tiÕn ho¸ cña trÇm tÝch ®Ö tø vïng ®ång b»ng qu¶ng trÞ - thõa thiªn huÕ
Vò Quang L©n
Liªn ®oµn B¶n ®å ®Þa chÊt MiÒn B¾c,
¸i Mé, Gia L©m, Hµ NéiTãm t¾t: Qua ph©n tÝch vµ tæng hîp c¸c tµi liÖu ®o vÏ b¶n ®å ®Þa chÊt tû lÖ 1: 50.000, 1: 25.000 vµ tµi liÖu liªn quan víi c¸c trÇm tÝch §Ö tø ë vïng ®ång b»ng Qu¶ng TrÞ - Thõa Thiªn HuÕ, t¸c gi¶ cã mét sè nhËn xÐt sau:
1) Ranh giíi gi÷a Neogen vµ §Ö tø vïng ®ång b»ng Qu¶ng TrÞ – Thõa Thiªn HuÕ bíc ®Çu ®îc ph©n ®Þnh trªn c¬ së tµi liÖu vÒ th¹ch häc, cæ sinh, m«i trêng trÇm tÝch vµ ®Þa vËt lý.
2) C¸c trÇm tÝch §Ö tø vïng ®ång b»ng Qu¶ng TrÞ – Thõa Thiªn HuÕ cã 9 kiÓu nguån gèc: s«ng - lò (ap), s«ng (a), s«ng - ®Çm lÇy (ab), s«ng - biÓn (am), s«ng - biÓn - ®Çm lÇy (amb), biÓn - s«ng (ma), biÓn - s«ng - ®Çm lÇy (mab), biÓn - giã (mv) vµ biÓn (m) thuéc 6 ph©n vÞ ®Þa tÇng cã tuæi tõ Pleistocen sím (Q11) ®Õn Holocen muén (Q23 ).
3) TiÕn ho¸ cña thµnh t¹o trÇm tÝch §Ö tø vïng ®ång b»ng Qu¶ng TrÞ – Thõa Thiªn HuÕ cã liªn quan chÆt chÏ víi sù thay ®æi mùc níc biÓn vµ c¸c chuyÓn ®éng kiÕn t¹o n©ng h¹ ®Þa ph¬ng.
LÞch sö tiÕn ho¸ cña trÇm tÝch §Ö tø ë vïng ®ång b»ng Qu¶ng TrÞ - Thõa Thiªn HuÕ cã thÓ chia lµm 5 giai ®o¹n: - Giai ®o¹n Pleistocen sím (Q11); - Giai ®o¹n Pleistocen gi÷a - Pleistocen muén, phÇn sím (Q12-3 ); - Giai ®o¹n Pleistocen muén, phÇn muén (Q13 ); - Giai ®o¹n Holocen sím - gi÷a (Q21-2 ); - Giai ®o¹n Holocen gi÷a - muén vµ Holocen muén (Q22-3 vµ Q23 )
Më ®Çu
Qu¸ tr×nh ph¸t triÓn vïng ®ång b»ng Qu¶ng TrÞ - Thõa Thiªn HuÕ (QTTTH) g¾n liÒn víi lÞch sö tiÕn ho¸ c¸c thµnh t¹o trÇm tÝch §Ö tø vµ bÞ khèng chÕ bëi c¸c t¸c nh©n néi sinh vµ ngo¹i sinh. Trong c¸c t¸c nh©n nµy, ®ãng vai trß quyÕt ®Þnh tíi thµnh phÇn vËt chÊt, nguån gèc vµ bÒ dµy trÇm tÝch lµ c¸c chuyÓn ®éng kiÕn t¹o ®Þa ph¬ng vµ sù thay ®æi mùc níc biÓn liªn quan víi c¸c kú b¨ng hµ, gian b¨ng.
Trªn c¬ së ph©n tÝch vµ tæng hîp c¸c tµi liÖu liªn quan víi trÇm tÝch §Ö tø, bµi b¸o ®Ò cËp ®Õn lÞch sö tiÕn ho¸ c¸c thµnh t¹o trÇm tÝch §Ö tø trong mèi liªn quan víi sù thay ®æi mùc níc biÓn vµ chuyÓn ®éng t©n kiÕn t¹o ë vïng ®ång b»ng QTTTH.
§Æc ®iÓm c¸c trÇm tÝch §Ö Tø
1. Ranh giíi Neogen / §Ö tø
ë
®ång b»ng QTTTH, ranh giíi gi÷a c¸c trÇm tÝch Neogen vµ §Ö tø (N/Q) bíc ®Çu ®îc ph©n chia theo lç khoan LK.Hu7 ë ®é s©u 163 m, dùa trªn c¸c tµi liÖu sau [10]:Cã sù kh¸c biÖt kh¸ râ rµng gi÷a trÇm tÝch ë trªn vµ díi ranh giíi nµy. TrÇm tÝch Neogen gåm c¸t kÕt xen bét kÕt, sÐt kÕt mµu x¸m xanh, g¾n kÕt yÕu ®Õn trung b×nh, ph©n líp xiªn kh¸ râ. TrÇm tÝch Pleistocen sím cã thµnh phÇn lµ cuéi sái, s¹n lÉn c¸t bét sÐt mµu x¸m vµng, bë rêi. Thµnh phÇn ®é h¹t vµ c¸c hÖ sè ®é h¹t cña chóng còng cã sù kh¸c biÖt râ rµng.
C¸c trÇm tÝch Neogen chøa phong phó bµo tö phÊn hoa (BTPH): Rhizophora sp., Lithocarpus sp., Sonneratia sp., Quercus sp., Lygodium sp., Castanopsis sp., Michenia sp.... vµ vi cæ sinh (VCS): Cypredeis sp., Leptocythera sp., Cytherura sp.... tuæi Pliocen, cßn ë phÇn thÊp nhÊt cña trÇm tÝch §Ö tø kh«ng cã cæ sinh. C¸c kÕt qu¶ ph©n tÝch ®Þa ho¸ m«i trêng (pH: 7,37; cation trao ®æi : 0,87) còng cho thÊy trÇm tÝch Neogen ®îc h×nh thµnh trong ®iÒu kiÖn cöa s«ng - ven biÓn, cßn trÇm tÝch ë phÇn thÊp cña Pleistocen sím ®îc h×nh thµnh trong ®iÒu kiÖn lôc ®Þa. §iÒu nµy phï hîp víi quan niÖm cho r»ng vµo ®Çu Pleistocen sím, biÓn ë ngoµi thÒm lôc ®Þa hiÖn nay, phÇn lín thÒm lôc ®Þa b©y giê lóc ®ã lµ lôc ®Þa [5].
1.3. VÒ ®Æc ®iÓm ®Þa vËt lý.
C¸c ®êng cong carota vµ c¸c tham sè ®Þa vËt lý cã sù kh¸c biÖt kh¸ râ rµng ë trªn vµ díi ranh giíi trÇm tÝch N/Q (b¶ng 1)
B¶ng 1. B¶ng thèng kª gi¸ trÞ trung b×nh c¸c tham sè vËt lý thuéc
c¸c hÖ tÇng T©n Mü vµ VÜnh §iÖn ë lç khoan Hu7.
|
HÖ tÇng |
Cêng ®é x¹ ( g ) tù nhiªn (%R/h) |
Cêng ®é x¹ ( g ) nh©n t¹o (%R/h) |
§TS hÖ ®iÖn cùc thÕ ( W m) |
§TS hÖ gradien ( W m) |
§iÖn trêng tù nhiªn (mv) |
|
T©n Mü (aQ11 tm ) |
60 |
590 |
12 |
22 |
55 |
|
VÜnh §iÖn ( Nv® ) |
96 |
630 |
10,1 |
8,5 |
49 |
§TS: ®iÖn trë suÊt
2. Ph©n chia trÇm tÝch §Ö tø.
Trªn c¬ së c¸c tµi liÖu ®Þa chÊt vµ ®Þa m¹o, trÇm tÝch §Ö tø ë vïng nghiªn cøu ®îc ph©n chia thµnh 6 ph©n vÞ ®Þa tÇng cã tuæi kh¸c nhau [1]:
- HÖ tÇng T©n Mü, tuæi Pleistocen sím (Q11 tm)
- HÖ tÇng Qu¶ng §iÒn, tuæi Pleistocen gi÷a - Pleistocen muén, phÇn sím (Q12-3 q®)
- HÖ tÇng Phó Xu©n, tuæi Pleistocen muén, phÇn muén (Q13 px)
- HÖ tÇng Phó Bµi, tuæi Holocen sím - gi÷a (Q21-2 pb)
- HÖ tÇng Phó Vang, tuæi Holocen gi÷a - muén (Q22- 3 pv)
- TrÇm tÝch hiÖn ®¹i (Q23)
BÒ dµy trÇm tÝch §Ö tø t¨ng theo híng tõ r×a ®ång b»ng ra biÓn, bÒ dµy lín nhÊt ®¹t 163 m ë lç khoan Hu7 (cöa ThuËn An)
3. §Æc ®iÓm c¸c kiÓu nguån gèc trÇm tÝch.
Dùa theo thµnh phÇn vËt chÊt, cæ sinh, ®Þa ho¸ m«i trêng, c¸c trÇm tÝch §Ö tø ë vïng nghiªn cøu ®îc ph©n chia thµnh 9 kiÓu nguån gèc : s«ng - lò (ap), s«ng (a), s«ng - ®Çm lÇy (ab), s«ng - biÓn (am), s«ng - biÓn - ®Çm lÇy (amb), biÓn - s«ng (ma), biÓn - s«ng - ®Çm lÇy (mab), biÓn - giã (mv) vµ biÓn (m).
Trong cïng mét ph©n vÞ ®Þa tÇng, c¸c kiÓu nguån gèc trÇm tÝch chuyÓn tíng ngang víi nhau tõ r×a ®ång b»ng ra biÓn theo xu híng: a (ap, ab )® am (amb) ® ma (mab) ® mv® m .
3.1. TrÇm tÝch s«ng - lò (ap).
TrÇm tÝch s«ng - lò cã ë 3 hÖ tÇng: Qu¶ng §iÒn, Phó Xu©n vµ Phó Vang. Chóng ph©n bè trªn nh÷ng diÖn tÝch nhá hÑp díi d¹ng c¸c bËc thÒm vµ däc suèi nh¸nh ë ven r×a ®ång b»ng. Thµnh phÇn chñ yÕu lµ cuéi t¶ng, sái xen líp máng bét c¸t. TrÇm tÝch hÖ tÇng Qu¶ng §iÒn thêng cã bÒ mÆt bÞ phong ho¸ m¹nh mÏ t¹o líp kÕt vãn d¹ng khung x¬ng mµu ®á sÉm, cøng ch¾c. TrÇm tÝch hÖ tÇng Phó Xu©n ë Khe Ly chøa casiterit víi hµm lîng 120 – 740 g/m3.
3.2. TrÇm tÝch s«ng (a).
TrÇm tÝch s«ng cã mÆt trong tÊt c¶ c¸c ph©n vÞ ®Þa tÇng §Ö tø tõ cæ ®Õn trÎ. TrÇm tÝch tuæi Q21-2 t¹o thÒm bËc I, trÇm tÝch Q22-3 vµ Q23 t¹o b·i båi, cßn c¸c trÇm tÝch tuæi Pleistocen kh«ng lé trªn mÆt, chØ gÆp trong c¸c lç khoan. TrÇm tÝch s«ng cã 2 tíng: tíng lßng s«ng gåm cuéi sái, s¹n c¸t vµ tíng b·i båi chñ yÕu lµ bét c¸t, bét sÐt.
3.3. TrÇm tÝch s«ng - ®Çm lÇy (ab)
TrÇm tÝch nµy gÆp trong hÖ tÇng Qu¶ng §iÒn vµ trÇm tÝch hiÖn ®¹i. §©y lµ di tÝch c¸c lßng s«ng cæ bÞ ®Çm lÇy ho¸. Thµnh phÇn gåm bét sÐt pha c¸t mµu x¸m, x¸m ®en, lÉn mïn thùc vËt mµu ®en.
3.4. TrÇm tÝch s«ng - biÓn (am)
TrÇm tÝch s«ng - biÓn gÆp trong c¸c hÖ tÇng T©n Mü, Qu¶ng §iÒn, Phó Xu©n, phó Bµi vµ Phó Vang. ë vïng lé chóng t¹o nªn thÒm bËc II, bËc I vµ ®ång b»ng thÊp b»ng ph¼ng. Thµnh phÇn chñ yÕu lµ bét sÐt, bét c¸t mµu x¸m, x¸m xanh nh¹t, chøa phong phó BTPH, VCS vµ t¶o ®Æc trng cho m«i trêng cöa s«ng ven biÓn.
B¶ng 2. Tæng hîp thµnh phÇn vËt chÊt, hÖ sè trÇm tÝch cña c¸c thµnh t¹o
§Ö tø ë ®ång b»ng Thõa Thiªn HuÕ
|
§Þa tÇng |
Nguån gèc |
Thµnh phÇn ®é h¹t (%) |
HÖ sè ®é h¹t |
HÖ sè ®Þa ho¸ |
||||||||
|
Cuéi sái s¹n |
C¸t |
Bét |
sÐt |
Md |
So |
Ro |
Sf |
Kt |
pH |
Eh (mv) |
||
|
Q23 |
m mv mab a |
0,1 |
95,54 |
4,35 |
|
0,282 |
1,3 |
0,694 |
0,787 |
|
|
|
|
|
97,47 |
2,53 |
|
0,31 |
1,25 |
0,68 |
0,78 |
|
|
|
||
|
0,98 |
75,14 |
23,19 |
0,7 |
0,17 |
1,53 |
0,69 |
0,78 |
|
|
|
||
|
3,65 |
73,32 |
23,02 |
|
0,25 |
1,91 |
0,7 |
0,74 |
0,06 |
5 |
203 |
||
|
Q22-3 |
m |
1,5 |
93,77 |
4,75 |
|
0,3 |
1,45 |
0,66 |
0,79 |
|
|
|
|
mab |
|
26 |
45 |
29 |
0,09 |
1,42 |
0,68 |
|
0,7-1,5 |
|
|
|
|
ma |
2,4 |
88,43 |
9,17 |
|
0,298 |
1,59 |
0,6 |
0,79 |
|
|
|
|
|
amb |
- Than bïn, c¸t lÉn than - SÐt xi m¨ng |
|
|
|
|
|
|
4,5 |
-56 |
|||
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
||||
|
am |
|
24,4 |
49,23 |
26,8 |
0,067 |
2,24 |
0,68 |
0,79 |
0,63 |
6,5 |
65,5 |
|
|
Q21-2 |
mv |
3,3 |
94,3 |
2,4 |
|
0,41 |
1,36 |
0,7 |
0,8 |
|
|
|
|
m |
2,98 |
87,8 |
9,22 |
|
0,29 |
1,51 |
0,69 |
0,79 |
|
|
|
|
|
mab |
|
8 |
55 |
37 |
0,03 |
3,2 |
0,68 |
0,8 |
0,9-1,6 |
6,9-7,5 |
|
|
|
amb |
SÐt bét c¸t, mïn thùc vËt |
|
|
|
|
|
|
|
||||
|
am |
2,45 |
30,48 |
45,46 |
21,61 |
0,073 |
2,18 |
0,684 |
0,792 |
0,9-1,5 |
6,9-7,4 |
38-85 |
|
|
a |
23,61 |
41,26 |
26,09 |
7,04 |
0,59 |
2,85 |
0,68 |
0,79 |
|
|
|
|
|
Q13 |
m |
2,13 |
64,32 |
27,3 |
6,24 |
0,164 |
1,67 |
0,69 |
0,78 |
|
7-7,2 |
50-8,5 |
|
amb |
|
1 |
55 |
44 |
0,013 |
|
|
|
1,65 |
4,6 |
<0 |
|
|
am |
5,72 |
31,07 |
42,32 |
20,88 |
0,086 |
2,78 |
0,702 |
0,773 |
0,55-2,4 |
6,7-7,5 |
85-112 |
|
|
a |
18,95 |
48,24 |
26,28 |
6,53 |
0,5 |
3,12 |
0,68 |
0,79 |
|
|
|
|
|
ap |
43 |
41 |
14,9 |
1,1 |
1,13 |
|
|
|
|
|
|
|
|
Q11-2 |
amb |
|
43,07 |
56,22 |
0,7 |
0,103 |
1,37 |
0,74 |
0,82 |
1- 1,2 |
7,2 |
-5-15 |
|
am |
8,58 |
39,1 |
30,48 |
21,83 |
0,18 |
2,46 |
0,7 |
0,8 |
1-1,24 |
6,5-7,3 |
85-220 |
|
|
ab |
2,95 |
61,95 |
33,6 |
1,5 |
0,2 |
2,16 |
0,69 |
0,8 |
|
|
|
|
|
a |
45,93 |
31,75 |
21,58 |
0,73 |
2,15 |
3,08 |
0,69 |
0,79 |
|
|
|
|
|
Q11 |
amb |
|
10,5 |
66 |
23,5 |
0,05 |
|
|
|
|
|
|
|
am |
4,86 |
34,3 |
40,92 |
20,06 |
0,12 |
2,89 |
0,69 |
0,79 |
1,5-1,8 |
6,78-7,63 |
53-232 |
|
|
a |
20,85 |
48,17 |
26,3 |
4,68 |
0,475 |
2,77 |
0,7 |
0,79 |
|
|
|
|
Md : kÝch thíc h¹t trung b×nh Kt : cation trao ®æi
So : hÖ sè chän läc pH : ®é pH
Ro : hÖ sè mµi trßn Eh : thÕ oxy ho¸ - khö
Sf : ®é cÇu
B¶ng 3.
C¸c phøc hÖ cæ sinh trong trÇm tÝch §Ö tø vïng ®ång b»ng|
§Þa tÇng |
Nguån gèc |
Bµo tö phÊn hoa |
Vi cæ sinh |
T¶o |
|
Q23 vµ Q22-3 |
mab |
Pteris sp ., Cycas sp., Graminae... |
Ammonia sp., Cytherura sp.,Quinqueloculina sp... |
Coscinodiscus sp., Pinnularia sp., Navicula sp.... |
|
m |
|
Triloculina sp., Bolivina sp.,Elphidium advenum, Spiroloculina sp. |
|
|
|
Q22-3 |
ma |
Polypodium sp., Osmunda sp., Taxodium sp., Quercus sp.... |
Ammonia sp., Discorbis sp., Elphidium sp., Quinqueloculina sp... |
|
|
amb |
Polypodium sp., Pteris sp., Araucaria sp., Cycas sp., Compositae, Pinus sp. |
|
|
|
|
am |
Polypodium sp., Taxus sp.. |
Candona sp., Ilyocypris sp... |
Actinocyclus sp.,Cyclotella sp. , Coscinodiscus sp., |
|
|
Q21-2
|
m |
|
Elphidium sp., Nonion sp. Ammonia sp., Quinqueloculina sp.... |
|
|
mab |
Acanthus sp., Hibiscus sp.,Quercus sp.... |
Ammonia sp.,Elphidium sp.... |
Coscinodiscus sp.,Thalassiosira sp.... |
|
|
am |
Vittaria sp., Nyssa sp.,Acrostichum sp., Osmunda sp., |
Ammonia sp., Nonion sp.,Elphidium sp.... |
Navicula sp.,Thalassiosira sp.... |
|
|
Q13 |
m |
|
Elphidium sp., Nonion sp.,Pararotalia sp., |
|
|
am |
Polypodium sp., Cyathea sp., Sphagnum sp., Pinus sp.,Araucaria sp.... |
|
Cyclotella sp.,Navicula sp., Pinnularia sp. |
|
|
Q11-2 |
am |
Cyathea sp., Fagus sp.,Araucaria sp., Acrostichum sp. .. |
Loxoconcha sp., Xestoleberis sp., Cytherura sp.,Corbula sp. |
Coscinodiscus sp.,Navicula sp., Chara, Thalassiosira sp. |
|
Q1 |
am |
Polypodium sp., Cyathea sp., Acrostichum sp., Hibiscus sp.,Sonneratia sp., Rhizophora sp... |
3.5. TrÇm tÝch s«ng - biÓn - ®Çm lÇy (amb).
TrÇm tÝch s«ng - biÓn - ®Çm lÇy cã mÆt trong tÊt c¶ c¸c ph©n vÞ ®Þa tÇng tõ Q1 ®Õn Q22-3. Thµnh phÇn chñ yÕu lµ c¸t bét, sÐt bét lÉn nhiÒu di tÝch thùc vËt, líp than bïn máng, trong ®ã, ®¸ng chó ý lµ trÇm tÝch thuéc hÖ tÇng Phó Vang. ë ®©y chóng cã 2 kiÓu mÆt c¾t:
+ KiÓu mÆt c¾t chøa than bïn ®¹t gi¸ trÞ c«ng nghiÖp
+ KiÓu mÆt c¾t chøa sÐt xi m¨ng ë bê ph¶i s«ng §¹i Giang
3.6. TrÇm tÝch biÓn - s«ng (ma).
TrÇm tÝch nµy gÆp trong hÖ tÇng Phó Vang; chóng ph©n bè ë hai bªn Ph¸ Tam Giang trªn ®Þa h×nh b»ng ph¼ng cao 1-2 m. Thµnh phÇn lµ c¸t h¹t nhá - h¹t võa lÉn bét, Ýt s¹n th¹ch anh mµu x¸m, chuyÓn lªn trªn lµ c¸t bét lÉn Ýt mïn thùc vËt mµu ®en.
3.7. TrÇm tÝch biÓn - s«ng - ®Çm lÇy (mab).
TrÇm tÝch nµy cã trong c¸c ph©n vÞ ®Þa tÇng thuéc Holocen (Phó Bµi, Phó Vang vµ hiÖn ®¹i). Chóng lµ c¸c trÇm tÝch ®Çm ph¸, vông cæ bÞ vïi lÊp vµ hiÖn t¹i. Thµnh phÇn gåm bét sÐt, bét c¸t pha sÐt mµu x¸m ®en lÉn nhiÒu di tÝch ®éng vËt vµ thùc vËt. TrÇm tÝch chøa phong phó BTPH, VCS, t¶o thuéc m«i trêng cöa s«ng ven biÓn cã yÕu tè ®Çm lÇy.
3.8. TrÇm tÝch biÓn - giã (mv).
TrÇm tÝch biÓn - giã gÆp trong hÖ tÇng Phó Bµi vµ trÇm tÝch hiÖn ®¹i. Chóng t¹o thµnh nh÷ng cån c¸t, d¶i c¸t cao 8-33 m, bÒ mÆt kh«ng b»ng ph¼ng cã nhiÒu gê, ®ôn. Thµnh phÇn chñ yÕu gåm c¸t th¹ch anh. TrÇm tÝch hÖ tÇng Phó Bµi cã hµm lîng th¹ch anh ~ 100%, mµu tr¾ng, ®îc sö dông lµm c¸t thuû tinh, cßn trÇm tÝch hiÖn ®¹i chøa sa kho¸ng ilmenit.
3.9. TrÇm tÝch biÓn (m)
TrÇm tÝch biÓn gÆp trong c¸c hÖ tÇng Phó Xu©n, Phó Bµi, Phó Vang vµ trÇm tÝch hiÖn ®¹i. Chóng cã diÖn ph©n bè réng t¹o nªn c¸c thÒm bËc II, I vµ b·i triÒu hiÖn ®¹i. Thµnh phÇn chñ yÕu lµ c¸t, c¸t lÉn Ýt bét. TrÇm tÝch thuéc hÖ tÇng Phó Xu©n cã mµu vµng, vµng sÉm, trÇm tÝch hÖ tÇng Phó Bµi cã mµu x¸m, x¸m tr¾ng, c¸c trÇm tÝch hÖ tÇng Phó Vang, trÇm tÝch hiÖn ®¹i cã mµu x¸m vµng chøa sa kho¸ng ilmenit, zircon, monazit.
tiÕn ho¸ cña trÇm tÝch ®Ö tø trong mèi liªn quan víi sù thay ®æi mùc níc biÓn vµ chuyÓn ®éng t©n kiÕn t¹o.
LÞch sö tiÕn hãa cña mét bån trÇm tÝch §Ö tø ®îc xem xÐt dùa trªn 2 yÕu tè t¸c ®éng chñ yÕu, ®ã lµ sù thay ®æi mùc níc biÓn liªn quan víi c¸c kú b¨ng hµ, gian b¨ng vµ chuyÓn ®éng t©n kiÕn t¹o ®Þa ph¬ng.
1. Sù thay ®æi mùc níc biÓn trong kû §Ö tø
Tuy kh«ng n»m trong khu vùc cã b¨ng hµ, nhng sù h×nh thµnh vµ ph¸t triÓn cña c¸c ®ång b»ng trªn l·nh thæ ViÖt Nam chÞu ¶nh hëng trùc tiÕp cña c¸c kú b¨ng hµ vµ gian b¨ng. Theo nhiÒu nhµ nghiªn cøu, trong kû §Ö tø cã c¸c kú b¨ng hµ (t¹o ra biÓn lïi) sau:
- B¨ng hµ Gunz trong Pleistocen sím (Q11)
- B¨ng hµ Mindel trong Pleistocen gi÷a (Q12 )
- B¨ng hµ Riss vµo ®Çu Pleistocen muén (Q13 )
- B¨ng hµ Wurm vµo cuèi Pleistocen muén (Q13 )
Gi÷a c¸c kú b¨ng hµ lµ c¸c kú gian b¨ng (t¹o ra biÓn tiÕn)
2. Ph©n vïng t©n kiÕn t¹o.
Trong t©n kiÕn t¹o (TKT), diÖn tÝch nghiªn cøu thuéc vïng chuyÓn tiÕp gi÷a vïng n©ng m¹nh lµ d·y Trêng S¬n ë phÝa t©y vµ vïng sôt lón ®Òn bï lµ rift S«ng Hång ë phÝa ®«ng.
Trªn c¬ së tµi liÖu ®Þa chÊt, ®Þa m¹o, ®Þa vËt lý cã thÓ ph©n vïng TKT khu vùc thµnh vïng n©ng t¹o nói lÆp l¹i TKT vµ vïng sôt lón TKT. Hai vïng nµy ph©n c¸ch víi nhau bëi ®øt g·y r×a ®«ng QL.1A.
2.1. Vïng n©ng t¹o nói lÆp l¹i t©n kiÕn t¹o
Vïng nµy chñ yÕu lµ ®Þa h×nh ®åi vµ nói thÊp, lé ®¸ gèc tuæi Paleozoi, cã mét sè tròng sôt lón côc bé trong §Ö tø. TrÇm tÝch §Ö tø ë ®©y cã mét sè ®Æc ®iÓm sau:
- DiÖn ph©n bè hÑp, t¹o thÒm bËc II,III.
- TrÇm tÝch §Ö tø phñ trùc tiÕp trªn ®¸ gèc tuæi Paleozoi.
- MÆt c¾t trÇm tÝch kh«ng ®Çy ®ñ, chØ cã c¸c trÇm tÝch cã tuæi tõ Q12-3 ®Õn Q2.
- TrÇm tÝch h¹t th« chiÕm chñ yÕu, thµnh phÇn ®a kho¸ng.
- BÒ dµy trÇm tÝch máng, thay ®æi tõ 5 - 20m.
2.2. Vïng sôt lón t©n kiÕn t¹o
Vïng sôt lón t©n kiÕn t¹o chia lµm 2 ®íi: ®íi n©ng trong Neogen, sôt lón yÕu trong §Ö tø vµ ®íi sôt lón trong Neogen - §Ö tø. Hai ®íi nµy ph©n c¸ch nhau bëi ®øt g·y ph¬ng TB-§N kÐo dµi qua r×a ®«ng §«ng Hµ, thµnh cæ Qu¶ng TrÞ, thÞ trÊn H¬ng Trµ vµ phÝa b¾c thµnh néi HuÕ. §øt g·y nµy ®îc ph¸t hiÖn qua tµi liÖu ®Þa vËt lý vµ khoan s©u.
2.2.1. §íi n©ng trong Neogen, sôt lón yÕu trong §Ö tø.
§íi nµy n»m ë phÝa ®«ng vïng n©ng t¹o nói lÆp l¹i TKT. TrÇm tÝch §Ö tø ë ®©y cã ®Æc ®iÓm sau:
- TrÇm tÝch t¹o nªn thÒm bËc I víi diÖn ph©n bè kh¸ réng
- TrÇm tÝch §Ö tø phñ trùc tiÕp trªn mãng ®¸ gèc Paleozoi vµ granit phøc hÖ H¶i V©n
- MÆt c¾t trÇm tÝch kh«ng ®Çy ®ñ, v¾ng mÆt hÖ tÇng T©n Mü.
- VÒ mÆt nguån gèc, chñ yÕu lµ c¸c kiÓu nguån gèc thµnh t¹o trong m«i trêng hçn hîp
- BÒ dµy trÇm tÝch thay ®æi tõ 20 - 60m.
2.2.2. §íi sôt lón trong Neogen - §Ö tø.
§íi nµy n»m ë phÝa ®«ng cña ®ång b»ng QTTTH, bao gåm diÖn tÝch c¸c ®ång b»ng tròng thÊp, ph¸ Tam Giang, ®ª c¸t ven biÓn vµ b·i triÒu hiÖn ®¹i. TrÇm tÝch §Ö tø ë ®©y cã nh÷ng nÐt ®¸ng chó ý nh sau:
- TrÇm tÝch cã diÖn ph©n bè réng, t¹o nªn sù ®a d¹ng vÒ ®Æc ®iÓm ®Þa h×nh, ®Þa m¹o vµ thµnh phÇn trÇm tÝch
- MÆt c¾t trÇm tÝch cã ®Çy ®ñ c¸c ph©n vÞ ®Þa tÇng tuæi tõ Q1 ®Õn Q23.
- Nguån gèc trÇm tÝch chñ yÕu lµ hçn hîp vµ biÓn
- BÒ dµy trÇm tÝch kh¸ lín, thay ®æi trong kho¶ng 60 – 163 m.
- C¸c trÇm tÝch Holocen cã sù ph©n dÞ theo kh«ng gian. Dùa theo ®Æc ®iÓm ph©n bè, nguån gèc vµ ®Þa tÇng cña trÇm tÝch Holocen, cã thÓ ph©n chia ra 5 kiÓu mÆt c¾t kh¸c nhau [11], mçi kiÓu ph¶n ¸nh xu thÕ cña chuyÓn ®éng n©ng, h¹ trong kiÕn t¹o hiÖn ®¹i.
3. TiÕn ho¸ c¸c thµnh t¹o trÇm tÝch §Ö tø
Dùa vµo c¸c kÕt qu¶ nghiªn cøu ®· tr×nh bµy ë trªn, lÞch sö tiÕn ho¸ c¸c trÇm tÝch §Ö tø ë vïng ®ång b»ng QTTTH cã thÓ chia thµnh 5 giai ®o¹n nh sau:
3.1. Giai ®o¹n Pleistocen sím ( QI )
Giai ®o¹n nµy t¬ng øng víi b¨ng hµ Gunz vµ gian b¨ng Gunz – Mindel, cã c¸c ®Æc ®iÓm næi bËt nh sau :
- Vïng tÝch tô hÑp vµ hoµn toµn n»m trong ®íi sôt lón trong Neogen - §Ö tø.
- Vµo ®Çu giai ®o¹n nµy khi ®êng bê biÓn cßn n»m ë xa trªn thÒm lôc ®Þa (do biÓn lïi vµo cuèi Pliocen), c¸c trÇm tÝch trong vïng nghiªn cøu chñ yÕu ®îc thµnh t¹o trong ®iÒu kiÖn lôc ®Þa víi c¸c tÝch tô h¹t th«, thµnh phÇn ®a kho¸ng thuéc phÇn thÊp cña hÖ tÇng T©n Mü n»m lãt ®¸y trÇm tÝch §Ö Tø.
- Cuèi giai ®o¹n, ®êng bê biÓn di chuyÓn vÒ phÝa lôc ®Þa (biÓn tiÕn). Tuy nhiªn, ë vïng nghiªn cøu cha cã mÆt trÇm tÝch biÓn, chØ cã c¸c thµnh t¹o hçn hîp nguån gèc s«ng - biÓn víi thµnh phÇn h¹t mÞn chiÕm chñ yÕu. §«i n¬i trÇm tÝch s«ng - biÓn bÞ ®Çm lÇy ho¸ cã chøa nhiÒu di tÝch thùc vËt.
Sau kú biÓn tiÕn lµ kú biÓn tho¸i. C¸c trÇm tÝch h¹t mÞn ë phÇn trªn cña hÖ tÇng T©n Mü bÞ phong ho¸ bãc mßn trong thêi gian nµy.
3.2. Giai ®o¹n Pleistocen gi÷a - Pleistocen muén, phÇn sím (Q1 2-3 )
§©y lµ giai ®o¹n t¬ng øng víi b¨ng hµ Mindel vµ gian b¨ng Mindel – Riss, cã c¸c nÐt ®Æc trng sau:
- Vïng tÝch tô ®îc më réng h¬n so víi giai ®o¹n tríc. Ph¹m vi tÝch tô trÇm tÝch bao gåm c¶ vïng n©ng TKT vµ vïng sôt lón TKT.
- TrÇm tÝch cã sù biÕn ®æi theo thêi gian vµ theo kh«ng gian:
+ Theo thêi gian: vµo ®Çu giai ®o¹n, khi ®êng bê biÓn cßn ë xa, c¸c trÇm tÝch trong khu vùc nghiªn cøu ®îc thµnh t¹o trong ®iÒu kiÖn lôc ®Þa víi c¸c tÝch tô s«ng - lò vµ s«ng víi trÇm tÝch h¹t th« thµnh phÇn ®a kho¸ng chiÕm chñ yÕu. Cuèi giai ®o¹n, khi ®êng bê biÓn di chuyÓn vµo gÇn lôc ®Þa, trÇm tÝch ®îc thµnh t¹o trong m«i trêng hçn hîp, thµnh phÇn h¹t mÞn lµ chñ yÕu. MÆt c¾t trÇm tÝch tõ díi lªn trªn, cã ®é h¹t gi¶m dÇn.
+ Theo kh«ng gian: trÇm tÝch chuyÓn tíng theo xu híng ap
- XuÊt hiÖn mét sè tròng sôt lón côc bé ë vïng n©ng TKT nh tròng H¬ng Hå (HuÕ), tròng s«ng Cam Lé (Qu¶ng TrÞ) víi c¸c trÇm tÝch h¹t th«.
Do vËn ®éng n©ng trong giai ®o¹n sau mµ c¸c tÝch tô nguån gèc s«ng - lò ë ven r×a ®ång b»ng ®îc n©ng cao diÔn ra qu¸ tr×nh phong ho¸ t¹o kÕt vãn cøng ch¾c vµ cã hµm lîng Fe203 t¨ng cao.
3.3. Giai ®o¹n Pleistocen muén, phÇn muén (Q13 )
Giai ®o¹n nµy t¬ng øng víi b¨ng hµ Wurm vµ cã nh÷ng ®Æc ®iÓm sau:
- Thêi kú ®Çu chñ yÕu lµ c¸c trÇm tÝch h×nh thµnh trong ®iÒu kiÖn lôc ®Þa. TrÇm tÝch s«ng - lò, s«ng h¹t th« chiÕm chñ yÕu, thµnh phÇn ®a kho¸ng.
- Sau ®ã biÓn tiÕn cùc ®¹i ®· vµo tíi r×a ®ång b»ng. VËt liÖu trÇm tÝch biÓn chñ yÕu lµ c¸t, c¸t bét.
- Sau kú biÓn tiÕn, ®êng bê biÓn lïi tíi ®é s©u 100-120m níc [6]. C¸c trÇm tÝch thµnh t¹o vµo giai ®o¹n biÓn tiÕn lé trªn mÆt bÞ phong ho¸ t¹o mµu s¾c loang læ. Vïng ven r×a ®ång b»ng tiÕp tôc ®îc n©ng cao, c¸c trÇm tÝch biÓn, s«ng - biÓn cña hÖ tÇng Phó Xu©n ë ®©y t¹o nªn thÒm bËc II.
3.4. Giai ®o¹n Holocen sím - gi÷a (Q 21 - 2 )
§©y lµ giai ®o¹n t¬ng øng víi kú biÓn tiÕn Flandri. Tõ kho¶ng 18.000 n¨m c¸ch ngµy nay, mùc níc biÓn b¾t ®Çu d©ng lªn. Trong khi mùc níc biÓn tiÕp tôc d©ng cao th× diÖn tÝch nghiªn cøu vÉn lµ lôc ®Þa, trong c¸c lç khoan s©u ë vïng ven biÓn cã mét líp trÇm tÝch h¹t th« nguån gèc s«ng n»m lãt ®¸y trÇm tÝch Holocen. C¸ch ngµy nay kho¶ng 10.000 n¨m, mùc níc biÓn ë §«ng Nam ¸ lµ -50 m (hay -47m) [8, 9]. Vµo kho¶ng 8000 - 7000 n¨m c¸ch nay, mùc níc biÓn ë vïng biÓn ven bê QTTTH ®¹t ®é s©u 25 – 35 m so víi mùc níc biÓn hiÖn nay. Cã lÏ vµo thêi gian nµy, mùc níc biÓn t¹m ngng nghØ hoÆc d©ng chËm l¹i ®· h×nh thµnh nh÷ng ®ª c¸t ë ®é s©u 25-30 m níc [4]. PhÝa trong c¸c ®ª c¸t nµy lµ nh÷ng ®Çm ph¸, l¹ch triÒu cæ, hiÖn t¹i cßn lé ë ®¸y biÓn .
§Õn kho¶ng 6000 - 4500 n¨m c¸ch nay, mùc níc biÓn ®¹t cùc ®¹i. Lóc ®ã mùc níc biÓn ®· vµo tíi ven r×a ®ång b»ng, h×nh thµnh c¸c trÇm tÝch biÓn ë ®©y. Møc ®é sôt lón trong chuyÓn ®éng kiÕn t¹o hiÖn ®¹i kh¸c nhau ®· t¹o nªn c¸c m«i trêng trÇm tÝch kh¸c nhau. Däc theo ven r×a ®ång b»ng tõ phÝa nam Cöa Tïng ®Õn huyÖn Phong §iÒn vµ huyÖn H¬ng Thuû lµ m«i trêng biÓn ven bê cã t¸c ®éng cña sãng víi c¸c tÝch tô b·i c¸t, cån c¸t, sau nµy næi cao t¹o ®Þa h×nh c¸t. Cßn ë vïng thµnh phè HuÕ vµ mét phÇn thuéc 2 huyÖn H¬ng Trµ, Phó Vang lµ vông biÓn cã cöa s«ng ®æ vµo, m«i trêng kh¸ yªn tÜnh víi c¸c tÝch tô h¹t mÞn giµu di tÝch ®éng vËt vµ thùc vËt [11]. C¸c trÇm tÝch nµy ph¸t triÓn liªn tôc suèt tõ Holocen sím ®Õn Holocen muén vµ ®îc NguyÔn Ngäc xÕp vµo ®iÖp HuÕ [5].
3.5. Giai ®o¹n Holocen gi÷a - muén vµ Holocen muén (Q 2 2- 3 vµ Q23 ).
§©y lµ giai ®o¹n biÓn lïi sau biÓn tiÕn Flandri. Trong giai ®o¹n nµy cã nh÷ng nÐt ®Æc trng sau:
- §ª c¸t kÐo dµi tõ nam Cöa ViÖt ®Õn cöa T HiÒn ®îc hoµn thiÖn, phÝa trong ®ª c¸t nµy lµ mét ®Çm ph¸ cæ cã diÖn tÝch réng h¬n nhiÒu so víi ph¸ Tam Giang.
- H×nh thµnh líp than bïn sau biÓn tiÕn nguån gèc s«ng - biÓn - ®Çm lÇy(amb). KÕt qu¶ ph©n tÝch 2 mÉu than bïn b»ng ph¬ng ph¸p C14 cho tuæi tõ 1340
- H×nh thµnh tÝch tô sa kho¸ng trong c¸c trÇm tÝch nguån gèc biÓn, biÓn - giã.
- Cã sù ph©n dÞ m¹nh vÒ ®Þa h×nh, ®Þa m¹o vµ sù ®a d¹ng vÒ nguån gèc trÇm tÝch (9 kiÓu). Trªn b×nh ®å hiÖn ®¹i cã nh÷ng tròng sôt lón kÐo dµi theo bê biÓn n»m xen gi÷a c¸c gê n©ng, trong ®ã ®¸ng chó ý lµ tròng H¶i L¨ng - Ph¸ Tam Giang - §Çm CÇu Hai, tròng Gio Linh - TriÖu Phong, tròng H¬ng Thuû. Trong tròng lé trÇm tÝch trÎ h¬n ë gê n©ng [11].
KÕt luËn
Qua nh÷ng vÊn ®Ò ®· tr×nh bµy ë trªn cã thÓ rót ra mét sè kÕt luËn sau:
1. Ranh giíi Neogen / §Ö tø vïng ®ång b»ng QTTTH ®îc x¸c ®Þnh lµ ®¸y cña líp trÇm tÝch h¹t th« thuéc hÖ tÇng T©n Mü (Q11tm). KÕt qu¶ bíc ®Çu cho thÊy ®©y lµ ranh giíi kh«ng chØnh hîp.
2. Theo nguån gèc, trÇm tÝch §Ö tø cã 9 kiÓu thuéc 6 ph©n vÞ ®Þa tÇng cã tuæi kh¸c nhau. C¸c kiÓu nguån gèc nµy cã thµnh phÇn vËt chÊt, cæ sinh vµ ®Þa ho¸ m«i trêng ®Æc trng, thÓ hiÖn ®iÒu kiÖn ®éng lùc m«i trêng kh¸c nhau.
3. TiÕn ho¸ trÇm tÝch §Ö tø vïng ®ång b»ng QTTTH g¾n liÒn víi sù thay ®æi mùc níc biÓn (do ¶nh hëng cña b¨ng hµ vµ gian b¨ng) vµ c¸c chuyÓn ®éng kiÕn t¹o n©ng h¹ ®Þa ph¬ng. Sù thay ®æi mùc níc biÓn cã tÝnh chÊt khu vùc t¹o ra bøc tranh chung vÒ lÞch sö ph¸t triÓn, cßn yÕu tè kiÕn t¹o cã tÝnh chÊt ®Æc thï ®Þa ph¬ng vµ cã t¸c dông lµm phøc t¹p thªm qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña ®ång b»ng. KÕt qu¶ lµ trªn nh÷ng ®íi cÊu tróc TKT, trÇm tÝch §Ö tø cã thµnh phÇn vËt chÊt, m«i trêng thµnh t¹o vµ bÒ dµy kh¸c nhau.
LÞch sö tiÕn ho¸ trÇm tÝch §Ö tø vïng ®ång b»ng QTTTH cã thÓ chia lµm 5 giai ®o¹n tõ Q1 ®Õn Q23. C¸c giai ®o¹n tõ Q1 ®Õn Q21-2 cã mÆt c¾t tõ díi lªn trªn thÓ hiÖn kiÓu mÆt c¾t biÓn tiÕn, cßn giai ®o¹n Q22-3 - Q23, mÆt c¾t thÓ hiÖn qu¸ tr×nh biÓn lïi.
Do sù ph©n dÞ cña chuyÓn ®éng kiÕn t¹o trong Holocen mµ c¸c trÇm tÝch tuæi Pleistocen ë ven r×a ®ång b»ng ®îc n©ng cao t¹o thÒm bËc II, bËc III, cßn ë trung t©m ®ång b»ng vµ ven biÓn chóng bÞ phñ díi c¸c trÇm tÝch trÎ h¬n.
4. Vai trß cña biÓn t¨ng cao trong §Ö tø muén (Q13 ®Õn Q2). Quan hÖ céng sinh ®ª c¸t - ®Çm ph¸ Ýt nhÊt xuÊt hiÖn tõ cuèi Q13 ®Çu Q21. C¸c ®Çm ph¸ cæ (hiÖn ®· bÞ ch«n vïi) cã ph¹m vi ph©n bè réng lín h¬n nhiÒu so víi Ph¸ Tam Giang.
Bµi b¸o ®îc hoµn thµnh víi sù gióp ®ì vµ gãp ý cña GS-TS TrÇn Nghi, TS §µo V¨n ThÞnh, KS Ph¹m Huy Th«ng, KS §ç V¨n Long. Nh©n dÞp nµy t¸c gi¶ xin bµy tá lßng biÕt ¬n ch©n thµnh.
V¨n liÖu
1. §ç V¨n Long, Ph¹m Huy Th«ng, 2000.
§Æc ®iÓm c¸c thµnh t¹o ®Þa chÊt §Ö tø ë ®ång b»ng B×nh TrÞ Thiªn. B¶n ®å ®Þa chÊt, 98 : 53 - 66. Hµ Néi2. Lª Nh Lai, Lª Nh Linh, NguyÔn TiÕn Dòng, 1996. T©n kiÕn t¹o thÒm lôc ®Þa Trung ViÖt Nam. C¸c c«ng tr×nh nghiªn cøu ®Þa chÊt vµ ®Þa vËt lý biÓn, II :34 - 55. Hµ Néi.
3. Ng« Quang Toµn (chñ biªn) vµ nnk, 2000. Vá phong ho¸ vµ trÇm tÝch §Ö tø ViÖt Nam. Côc §CKS VN, Hµ Néi.
4. NguyÔn BiÓu vµ nnk, 1998. TrÇm tÝch Holocen h¹ ë vïng biÓn ven bê ViÖt Nam (0-30 m níc). TuyÓn tËp b¸o c¸o HNKH-CN biÓn toµn quèc lÇn thø IV, II: 748 - 754. Hµ Néi.
5. NguyÔn Ngäc, 1983. §iÖp HuÕ – mét ph©n vÞ ®Þa tÇng míi cña kû Thø t. TC C¸c Khoa häc vÒ Tr¸i ®Êt, 3 : 94 – 96. Hµ Néi.
6. NguyÔn Ngäc, 1985. VÒ hÖ Neogen ë ViÖt Nam. TuyÓn tËp b¸o c¸o HNKH §CVN lÇn thø 2, 2 : 101 – 113. Hµ Néi.
7. TrÇn Nghi vµ nnk, 2000. TiÕn ho¸ trÇm tÝch vµ cæ ®Þa lý giai ®o¹n Pliocen - §Ö tø l·nh thæ vµ l·nh h¶i ViÖt Nam. TC §Þa chÊt, A, Phô tr¬ng 2000: 19 - 29. Hµ Néi.
8. Tjia H. D., 1978. Ancient shorelines of peninsular Malaysia. SPAFA final report, Seminar in Prehistory of SE Asia: 239 –257.
9. Tjia H. D., 1980. The Sunda shelf, SE Asia. Z. Geomorphology, 24:405 – 427.
10. Vò Quang L©n, 2000. TrÇm tÝch Neogen ë ®ång b»ng B×nh TrÞ Thiªn. B¶n ®å ®Þa chÊt, 98 : 42 - 52. Hµ Néi.
11. Vò Quang L©n, 2000. VÒ c¸c trÇm tÝch Holocen ë ®ång b»ng Qu¶ng TrÞ- Thõa Thiªn - HuÕ. B¸o c¸o HNKH lÇn thø 14, §¹i häc M§C, 2 : 72 - 77. Hµ Néi.