy c¬ thiÖt h¹i ®èi víi c¸c khu d©n c­

Theo nguyªn t¾c ®¸nh gi¸ nµy ®· x¸c ®Þnh ®­îc nguy c¬ bÞ thiÖt h¹i kh¸c nhau kh«ng chØ ®èi víi c¸c khu d©n c­ mµ cßn ®èi víi c¶ c¸c tuyÕn ®­êng giao th«ng, c¸c vïng n«ng nghiÖp, c¸c khu ®« thÞ vµ khu c«ng nghiÖp… trong ®ã, ®¸ng l­u ý nhÊt lµ mét sè ®èi t­îng vµ c¸c d¹ng sö dông ®Êt cã nguy c¬ thiÖt h¹i lín nh­ c¸c khu d©n c­ vµ ®« thÞ ë vïng h¹ l­u s«ng Thu Bån thuéc ®Þa phËn huyÖn §iÖn Bµn vµ thÞ x· Héi An, mét sè ®o¹n ®­êng s¾t B¾c-Nam, Quèc lé sè 1, c¸c vïng canh t¸c n«ng nghiÖp trªn c¸c bÒ mÆt tÝch tô s«ng-biÓn gÇn cöa s«ng Thu Bån …

Tõ kÕt qu¶ nghiªn cøu c¸c tai biÕn ®Þa m¹o vµ c¸c nguy c¬ thiÖt h¹i do chóng g©y ra cã thÓ ®­a ra mét sè biÖn ph¸p phßng chèng gi¶m nhÑ thiÖt h¹i chñ yÕu nh­ sau:

- X©y dùng vµ thùc hiÖn kÕ ho¹ch di d©n l©u dµi ra khái nh÷ng vïng cã nguy c¬ thiÖt h¹i lín nh­ c¸c b·i båi vµ nh÷ng bÒ mÆt tÝch tô s«ng-biÓn thÊp ë gÇn cöa s«ng Thu Bån.

- X©y dùng ®ª bao tr¸nh lò cho nh÷ng khu d©n c­ tËp trung trªn c¸c bÒ mÆt tÝch tô s«ng-biÓn cao vµ trung b×nh.

- Uu tiªn trång rõng c©y ch¾n c¸t vµ h¹n chÕ hoÆc kh«ng x©y dùng trªn bÒ mÆt cña d¶i ®ôn c¸t ven bê biÓn.

1. C¸c hiÖn t­îng: ngËp lôt, xãi lë bê s«ng, bê biÓn vµ c¸t di ®éng lµ nh÷ng tai biÕn ®Þa m¹o ®iÓn h×nh cña vïng nghiªn cøu ®· ®­îc nghiªn cøu, ®¸nh gi¸, ph©n lo¹i theo c¸c møc ®é tai biÕn kh¸c nhau: cao, trung b×nh, thÊp,... trªn c¬ së nghiªn cøu hiÖn tr¹ng vµ c¸c yÕu tè ¶nh h­ëng ®Õn chóng.

2. Nh÷ng tai biÕn ®Þa m¹o kÓ trªn g©y ra nh÷ng nguy c¬ thiÖt h¹i kh¸c nhau ®èi víi c¸c khu d©n c­ ®« thÞ vµ n«ng th«n, c¸c c¬ së h¹ tÇng giao th«ng quan träng vµ c¸c vïng n«ng nghiÖp, còng nh­ c¸c khu ®« thÞ vµ c«ng nghiÖp hiÖn cã hoÆc dù kiÕn theo quy ho¹ch cña vïng nghiªn cøu... trong ®ã, nguy c¬ thiÖt h¹i do tai biÕn ngËp lôt lµ nghiªm träng nhÊt. Nh÷ng vïng bÞ ¶nh h­ëng nghiªm träng h¬n c¶ lµ nh÷ng vïng ®Êt thÊp ë gÇn Cöa §¹i, c¸c doi c¸t cöa s«ng vµ b·i biÓn vµ c¸c vïng b·i båi ë vïng h¹ l­u, däc theo c¸c nh¸nh s«ng Thu Bån, ®Êy lµ nh÷ng vïng ®Êt kh«ng phï hîp víi viÖc bè trÝ c¸c khu d©n c­ vµ c¸c c«ng tr×nh c¬ së h¹ tÇng quan träng. §ång thêi, cÇn cã kÕ ho¹ch di chuyÓn kÞp thêi c¸c khu d©n c­ hiÖn ®ang n»m trong c¸c vïng nguy hiÓm nµy ®Õn nh÷ng vïng an toµn h¬n.

1. §Æng Huy R»m, 2000. Nghiªn cøu ®Þa m¹o vµ ph©n vïng dù b¸o tai biÕn ngËp lôt vïng ®ång b»ng delta s«ng Thu Bån. TuyÓn tËp b¸o c¸o HNKH Tr­êng ®¹i häc M§C lÇn thø 14.

2. §Æng Huy R»m, 2002. Tai biÕn xãi lë bê biÓn vïng ven biÓn §µ N½ng- Qu¶ng Ng·i" (tõ Liªn ChiÓu ®Õn Dung QuÊt). TC khoa häc §¹i häc KHTN, §¹i häc Quèc gia Hµ Néi .

3. Hå V­¬ng BÝnh, Lª V¨n HiÒn, §Æng Huy R»m vµ nnk, 1995. §Þa chÊt m«i tr­êng vïng ®« thÞ §µ N½ng - Héi An. TuyÓn tËp b¸o c¸o HN KHKT ®Þa chÊt VN. lÇn thø 3 : 60-67.