LỜI GIỚI THIỆU

Tạp chí Địa chất loạt A số 309 năm 2008 là chuyên san đặc biệt về Địa chất y học ở Việt Nam mang tính tổng hợp và định hướng, bao gồm một số công trình của các nhà chuyên môn trong lĩnh vực khoa học Trái đất, y học và sinh học về môi trường địa chất liên quan đến sức khỏe con người cũng như sự phồn thịnh của nhân loại hiện tại và trong tương lai. Đây là một lĩnh vực nghiên cứu còn mới và phức tạp nên mục tiêu, nhiệm vụ và phương pháp luận nghiên cứu còn đang trong quá trình bổ sung và hoàn thiện. Ở Việt Nam, chuyên ngành Địa chất y học còn chưa được hình thành trong các trường đại học. Nhưng nghiên cứu thuộc lĩnh vực này đã được tiến hành rải rác trong nhiều công trình nghiên cứu của các nhà khoa học trong các chuyên ngành khác nhau từ địa chất, sinh học đến y học. Chuyên san ra đời nhằm hưởng ứng “Năm Quốc tế Hành tinh Trái đất 2008-2009 – International Year of Planet Earth (IYPE) 2008-2009” và cung cấp một cái nhìn tổng quan về ảnh hưởng của các nguyên tố và hợp chất độc hại sẵn có trong môi trường tự nhiên hoặc do hoạt động nhân sinh như arsen, fluor, chì, thủy ngân, cadmi, bụi silic, phóng xạ, dioxin, vv. đến sức khỏe con người ở Việt Nam. Qua đó ta thấy, ô nhiễm môi trường không chỉ do các hoạt động nhân sinh, mà môi trường địa chất (bao gồm đất đá, quặng, thổ nhưỡng, nước dưới đất, các hoạt động kiến tạo - địa động lực, các trường địa vật lý) cũng đóng vai trò không nhỏ đối với sức khỏe con người cả trên khía cạnh tích cực lẫn tiêu cực.

Địa chất y học là lĩnh vực nghiên cứu các khía cạnh địa chất có ảnh hưởng đến con người, động vật và thực vật và được Liên hiệp Khoa học Địa chất quốc tế (International Union of Geological Sciences - IUGS) chính thức công nhận trong Hội nghị Địa chất Môi trường năm 1998 tại Vienne, Áo. Từ đó đến nay, hàng loạt các hội nghị, hội thảo quốc tế về Địa chất y học được tổ chức tại nhiều nơi trên thế giới, trong đó có thể điểm qua một vài hội nghị như: Hội nghị Quốc tế về Phơi nhiễm arsen và Sức khỏe tại San Diego, Hoa Kỳ ngày 12-15/7/1998; Hội nghị Quốc tế về Địa chất Y học lần thứ 8 tại Towson Maryland, Hoa Kỳ ngày 13-17/7/1998; Hội nghị Quốc tế về Nguyên tố vết trong Y tế và Bệnh học tại Kuala Lumpur, Malaysia, ngày 26-28/2/1999; Hội nghị Quốc gia về Ô nhiễm fluor tại Udaipur, Ấn Độ ngày 25-27/2/1999; Hội nghị lần thứ 17 của Hiệp hội Địa hóa môi trường và Sức khỏe châu Âu tại Glasgow, Anh ngày 29-31/3/1999; Hội nghị Quốc tế lần thứ 9 về Địa lý Y học tại Montreal, Canada ngày 18-23/6/2000; Hội thảo Quốc tế lần thứ 6 về Địa hóa Môi trường tại Edinburgh, Scotland, ngày 7-11/11/2003; Hội thảo Quốc tế về Địa chất Y học lần thứ nhất (IGCP-454) tại Nagpur, Ấn Độ, ngày 3-4/1/2004; Hội nghị Quốc tế về Địa chất Y học lần thứ 2 tại Sao Paolo, Brazil ngày 21-26/10/2007; Hội nghị Hưởng ứng năm Hành tinh Trái đất 2008-2009 tại Washington DC, Hoa Kỳ ngày 25/11/2008; và mới đây là Hội nghị Địa chất Quốc tế lần thứ 33 tại Oslo, Na Uy ngày 6-14/8/2008, trong đó các Tiểu ban về Địa chất y học, Địa hóa y học, Khoáng vật y học, v.v. đứng ngang hàng với các chuyên ngành truyền thống trong địa chất. Qua đó ta thấy nghiên cứu địa chất y học theo hướng đối tượng phục vụ bảo vệ sức khỏe cộng đồng là xu thế tất yếu của thời đại, nhằm phát triển kinh tế - xã hội bền vững.

Mặc dù chưa có chuyên ngành Địa chất y học ở Việt Nam, nhưng các công việc nghiên cứu liên quan đến địa chất y học được tiến hành ở nhiều chương trình, dự án, đề tài và nhiệm vụ khác nhau của các cơ quan nghiên cứu từ trung ương đến địa phương. Có thể kể tới một số nhiệm vụ đã triển khai tại Cục Địa chất và Khoáng sản Việt Nam, Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản như: 1. Chương trình địa chất đô thị - địa chất môi trường Việt Nam (1991-2001); 2. Nghiên cứu đánh giá địa chất môi trường đới khô và bán khô từ Nha Trang đến Bình Thuận; 3. Nghiên cứu hiện trạng nhiễm mặn, nhiễm bẩn và khả năng cung cấp nước sinh hoạt ở dải ven biển miền Trung từ tỉnh Quảng Bình đến tỉnh Quảng Ngãi; 4. Đánh giá hiện trạng ô nhiễm As và mức độ thiếu hụt iod trong đất và nước, ảnh hưởng tới sức khỏe cộng đồng vùng Văn Yên - Văn Chấn và thành phố Yên Bái; 5. Đánh giá mức độ ô nhiễm môi trường đất và nước và ảnh hưởng tới sức khỏe con người, vật nuôi và cây trồng khu vực thành phố Hà Nội (Đề tài nghiên cứu khoa học theo đơn đặt hàng của UNESCO Việt Nam); 6. Điều tra đánh giá sự tồn lưu của dioxin trong môi trường đất khác nhau tại vùng Bù Gia Mập (Bình Phước); 7. Điều tra đánh giá thành phần các nguyên tố vi lượng độc hại trong môi trường nước vùng Bắc Cạn, Cao Bằng và Hà Giang (2006); 8. Điều tra, đánh giá hiện trạng, nguồn gốc và khả năng di chuỷển dị thường một số nguyên tố (F, As, Hg) dải ven biển Bình Định - Ninh Thuận, ảnh hưởng của chúng đối với sức khoẻ cộng đồng và đề xuất giảm nhẹ hậu quả; 9. Nghiên cứu, điều tra tai biến địa chất vùng Đông Bắc phục vụ quy hoạch phát triển kinh tế xã hội (2007), v.v.. Hoặc có thể kể tới các chương trình lớn cấp quốc gia như Chương trình arsen do Cục Quản lý Tài nguyên nước tiến hành, Chương trình toàn dân ăn muối iod do Bộ Y tế chủ trì.

Xuất phát từ thực tiễn đó, Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản kết hợp cùng Tạp chí Địa chất cho ra mắt Chuyên san đặc biệt loạt A số 309 về “Những vấn đề Địa chất y học ở Việt Nam”. Chuyên san này bao gồm 14 bài viết, không kể danh sách tác giả, lời giới thiệu ở phần Mở đầu được sắp xếp sao cho người đọc có thể nắm bắt được các vấn đề của Địa chất y học từ tổng quan đến chi tiết. Ba bài đầu giới thiệu những kiến thức chung nhất về Địa chất y học, qua đó, người đọc có thể hình dung mối liên quan đa ngành giữa địa chất, sinh học và y học cũng như vai trò của môi trường địa chất với sức khỏe cộng đồng hoặc những biến đổi nhân sinh có thể tác động ngược trở lại môi trường địa chất như thế nào. Từ bài thứ 4 trở đi, người đọc có thể tìm hiểu ảnh hưởng của một số tác nhân cụ thể đến sức khỏe cộng đồng.

Trước tiên phải kể tới các tai biến địa chất tự nhiên, một dạng “sát thủ vô hình”, liên quan tới các nguyên tố như As, Pb, F, Se, I, Hg, Cd, vv, các trường địa vật lý, đặc biệt là các trường phóng xạ liên quan với các thực thể địa chất nhất định. Các tai biến này rất khó nhận biết, không gây ra tác hại tức thì, mà chúng tác động lên cơ thể người từ từ thông qua chuỗi thức ăn, hô hấp hoặc tiếp xúc cho đến khi phát hiện được thì đã quá muộn để có thể phục hồi hoặc cứu chữa, do vậy chúng thường gây hậu quả lâu dài, nặng nề cho sức khỏe cộng đồng và đời sống sinh vật. Tiếp đến là hai bài về các hóa chất gây rối loạn nội tiết tố và chất độc màu da cam dioxin. Đây là nhóm các tác nhân do hoạt động nhân sinh gây ra, có tác hại vô cùng ghê gớm và để lại những di chứng khôn lường. Tác hại của chất độc mầu da cam lên sức khỏe cộng đồng ở Việt Nam vô cùng to lớn, với số người chịu ảnh hưởng của chất độc này ước tính tới gần 5 triệu. Hiện tại, những di chứng của chất dioxin do quân đội Mỹ rải xuống Việt Nam đã ảnh hưởng tới thế hệ thứ 2, thứ 3 của những người bị phơi nhiễm trực tiếp chất độc đó.

Nước ta có các nguồn tài nguyên nước khoáng - nước nóng phong phú, đa dạng và có giá trị sử dụng cao vào mục đích dân sinh, nhưng tiếc rằng chúng chưa được quy hoạch sử dụng tổng thể một cách hợp lý. Đặc biệt, tiềm năng chữa bệnh của nước khoáng - nước nóng hiện tại mới chỉ được sử dụng một cách hạn chế, thiếu sự đầu tư và phát triển đồng bộ. Có thể nói, tài nguyên nước khoáng - nước nóng Việt Nam giống như những viên ngọc thô chưa được bàn tay con người gọt giũa thành những viên ngọc quý có giá trị liên thành. Bài viết về phát triển ngành y học thủy liệu pháp nước khoáng ở Việt Nam giúp người đọc hiểu rõ hơn về tiềm năng và triển vọng của nước khoáng - nước nóng Việt Nam.

Một chủ đề tưởng chừng rất mới, nhưng đã tồn tại hàng ngàn đời nay ở nhiều nơi trên thế giới là “tục ăn đất” (geophagy) của người và muông thú, nhưng chưa được tìm hiểu kỹ. Tục ăn đất không chỉ là một thói quen thông thường, mà có thể liên quan đến vấn đề dinh dưỡng và chữa bệnh. Bài viết về tục ăn đất ở Việt Nam đưa ra cái nhìn tổng thể về mối liên quan giữa sức khỏe cộng đồng và môi trường địa chất cũng như những khuyến cáo về hướng nghiên cứu này nhằm làm sáng tỏ vai trò của Địa chất y học trong mối tương tác đa chiều giữa địa chất học, dinh dưỡng học, y học, sinh học và các ngành khoa học xã hội và nhân văn khác.

Cuối cùng là 150 thuật ngữ Địa chất y học thông dụng để tiện cho việc tra cứu thông tin liên quan.

Do đây là lĩnh vực còn tương đối mới đối với ngành Địa chất Việt Nam, nhiều khái niệm, thuật ngữ chưa được chuẩn hóa, nên khó tránh khỏi những thiếu sót về nội dung và thuật ngữ. Chúng tôi xin hoan nghênh những đóng góp, trao đổi ý kiến quý báu của các nhà khoa học, bạn bè đồng nghiệp để có thể thúc đẩy phát triển ngành Địa chất y học ở Việt Nam trong tương lai.

TS. NGUYỄN LINH NGỌC

Viện trưởng Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản